Pemón Bouzas

A voz do vento

Contido

Primeira parte

Segunda parte

Terceira parte

Epílogo

Creditos

A José Bouzas García, meu pai, in memoriam

O Captain! my Captain! rise up and hear the bells;

Rise up-for you the flag is flung-for you the bugle trills

WALT WHITMAN

Polos camiños de Cangas

a voz do vento xemía:

ai, que soliña quedache,

María Soliña

Nos areales de Cangas,

muros de noite se erguían:

ai, que soliña quedache,

María Soliña.

As ondas do mar de Cangas

acedos ecos traguían:

ai, que soliña quedache,

María Soliña.

As gueivotas sobre Cangas

soños de medo tecían:

ai, que soliña quedache,

María Soliña

Baixo os tellados de Cangas

anda un terror de agua fría:

ai, que soliña quedache,

María Soliña.

MARÍA SOLIÑA (CELSO EMILIO FERREIRO)

Primeira parte

Apertaba as mandíbulas para evitar que me chavearan os dentes e pechaba os puños, cos brazos pegados ao corpo, para controlar o cúmulo de emocións que azoraban os meus sentidos; o máis poderoso era o medo que, conxugado coa éxtase provocada polo que os meus inocentes ollos estaban vendo, me paralizara; tanto que non tería forzas nin valor para escapar se me sorprendían aqueles demos, con caras monstruosas e corpos de homes en cirolas, que amosaban os seus erectos falos ao ceo estrelado daquela noite do solsticio de verán, iluminados polo lume dunha fogueira a cuxo arredor danzaban unha ducia de mulleres, novas unhas e entradas en anos outras, ensinando xenerosas as súas carnes, acendendo aínda máis a paixón dos sátiros que gozaban alternativamente con unhas e con outras. A outra vítima da concupiscencia era eu, agachado nunha canaveira, sorprendido pola miña propia nudez, pola miña incontrolable erección.

Medo, pánico máis ben, inmobilidade e tamén –agora non podería escapar se me sorprendían espido–, sen os meus calzóns e ardendo de paixón, ou de febre, que xa non sabía. A fogueira da praia asustábame, a fornicación daqueles dous monstros infernais con todas aquelas mulleres que berraban de pracer e cantaban a Satanás atraíame con forza, o temor de Deus paralizábame. Berrei. Fíxeno despois de ver como os sátiros coas súas osudas cabezas de animal fantástico fitaban, primeiro un e logo outro, as súas miradas en min, mentres lanzaban atronadoras gargalladas á vez que turraban por detrás a aquelas femias que ante os meus ollos xa estaban perdendo a súa feminidade para convertérense en bruxas de trazos diabólicos.

O lume cegoume. O sangue golpeou o meu rostro suorento e vinme morrer. Ao meu lado estaba a cabeza cortada de raíz, dunha soa estocada, daquel home sen rostro que me falaba coa voz de meu pai. Os berros seguían confundindo a miña mente, dabondo atordada polas bruxas. Elas xa non estaban na praia, o lume era outro, de barcos ardendo, de tellados en chamas. Aquela muller cos peitos descubertos, como as bruxas, mais con cara bondadosa, estiraba os seus brazos cara a min, coma se quixese socorrerme ante algún perigo, mais os seus ollos deixaron de mirarme e a súa bondade converteuse en eterna placidez despois de que dous raios debuxaran sobre aqueles fermosos seos unha cruz de sangue, cruz que se precipitou sobre o meu rostro que, á vista daqueles sucesos, suaba e xeábase asemade. A lúa cortaba o ceo, tiña que estar chea, estaba no couce cando os sátiros posuían as bruxas na praia. Agora era minguante, case non había lúa, mais si que estaba alí, vitoriosa, ensanguentada, sedenta e provocando terror. A cruz da colexiata ardía fronte a min. Un monxe corría polas rúas con outra cruz que, cravada no peito, lle saía polas costas. A fin do mundo –puiden balbucir. É a fin do mundo. É a fin.

Cando abrín lixeiramente os ollos todo estaba en silencio. Unha candea alumeaba tenuemente o apousento mentres un resplandor refulxía da lareira que daba calor ao habitáculo. Tiña sobre a miña fronte un lenzo empapado en auga e vinagre; ao intentar quitalo cun leve movemento do meu brazo, chamei a atención de alguén cuxo rostro se presentou ante a miña vista.

—Xa pasou, meu fillo –dixo–. Estás curado. Remitiron as febres.

Aínda estaba desorientado e non sabía onde me atopaba nin que ocorrera. Busquei referencias coñecidas percorrendo a estancia coa mirada. Pouco e pouco fun comprendendo, sendo consciente de onde estaba e a quen pertencía aquela cara: tratábase do padre Antón, o prior do cenobio. Sorbín unhas culleradas do caldo limpo que me serviron nunha escudela e volvín quedar durmido. O meu estado febril, aínda que cada vez máis leve, durou varios días en que tanto o prior como os meus irmáns de congregación me aplicaron panos fríos na fronte e na barriga, incluso lenzos con neve fresca recollida na entrada do mosteiro, e mais tamén me deron a beber preparados con augamel e herbas medicinais. Porén, os meus irmáns non foron a única compaña. Os meus pesadelos tiñan moito que ver cos meus recordos de adolescencia, cos dramáticos sucesos que vivimos na miña vila, Cangas do Morrazo, cando aínda era un mozo. Eses pesadelos tan vívidos, tan reais… Eran un compendio de imaxes do que os meus inocentes ollos viran antes, durante e despois dos sucesos de 1617. Parte de culpa, tíñaa o feito de ler e ler, unha vez tras outra, vellas cartas entre as que se atopaban as de María Soliño, cartas que aínda conservaba despois de tantos anos transcorridos dende a súa recepción e que formaban parte do modesto enxoval que trouxera comigo ao mosteiro de San Pedro, que chaman de Rochas, situado nas inmediacións da alta montaña das terras de Ourense; e tamén o inverno caroal, con frío, neve, xistra, tan distinto aos que vivira en Cangas, era culpable, sen dúbida, do meu arrefriado, a prostración e o retiro na miña cela.

Este pequeno e vello mosteiro que me acolle é un lugar onde se respira santidade, que os veciños das aldeas veneran, acudindo ás liturxias incluso durante as nevadas xeiras invernais en que o vento seco do norte, tan diferente ao que sopraba para adozar os meus veráns en Cangas, semella conxelar o aire que se respira; ou nas duras e tenebrosas xornadas en que o manto de auga e a escuridade de chumbo dun ceo que case se pode tocar impiden que a luz do día sexa perceptible e os camiños dificilmente visibles para os viaxeiros; días en que algún que outro lóstrego dá vida a formas diabólicas xurdidas da noite, entre as árbores e as rochas con formas estrañas que tanto abundan na comarca. Si, aquí, na alta montaña, o inverno comeza en setembro e, polo que vexo, chegará ata finais de abril ou principios de maio, cando noutros lugares xa celebraron as festas da primavera.

Necesitaba aproveitar o tempo e distraer as horas; por iso mesmo, en canto puiden, empecei a acudir aos rezos principais, regresando rapidamente á miña cela. Foi unha desas alboradas, tralos matíns, cando decidín poñer por escrito todos aqueles recordos. Aquelas imaxes co lume sempre presente, coa angustia e a dor de tanta xente, de familiares, amigos e veciños, volveron para quedaren na procura dunha redención definitiva. Por iso creo chegado o momento en que debo facer penitencia ante o Noso Señor, e a miña penitencia está nos meus recordos.

Aínda que a memoria nunca foi unha das miñas virtudes, menos o é agora que xa servín a tres reis, síntome con forzas suficientes como para realizar este acto de contrición ante Deus, este tormento do recordo, deixando por escrito aqueles acontecementos que marcaron o comezo da miña vida. Fágoo deste xeito, sen intermediarios, como nunha confesión, no máis absoluto recollemento desta cela monacal á que me retirei antes da chegada do inverno. Hai tempo que deixei de crer na xustiza dos que falan en nome de El-Señor, deses que hoxe representan e defenden a ortodoxia católica, apostólica e romana, e ao noso rei don Carlos II, da mesma maneira que eu o fixen durante case cincuenta anos. Son consciente do dano que podería causarlle á miña familia, aos meus fillos e netos, se o que vou relatar nestes papeis caese en mans inadecuadas, mais a bondade do párroco que fai as veces de prior deste pequeno e esquecido cenobio, así como o illamento do lugar, fan pouco probable tal conxuntura. Da mesma maneira, tamén teño a certeza de que a pesada carga que levo sobre as miñas costas son os meus pecados, por acción, omisión ou por ser testemuña do sufrimento de persoas inocentes, ou tan culpables como calquera dos que as xulgaron.

A incesante zarracina que azouta estas terras continúa e as manifestacións de tose que non acaban de curar mantéñenme na miña cela máis tempo do que desexaría, deixando abandonados os labores que tiña asignados polo padre prior, cela da que só saio para asistir ás oracións maiores compartindo a lectura dos salmos cos demais irmáns da congregación. O padre Antón pediume que, nos momentos de descanso da miña escritura, me dedicase a unha actividade dende había tempo esquecida no cenobio, a lectura dalgún códice dos existentes na escanastrada biblioteca que se encontra nun dos fríos e húmidos apousentos da planta superior en que, ademais dun par de andeis con libros, unha mesa de lectura e dous ou tres escanos vellos, se gardan algunhas ferramentas de carpintería, varios paxes con herbas, unha artesa con lenzos de liño e unha vitrina con tarros de esencias, óleos e outras substancias aromáticas; a estancia era máis ben un almacén que un lugar de estudo. O caso é que, de cando en vez, o prior escollía un libro e traíao á miña cela para que, con paciencia, o fose recuperando para a lectura, previa limpeza do po e secado das humidades, todo iso a carón do lume en que ardían uns toros de carballo que facían máis soportable o longo inverno. A condescendencia do prior para coa miña saúde facíame sentir mal.

—Dada a túa avanzada idade –dicíame–, non debes expoñerte aos rigores do inverno neste teu primeiro ano no cenobio.

—Padre, dos sete irmáns que formamos esta congregación só un é máis novo ca min e outro ten máis ou menos a miña idade, polo que non podo aceptar ese privilexio.

—Non é un privilexio, é un labor necesario que unicamente ti e mais eu poderiamos realizar, porque os demais irmáns son de procedencia humilde e entregáronse a Deus para desenvolver a súa fe coa oración e coa entrega a traballos aos que están afeitos. Por outra parte, eu, que fun instruído en Santa María de Montederramo, debo dedicar as miñas forzas á organización do mosteiro e mais á supervisión das propiedades nas aldeas que lle pertencen, a administrar a facenda e a velar pola fe e a saúde de todos vosoutros e dos nosos veciños. Dito isto, só quedas ti para encargáreste dos libros que se conservan na maltreita biblioteca e nolos leas no refectorio a partir da primavera. Co tempo, iremos buscar algúns devocionarios máis a Celanova, a Santo Estevo de Ribas de Sil ou a Santa María de Montederramo, libros que te encargarás de ler durante os refrixerios para maior gloria de Noso Señor e para iluminar as mentes simples dos nosos irmáns na palabra de Deus.

Non procedía seguir discutindo. Cando recobrase as miñas forzas descansaría do meu novo traballo axudando os meus irmáns nas angueiras da horta, coa recollida de leña no monte e o seu almacenamento no alpendre, buscando herbas medicinais, visitando as colmeas para a extracción de cera e mel, coa limpeza dos lugares comúns e da igrexa. Mais para esas actividades aínda faltaban semanas; a neve cubría a paisaxe e, salvo as pisadas dos monxes e dalgún que outro animal, cadaquén nos seus respectivos carreiros, o branco era impoluto.

En San Pedro de Rochas son o irmán Vicente, se ben o meu nome é Vicente de Refoxos e aínda que, como xa dixen, fun acollido no pequeno mosteiro que agora é parroquia de San Pedro, a miña vida monacal, relixiosa, empezou hai apenas uns meses. Ata daquela desempeñara o cargo de familiar do Santo Oficio da Inquisición en todo o territorio de Cangas, a vila que é cabeceira de xurisdición de practicamente toda a península do Morrazo, cargo que herdara do malogrado do meu pai, ao que sempre recordarei; pola súa tráxica morte cando apenas tiña corenta anos, no mellor da vida, durante os sucesos de 1617; tráxica tamén para min por chorar dende os quince anos a súa morte e botalo de menos como nunca podería imaxinar. Como xa dixen, os feitos que me atormentan teñen moito que ver co acontecido na vila de Cangas a partir de 1617, sucesos que cambiaron de xeito radical a vida de toda a vila e singularmente a da miña familia e a de moitos veciños, entre os que se encontraban os Soliño.

Mais non adiantemos acontecementos. Do mesmo xeito que eu recibín tal herdanza, o cargo de familiar do Santo Oficio da Inquisición pasou ao meu fillo máis vello, por quen rezo constantemente para que se manteña na liña da bondade e a misericordia, tal como nos ensinan os Evanxeos e como fomos instruídos na familia.

Cando comezou o século, Cangas era unha das vilas máis prósperas e vizosas da nosa ría, que tamén chaman de Vigo. Algunhas familias nobres estaban emparentadas con liñaxes ilustres como os Soutomaior, os Montenegro ou os Lemos, xentes con soberbias rendas, dignidades e nomeamentos na Corte madrileña, moi cerca da Súa Maxestade, e en catedrais como as de Santiago, Ourense e Tui, dereitos de representación en numerosas igrexas, ademais doutras prebendas. E tamén había unha ducia de familias fidalgas, con menos liñaxe, mais, nalgúns casos, con rendas dabondo como para sentírense privilexiados de verdade; a este segundo grupo pertencían os rexedores e o procurador xeral, e mais tamén os xuíces e os capitáns dos pequenos destacamentos acantonados no lugar.

Os demais privilexiados eran os burgueses que se dedicaban ao comercio e mais á pesca, as dúas bases fundamentais da economía da vila. Se ben é certo que tamén se traballaba a terra, da que se obtiña pan, centeo, millo e un viño nada desprezable, o comercio resultaba moi proveitoso mercé ás reatas de arrieiros que traían o gran de Castela a través de Ourense e Ribadavia, ou o viño do ribeiro daquela comarca, produtos que posteriormente se vendían aos barcos ingleses, holandeses ou franceses que fondeaban no noso porto, ou que se enviaban por mar a outras vilas da mesma ría ou da de Pontevedra e Arousa; reatas que regresaban cargadas de peixe fresco ou en salga cara ás vilas e cidades do interior de Galicia e de Castela chegando, en ocasións, á Corte.

Ese peixe era capturado na propia ría ou no mar de fóra polos barcos que pertencían ás grandes familias de patróns, entre os que destacaba o noso veciño Pedro Barba, marido de María Soliño. Este matrimonio progresara económica e socialmente grazas aos barcos, unha dorna para a pesca e un pequeno galeón da ría para o comercio, que Pedro Barba herdara dos seus pais, e mercé tamén ao dote que ao matrimonio achegara María Soliño, dote que consistía nalgúns diñeiros, varias leiras con viñas e uns ferrados de pan.

Mais o que os fixo saír adiante foi a súa disposición para o traballo e a súa boa man para os negocios. Pedro Barba non tardou en aumentar a súa frota con outras dúas dornas e con outro galeón, de maior eslora e capacidade de carga que o que xa posuían. Moitos homes traballaban para os Soliño, uns como pescadores e outros como mariñeiros nos galeóns, o que lles permitiu comerciar en mellores condicións cos portos das rías de Vigo e Pontevedra, sobre todo, e unha ou dúas veces ao ano cos da ría de Arousa e cos portugueses de Viana do Castelo, Póvoa de Varzim e O Porto. A outra parte do negocio familiar xestionábaa en terra María Soliño. Era ela quen se encargaba de tratar cos arrieiros que chegaban de Castela, despois de pasaren por lugares como Ourense e Ribadavia, aos que lles mercaba os seus produtos e lles vendía o peixe, seco ou salgado, que elaboraban as mulleres da vila e das aldeas próximas nas súas factorías, peixe que fora capturado dende os barcos do seu home ou que adquirira a outros pescadores con embarcación propia; e mais tamén comerciaba con outros produtos froito das transaccións que realizaban cos galeóns noutros portos ou do que lles mercaban directamente aos barcos estranxeiros fondeados no porto de Cangas.

As demais mercadorías tiñan saída cada venres do ano na feira que se celebraba na praza do Mercado, á que acudían xentes das parroquias e aldeas veciñas a comprar e vender. Os Soliño non investiron diñeiro en conseguir un título nobiliario para acabar posuíndo un apelido fidalgo para as novas xeracións, mais si achegaron os seus cartos para a reconstrución e o mantemento das vellas igrexas de San Martiño de Moaña e Santo Amaro en Aldán; coas súas contribucións en momentos singulares, os Soliño, concretamente María, a matriarca, adquiriu os dereitos de representación de ambos os templos, dereitos que lle permitían ter voz á hora de elixir novo párroco cando o posto quedaba vacante e de cobrar o dezmo pertinente de todos os beneficios que cada parroquia tiña, e tanto as romarías de san Martiño como a de santo Amaro, esta última a primeira do ano por ter lugar arredor do 15 de xaneiro, reportábanlle pingües beneficios económicos. O matrimonio dos Soliño tiña tres fillos que axudaban en quefaceres e negocios da familia; a maior das fillas chamábase María, como a súa nai, estaba casada con Gabriel de Nogueira, primoxénito do outro familiar da Inquisición en Cangas, con quen tiña tres fillos pequenos; o segundo era un varón chamado Pedro, coma o seu pai e que patroneaba o vello galeón; e a pequena era unha moza chamada Carmiña, de vinte e tres anos, con moitos pretendentes.

A miña familia, os Refoxos, obtivo a fidalguía grazas a que fora administrando con intelixencia os recursos económicos dos que dispuña, e grazas tamén, igual que os Soliño, á pesca e sobre todo ao comercio cos ingleses. Coa fidalguía, a certificación de seren cristiáns vellos e novas achegas para influencias, obtívose para o meu pai o cargo de familiar do Tribunal do Santo Oficio, con sé en Compostela, para o porto de Cangas, porto senlleiro grazas a que nel se mantiñan intercambios comerciais moi proveitosos cos barcos ingleses sobre todo, e mais tamén doutras nacións. Ese comercio con embarcacións de países estranxeiros esixiu a presenza do Santo Tribunal para evitar a entrada da herexía no noso católico territorio. O meu pai, Xoán de Refoxos, e o outro familiar da Inquisición en Cangas, Gabriel de Nogueira, sempre eran os primeiros en subir a bordo de todos e cada un dos barcos doutras potencias, inimigas ou non, para examinar a carga e asegurárense de que non portaban libros condenados ou predicadores da herexía encubertos, con ocultas pretensións de espallar as súas crenzas no noso catolicísimo chan patrio, de espiar a nosa costa ou de contactar con inimigos do noso rei, que mazás podres hainas en todas partes. Algunhas veces, os dous familiares da Inquisición facíanse acompañar polos seus respectivos fillos maiores, que se chamaban coma eles, Gabriel e Xoán, por estaren estes destinados a herdar, chegado o momento, os postos que ocupaban os nosos pais no Santo Tribunal. Ademais de Xoán, eu tiña outros dous irmáns, Xácome e Ana, a máis nova.

Cangas vivía coa placidez dunha vizosa vila, con clima temperado en inverno e caloroso no verán, onde incluso habendo xente necesitada ou con moi poucos recursos ninguén pasaba fame. Os únicos sobresaltos proviñan dalgunha desgraza no mar, polo naufraxio dalgún barco ou pola morte dalgún pescador. A vida xiraba en torno á praia de Areasgordas, a rúa Real que baixa perpendicular ao mar e a do Sinal que discorre abeirada á praia, sobre todo a súa confluencia na praza do Mercado onde cada mañá se instalaban os postos de venda de peixe e de produtos do campo, de legumes e hortalizas, de galiñas e coellos, de ovos, de pan e empanadas para os que non cocían na casa. Alí mesmo se producían os intercambios comerciais cando chegaban cada semana as reatas de arrieiros con mercadorías de Castela e os mercados quincenais de toda a comarca do Morrazo. A diario, acudíase á misa e ao rosario na igrexa do Hospital de Peregrinos ou á nova igrexa de Santiago, que forma parte da colexiata á que están asignados seis clérigos racioneiros.

Os meus máis antigos recordos lévanme a aquela infancia anterior á primeira traxedia, a unha nenez na que non me faltou de nada; anos en que a comida na casa familiar era abundante e variada, e a educación necesaria para poder acceder aos principais cargos da nosa comarca, mercé aos privilexios obtidos polo meu pai, procedía da instrución que me proporcionaba o meu tío Bertomeu, clérigo racioneiro da colexiata de Santiago, instrución que antes recibira o meu irmán Xoán. Unicamente media ducia de mozos tiñamos acceso á ensinanza na colexiata, algúns fillos de familias de avoengo, os fillos dalgún burgués e pouco máis. A sociedade era practicamente analfabeta e ignorante e, dentro desa ignorancia, inclúo moitas familias nobres que consideraban que os seus escudos de armas e o seu poderío económico e social eran máis que suficientes para estaren moi por riba do resto dos mortais. Nas dependencias da colexiata non falabamos galego, expresabámonos en latín e no idioma de Castela que falaban as persoas cultas, as grandes autoridades de Compostela e os personaxes principais da vila, se ben estes últimos moi torpemente. Por outra parte, o dominio da escritura abriríame as portas a traballos como o de escribán no consistorio ou, se callar, a máis altas miras nalgunha das cidades galegas.

O feito de pertencer a unha familia burguesa na vila de Cangas non me impedía corricar, no meu tempo de lecer, pola praia de Areasgordas con outros mozos da miña idade, sen requilorios de se pertencían ou non a un estamento social inferior. Eses miramentos estilábanse nalgunha que outra familia, mais non na miña. Naquelas andainas, cargadas de inocencia e de felicidade, dedicabámonos a agacharnos uns dos outros, a mover os rizóns dalgunhas dornas, a axexar as nenas que ían coas súas nais ao lavadoiro ou á fonte ou, as máis das veces, a pescar fanecas, sargos, robalizas ou douradas e a capturar nécoras e polbos dende as rochas. E mais tamén recordo, con algún que outro calafrío, cando nos achegabamos sixilosamente á casa de Martiña, no alfoz do burgo, no camiño de Darbo, ao outro lado da serra de Poñente; a Martiña chamábanlle A meiga porque sabía de plantas e de remedios cos que curaba de moitas enfermidades a xente da vila; e mais sabía compoñer os ósos cando alguén, sobre todo os nenos e tamén os mariñeiros, escordaba un brazo ou un pé.

Aquelas aproximacións á casa de Martiña infundíannos moitos temores porque dicían que gardaba esqueletos e que, malia ser unha muller boa que todos respectaban, podía botarche un meigallo se a molestabas; a súa bondade e bo facer quedaron retidos na miña memoria polas visitas que fixera á nosa casa para compoñer o ombro danado do meu irmán máis novo, Xácome, que se mancara ao caer polas escaleiras de madeira do interior da casa; Martiña quedou a soas co choromiqueiro do meu irmán ata que todos entramos no cuarto, ao escoitar como lanzaba ao aire un berro seco pero breve; os presentes miramos atónitos a Xácome, contendo a respiración, mais ao escoitar as súas primeiras palabras, «xa non me doe», a tensión acabou converténdose en alborozo. Noutra ocasión foi Fernando, o segundoxénito dun dos rexedores de Cangas, o que foi curado cun bebedizo que lle freou unhas febres e unhas dores de barriga que lle produciran unha dor insoportable, tanto que por momentos a veciñanza puido pensar que estaba endemoñado, se non fose porque todos coñecían aquel rapaz de familia tan principal; máis tarde souben que o que bebera o meu amigo Fernando fora un xarope quentiño de cortiza de sabugueiro branco con flores de raíña dos prados, ao mesmo tempo que Martiña lle aplicaba panos de liño enchoupados en auga fría sobre a fronte e outra bilma de barro na barriga para absorber a calor que provocaban as febres no seu debilitado corpo. Aquel bo facer de Martiña, engadido á súa perfecta integración como curandeira oficial da vila de Cangas e das aldeas que rodeaban o burgo, foron tidos en conta –antes das desgrazas que se iniciaron en 1617– polas autoridades relixiosas e civís, sobre todo polos cregos e familiares do Santo Oficio, é dicir, Gabriel de Nogueira e o meu recordado pai, á hora de previla sobre actuacións susceptibles de ser consideradas como punibles por malos veciños, por envexosos ou por rivais, os cales, finalmente, poderían denunciala como bruxa que practicase cultos satánicos ou que pronunciase palabras inxuriosas contra a Igrexa e os seus dignitarios, ou blasfemias contra Deus.

Aqueles consellos, máis que advertencias, dados polos que apreciaban a Martiña, tiñan moito que ver cos padecementos e mortes tan escandalosas provocadas polas distintas pestes que azoutaran a comarca, andazos que deixaran ao seu paso os cadáveres de moitos veciños durante os últimos anos do XVI, século que finalizara pouco antes do meu nacemento; desgrazas que provocaran o seguimento dunha estrita ortodoxia por parte das autoridades eclesiásticas e a persecución dun importante número de persoas relacionadas coas supersticións e a bruxería. Mais sobre todo, o temor a un asañamento coas pobres mulleres, e con algúns homes, se o fedor a carne queimada procedente dun lugar chamado Zugarramurdi, no reino de Navarra, infectaba as ansias de sangue por parte daqueles que usaban a cólera de Deus para manter a orde ou para conseguir escuros beneficios, provocando un inmenso lume co nome de Auto de Fe. As noticias xa voaban a principios de século, sobre todo se se producían ao remate do Camiño Francés.

Foi precisamente en Logroño onde se celebrou aquel estarrecedor Auto de Fe en que foron queimadas unha ducia de mulleres, acusadas de bruxería, e moitas outras reconciliadas con diferente dureza, aínda que claro, o temor e a necesidade de dar exemplo nunha España católica, permanentemente ameazada pola herexía auspiciada por potencias estranxeiras, fixo que a cifra que se escoitaba en tabernas e en mesóns falase de máis dun centenar de bruxas abrasadas polo lume purificador.

O outro motivo de atracción por aquela casa era o de poder ver a Martiña a Nova, a filla da meiga e tamén meiga ela, coidando e recollendo plantas da horta que traballaban nas inmediacións da casa; Martiña a Nova non me superaba moito en idade mais estaba xa desenvolvida como unha muller, sendo obxecto de adoración, que Deus me perdoe, por parte de Fernando Pérez e Domingos Fernández, os maiores da nosa cuadrilla e os que verdadeiramente sabían apreciar aquel rostro de pel branca, ollos azuis e pelo coma o acibeche, faccións que daban expresión xentil a un corpo exuberante. Foi aquela rapaza, durante moitos anos, perturbadora dos meus soños e causa dos meus pecados de adolescencia.

Noutras ocasións, desprazabámonos pola praia de Areasgordas ata a punta Rodeira, para alcanzar logo a praia do Canaval; dende alí observabamos as idas e vidas de Mariana a Tola, unha malpocada que perdera o sentido ao morreren o seu pai, o seu irmán e mais o seu home, vítimas dun tráxico naufraxio cando regresaban á casa despois dunha dura xornada de pesca; todo sucedera un día en que se levantou un forte temporal. Á mañá seguinte, destemperada e cos ollos perdidos nun mar xa tranquilo, tras pasar a noite en vela, á intemperie, desoíndo os consellos dos veciños, perdía o fillo que portaba nas súas entrañas ante a visión dos cadáveres recuperados dos seus únicos seres queridos. Aqueles dramáticos feitos ocorreran uns dez anos atrás, cando eu apenas contaba cuns cinco ou seis anos de vida.

A malpocada de Mariana a Tola vivía do que algúns pescadores, pobres de solemnidade, deixaban de cando en vez na porta da súa casa escanastrada os días en que a marea fora propicia e había ganancia para todos, e da caridade dos veciños. Os mozos, máis inocentes uns que outros, metiámonos coa pobre Mariana berrándolle leves insultos e certas procacidades, aos que ela respondía ora con berros de loucura desmedida, ora con gran pavor refuxiándose, feita un nobelo, debaixo dun escano de madeira que tiña xunto á porta da súa solitaria casa situada, entre varias árbores, fronte á praia onde podrecían unha gamela e varias artes de pesca que pertenceran á familia; outras veces achegábase a nós refucindo as saias ou descubrindo os seus peitos, cousa que nos atemorizaba máis que aquela mirada diabólica que nos lanzaba dende o seu refuxio, baixo o escano, polo que saïamos correndo, tanto os pequenos como os maiores da cuadrilla, que aínda non eran tan homes como pretendían.

Non soamente corricabamos pola praia; a maior parte do noso tempo libre discorría na rúa, arredor das casas da rúa do Sinal e da rúa Real, nas que se encontraban as moradas das familias fidalgas e da burguesía, cos negocios máis prósperos de Cangas, edificacións todas de pedra do país, con dúas alturas, as máis nobres brasonadas, e as outras, chamadas de patín por teren unha escaleira de pedra exterior, un patín con beiril, que daba acceso á planta superior; casas semellantes ás que miraban directamente á praia de Areasgordas, que coas mareas vivas vían como o mar chegaba a alagar os baixos onde se gardaban as dornas, as redes, as nasas e as demais artes de pesca. Nelas adoitaban vivir os mariñeiros, tanto os que traballaban por conta allea, como os que pescaban ou comerciaban con barcos de seu coas vilas do outro lado da ría como Vigo, Chapela, Bouzas ou Redondela.

Aínda que nada escapaba aos nosos ollos entre o Cruceiro de Sinal e o de Síngulis, que dalgún xeito marcaban o territorio do burgo de Cangas, debiamos ser prudentes nas nosas andainas e evitar encontrarnos coas Peludas, unha familia de beatas vestidas eternamente de rigoroso negro, na que avoa, nai e fillas eran todas gordas, celludas e con visibles bigotes, de aí o seu apelativo. Se ben as Peludas gozaron durante un tempo de certo recoñecemento entre os habitantes de Cangas, debido sobre todo ao seu afán por demostrar o seu enorme temor de Deus facendo acto de presenza en todos e cada un dos oficios relixiosos que se celebraban a diario na igrexa da colexiata, eran coñecidas pola súa envexa manifesta cara a algunhas das familias do burgo, pecado que alimentaban levantando falsos testemuños contra outras rapazas da súa idade e contra os raparigos, aos que adoitaban acusar de pequenos furtos, ou dalgúns estragos nas súas propiedades, danos que elas mesmas provocaban pola simple maldade de deixar en evidencia aos que envexaban ou consideraban superiores a elas. Por todo iso ignorabámolas aínda máis e evitabámolas en todo momento.

A rapazada tiñamos varias efemérides sinaladas nos nosos calendarios, datas que coincidían coas romarías de máis sona e de maior tradición en toda a península do Morrazo. Unha delas era a festa de San Roque, o 16 de agosto, día en que miles de persoas acudiamos a venerar o santo na capela situada no alto do monte que leva o seu nome; un lugar crucial nos días de temporal no mar pois alí, no alto do outeiro, adoitan prenderse grandes fogueiras para orientar os mariñeiros e pescadores no seu retorno a porto; eles saben que aquel lume en San Roque marca a punta Borneira que cerra o porto de Cangas pola banda de babor. Ao monte subiamos todos moi cedo, vestidos de festa, con alpargatas novas os que podiamos estrear, as mellores cirolas e unha camisa branca impoluta. Saïamos da casa avós, pais e fillos, para encontrarnos con outras familias na rúa Real ou na praza do Mercado, de tal xeito que puidésemos continuar o camiño de peregrinaxe todos xuntos, en animada conversa ou en respectuosa atención aos rezos dalgún cura.

Nós viviamos na rúa Real, un pouco máis arriba da nova igrexa de Santiago, que era a colexiata onde recibía instrución por parte do meu tío Bertomeu; un pouco máis abaixo estaban as casas do procurador xeral Gerónimo Núñez, as dos rexedores Pedro Salamanca e Domingo Pérez Hurtado, o pai do meu amigo Fernando, as dos escribáns Álvaro Pérez e Alonso de Roade, a do outro familiar do Santo Oficio da Inquisición, Gabriel de Nogueira, as dos meus tíos Bertomeu, Gonzalo, Xácome e Catarina, e as doutra xente principal. Algúns tiñan outras casas fronte ao mar, como os meus pais, aínda que dende que casara o meu irmán Xoán era el o que vivía alí coa súa muller e os seus tres fillos pequenos, ou como os nosos veciños os Soliño. Pedro Barba dedicábase á pesca en varias dornas xeiteiras coas que saía a pescar sardiñas, congros e outras especies, acompañado por catro ou cinco mariñeiros por barco; boh!, iso era antes de cumprir os sesenta, que xa tiña naqueles tempos sobre os que estou facendo memoria. Certamente, o señor Barba ocupábase máis da venda do peixe fresco, que mandaba para cidades do interior, como Ourense ou á propia Ribadavia, e do que preparaban para conserva en sal ou seco ao sol, peixe que vendía noutros portos da mesma ría de Vigo, na de Pontevedra e incluso na de Arousa, mais sobre todo nas poboacións costeiras do norte de Portugal, que daquela aínda pertencía á coroa española que ostentaba El-Rei Filipe III.

Con todos eles, e con moitos outros, xuntabámonos na praza do Mercado para iniciar a subida a San Roque; detrás de cada familia viñan as criadas con cestas na cabeza onde portaban a comida e os manteis para o banquete campestre á sombra dos carballos e piñeiros que rodean a capela, festín que tería lugar despois da longa misa cantada, concelebrada polo cura párroco de San Roque e por outros curas chegados das parroquias veciñas. Os rapaces, pouco a pouco, iámonos distraendo dos nosos respectivos pais para subirmos todos xuntos, xeralmente detrás dalgún dos grupos de músicos que, ao son de gaitas, tamborís e pandeiros, interpretaban alboradas e marchas procesionais; momentos que aproveitabamos para facer algunha trasnada, como soltar ratos preto das nenas, ou para buscar complicidades coas mozas, actos adoito recriminados polos maiores que camiñaban preto dalgún cura que ía guiando o rosario. Durante a misa, un dos momentos de maior silencio, respecto, mesmo temor, tiña lugar cando algún cura principal como don Álvaro del Valle, cóengo da catedral de Ourense, don Gabriel de Vega, cóengo da catedral de Santiago de Compostela e consultor do Tribunal do Santo Oficio, ou o bacharel Gregorio Suárez, reitor de Santo André de Hío e comisario do Santo Oficio, pronunciaban o sermón. Subidos a un alto púlpito levantado a tal efecto, os encargados do sermón lanzaban aquela oratoria plena de elocuencia, acentuada por xestos e espaventos que enfatizaban os discursos, nos que a nova ortodoxia ditada dende Roma caía sobre os presentes como unha poderosa advertencia perante os males do mundo e os sufrimentos do inferno, ao que se chegaría sen remisión se non se seguían con total disciplina os preceptos da nova norma, ordenanzas que servían para loitar a sangue e lume contra a Reforma promovida por herexes seguidores de personaxes diabólicos como Lutero e Calvino, males que axexaban as xentes sinxelas e ignorantes grazas á presenza de falsos predicadores ou á chegada por mar de malas influencias, en barcos ingleses e holandeses cos que se comerciaba, mais que se introducían na nosa terra en forma de libros perseguidos pola Igrexa.

Nunca como naqueles sermóns ou nos Autos de Fe, en que se facía patente todo o poder do Santo Oficio da Inquisición, sentía tanto o temor de Deus a xente do común. Ao finalizar a misa, celebraba nun altar campestre xunto ao cruceiro para que todos os romeiros puidesen participar da eucaristía, tiña lugar a procesión na que a imaxe do santo homenaxeado era levada en andas por algúns veciños nun deambular por todo o campo da festa e arredor da capela, para finalizar deixando a San Roque no seu lugar natural, o altar maior da igrexa, ata o ano seguinte. Ese día as ofrendas eran numerosas e cuantiosas, cada un achegaba o que podía, dende as ducias de ovos ou as patelas de peixe dos máis pobres –que probablemente pasarían uns días de penuria–, ata os reais de prata e incluso algún ducado de ouro, que achegaban os principais de Cangas, os señores de Soutomaior, os Xunqueiras, os Timiño de Lira ou os Mariño, e mais tamén os Pérez Hurtado, os De Bon, os Soliño ou a miña propia familia. Agora qué o penso, que doado era facer ostentación de riqueza ante a vila, a sabendas de que algún deles tiña dereitos de representación sobre a capela e ía levar o seu dezmo.

Estes pensamentos avinágranme as vísceras, mais non polo fariseísmo dos protagonistas daqueles actos fachendosos, senón por vergoña propia, por ter consentido tanto do mesmo, non alí e naquel momento xa que era un raparigo, senón cando xa coa maioría de idade como familiar do Santo Oficio torcía a cara mirando para outro lado mentres esas e outras atrocidades peores ocorrían diante dos meus ollos, diante do crucifixo que sen dignidade ningunha portaba sobre o meu peito, sen que faltaran ao cinto a espada e a pistola de pedernal.

Despois da procesión, cada familia acudía ao lugar onde, baixo a sombra dalgunha árbore, as criadas dispuxeran manteis e cobertores e, sobre eles, as empanadas de sardiñas, de mexillóns ou de carne, os peixes secos, previamente cociñados, os chourizos, o touciño, os moletes de pan de centeo e trigo cocidos nos fornos de cada casa, a froita arrincada das árbores á alba, os roscóns, as galletas e os demais doces. Os maiores bebían viño do que se colleitaba coas uvas vendimadas nas terras da parroquia de Hío ou de Donón, ou do que chegaba de Ribadavia, aínda que tampouco faltaba o viño que se traía da desembocadura do Douro e se mercaba no Porto aproveitando que se vendían alí as nosas capturas de peixe e outros produtos. Era festa rachada. Nenos e mozos reloucabamos por todo o campo da romaría e regresabamos, coa roupa sucia por algunha escorregada, cando non con algún rachón nos calzóns ou no blusón, por outro bocado de empanada ou do polbo que preparaban as mulleres nunhas potas grandes de cobre, cuxos raxos cortados en rodiñas tomabamos aderezados con sal e mais cunhas pingotas de aceite de oliva de Quiroga ou asados nas brasas dalgún lume onde tamén se preparaba a carne de porco.

Máis tarde, cando cansos de tanta carreira procurabamos entre o xentío os máis maiores da cuadrilla e os viamos facéndolles as beiras ás rapazas, tiñamos vergoña de presentarnos sucios ante as nenas da nosa idade. Entrementres, os homes de cada familia, co estómago cheo, recibían e invitaban a degustar as súas viandas a outros veciños ou realizaban a súa propia xira polo campo da festa para seren invitados e participar da conversa con coñecidos, con persoas principais que viñan de Pontevedra ou de Santiago ou con arrendatarios e peóns. Ao fondo da aba da serra de Poñente estaba a nosa vila, Cangas, e dende a nosa altura viamos tamén as illas Cíes, a punta Subrido e toda a ría, coas poboacións do outro lado, con Vigo case en fronte. Recordo o San Roque da miña infancia sempre con moita calor e co son das gaitas e os pandeiros repicando nos meus oídos. Así transcorría a festa, ata a última hora da tarde, se ben é certo que os que vivían máis lonxe ou viñan doutras parroquias eran os primeiros en retirarse.

Nunha ocasión, o verán anterior ao último San Roque, que recordo colmado de felicidade, os nosos pais decidiran levarnos á romaría de San Roque que se celebra na parroquia de Santo André do Hío, situada a unha legua de distancia cara ao norte, da que era reitor o bacharel Gregorio Suárez, durante moitos anos comisario do Santo Oficio da Inquisición. Fora todo un acontecemento poñernos en camiño acompañados polos serventes que levaban as cestas coa comida e por outras familias que, como a nosa, decidiran ese verán achegarse a Hío para participaren da misa cantada e da procesión, e veren os dezaseis danzantes, entre os que había cinco nenos facendo de damas, interpretando a Danza dos Peregrinos ao son dunha caixa, unha gaita e as castañolas. Recordo que aquel ano foramos na compaña dos Soliño, coa señora María á fronte, escoltada polo seu home Pedro e os seus tres fillos e polo seu irmán Antón coa súa muller Madalena e o seu fillo Pedro. María Soliño expresáballes algún tipo de preocupación ao seu home e mais ao meu pai por algún asunto relacionado co bacharel Suárez; recordo que lle recomendaba ao seu home que trasladara todos os negocios que tiñan en Hío á veciña parroquia de Aldán, onde tamén posuían un almacén, un posto de salga, un par de embarcacións e un bo puñado de mariñeiros asalariados.

—Sae de Hío antes de que teñamos unha desgraza –dicíalle–, pensa en Carmiña –referíndose á súa filla máis nova, que andaba polos vinte e tres anos e era pretendida por moitos varóns de todo o Morrazo–. Deus me libre de meterme en asuntos da Igrexa e menos nos do Santo Oficio, mais, non hai maneira de poñer fin aos asoballamentos deste home? –preguntoulle ao meu pai.

—Mira, María, ti sabes perfectamente que o bacharel Suárez é o meu superior; é o comisario do Santo Oficio en toda a comarca do Morrazo. É verdade que hai certa inquietude e que a xente fala, mais ninguén interpuxo ningunha denuncia contra el –respondeu o meu pai–. E se xa é difícil actuar contra unha persoa normal e corrente, canto máis contra alguén da Inquisición que, como ben sabes, nos protexe aos seus oficiais con estatuto xurídico propio.

—Non me veñas con andrómenas, Xoán. Todo iso xa o sei ben sabido. Dime ti quen se vai atrever a denunciar unha persoa tan principal e con tanto poder! Mais tamén sabes que toda familia decente con fillas, e incluso as mulleres casadas, deben estar aleutas aos seus arrebatos, con moito tento e, as máis das veces, con amargura. Calquera día imos ter unha desgraza das grandes.

Tiveron que pasar algúns anos para que eu fose consciente do significado daquela conversa na que María Soliño relacionaba ao bacharel Gregorio Suárez, comisario do Santo Oficio, con asuntos escuros. Os seus excesos foron notorios, os seus abusos de poder constantes, o dereito de pernada sobre as mozas coas que se encaprichaba frecuentes, ademais dos constantes sarillos de alcoba con moitas casadas que xa catara anteriormente no seu desmedido afán por evitar que chegasen virxes ao matrimonio; feitos que provocaran non poucos incidentes entre as autoridades civís e o arcebispado de Santiago dunha banda, e o Tribunal do Santo Oficio en Compostela da outra, órgano ao que reclamaban a súa intervención a prol de evitar males aínda maiores. Razón tiña María Soliño en protexer a súa filla Carmiña das miradas lascivas do bacharel e mesmo debía apartar a primoxénita, chamada tamén María, quen, aínda que casada e con fillos pequenos, posuía un donaire que chamaba a atención.

Aquel San Roque de Hío custoume unha boa pauliña do meu pai, ao ser eu involuntariamente culpable do tropezo de dous danzantes durante a contradanza que se baila ao regreso da imaxe do santo á igrexa, un baile a ritmo de muiñeira, máis rápida na súa execución que a danza da mañá. O caso é que entre as trasnadas dos nenos corricando entre os maiores que asistían engaiolados ao baile, que viña executándose dende había xa máis de cen anos, alguén con mala intención púxome a cambadela e fun caer de bruzos entre as pernas dun bailarín que, trenqueleando, no seu afán por canear aquel proxectil, caeu a rolos arrastrando consigo outros dos danzantes, o que causou un grande alboroto, produto das lamentacións e os berros de sorpresa duns, mesturados coas gargalladas dos demais. Aínda me doe o moquete que me propinou o meu pai xusto no momento en que me empezaba a queixar das rabuñadas e raspóns que me producira en xeonllos e pernas, e da patada que sen querer me dera en toda a cara o primeiro bailarín producíndome un corte na fronte polo que sangraba abundantemente. Durante o resto da festa fun o obxecto de burlas da concorrencia e os meus morros pola dor e o orgullo feridos non desapareceron ata chegarmos á casa, ao anoitecer. María Soliño fíxome unha primeira cura do corte na fronte e lavoume as rabuñaduras. Ao día seguinte foi Martiña quen me aplicou unha bilma que contiña casca de freixo, mondas de laranxa, raíz de xanzá e algún lique, que me devolveron o ánimo e baixaron a inchazón; boh, debo recoñecer que a primeira melloría foi debida á presenza de Martiña a Nova que acompañaba a súa nai como axudante de curandeira, logo, tanto a infusión de pé de paxaro como a cataplasma de herbas de San Xoán fixeron efecto, desaparecendo as febres e baixando a inchazón.

Unhas semanas antes, a mediados do mes de Santiago, vivín un dos episodios máis apaixonantes da miña mocidade. Era mediodía e regresaba á casa dende a praia de Areasgordas cargando un lote de peixe, varias xardas, unha pescada e un par de xulias, que pescara dende unha das dornas dos Soliño fronte ás illas Cíes, coñecidas tamén como illas de Baiona, invitado polo meu amigo Pedro Martínez. Entre a praia e a praza do Mercado achábanse en plena conversa o meu pai e Pedro Barba, os cales, ao verme co resultado dunha boa xornada de pesca, fixéronme comentarios choqueiros relativos a onde atoparía eu aquel peixe ou a quen llo roubaría. Despois de soportar as bromas que puñan en dúbida as miñas habilidades pesqueiras e de mariñeiría, fixéronme partícipe do acontecemento que tería lugar nos seguintes días, que non era outro que partir nun dos galeóns dos Soliño rumbo a varias localidades da costa portuguesa, para finalizar o periplo na gran cidade do Porto. Iamos botar unha semana de viaxe. Nin sequera o feito de ver como na casa comían o peixe que eu capturara, nunha faena que comezara antes de raiar a alba, me causou tanta emoción. Esa tarde preparei algunhas das miñas artes de pesca para, inxenuo de min, impresionar a todo o mundo coas miñas habilidades durante a viaxe no galeón, e mais tamén dispuxen o meu cristal de aumento e afiei a miña navalliña, instrumentos que consideraba imprescindibles para unha aventura tan emocionante; da miña muda de roupa xa se encargaría miña nai.

Aquela noite apenas durmín. Antes do amencer xa estabamos embarcando, unha vez que os mariñeiros estibaron a carga coa que pensabamos comerciar, así como os alimentos para a travesía; e mais tamén habilitaran un par de camarotes que serían utilizados polas mulleres, María Soliño coa súa filla Carmiña e a miña nai nun de eles, e Pedro Barba, Antón Soliño e o meu pai noutro; os mozos durmiamos en cois co resto da tripulación. Coa marea, deixamos atrás o porto de Cangas navegando cara ao centro da ría de Vigo, con dirección sursuroeste, aproveitando o suave mais incesante nordés dominante durante os meses de estío. A pesar de que por aquelas augas xa navegara nas dornas xeiteiras cando saíra de pesca, non paraba quieto, tanto estaba a proa mirando cara á entrada da ría que protexían as illas Cíes como correndo a cuberta para situarme a popa, xunto á cana do leme que gobernaba o patrón Pedro Barba. O mar estaba tranquilo, porén debuxábase certo ricto de preocupación na cara do patrón que esculcaba o horizonte intentando chegar coa súa mirada moito máis alá que os demais, querendo saber canto antes se fóra da ría, en mar aberto, as condicións de navegación ían ser ou non igualmente favorables.

—Por que miras tanto o mar, ao horizonte? –pregunteille.

—Estou buscando años –respondeume con actitude seria.

—Años? Que non son parvo!, que xa fun pescar moitas veces! –recordo contestarlle–. E non saben nadar, ou polo menos non poden chegar tan lonxe –quedei pasmado e un tanto contrariado ante a estrondosa gargallada que as miñas palabras acababan de causarlle ao patrón–. Non te rías de min!

—Que non me río de ti, Vicente.

Non me convencera aquela resposta e volvín de novo á proa; instaleime sobre uns cabos enrodelados xunto á amura de babor para gozar dos saltos de varios grupos de arroaces que se movían na nosa dirección perseguindo, seguramente, bancos de sardiñas ou de arenques cos que alimentarse. Agora recordo que os vin por última vez dous veráns antes de vir eu ao mosteiro de san Pedro, durante un paseo polos areais de Cangas e, malia a miña avanzada idade, gocei coa mesma intensidade e fascinación que aquel día de navegación a Portugal cando era un neno, vendo os prodixiosos chimpos daqueles arroaces que nadaban en grupo en busca de sustento.

O barco comezou a cabecear con certa intensidade a medida que avanzabamos cara ao mar grande, deixando por estribor as illas Cíes e por babor o porto de Baiona. Antes de alcanzar o cabo Silleiro, que lle permitiría ao patrón poñer rumbo sur, as zarrapicadas do mar, cada vez que enfrontabamos as ondas, fixéronse máis frecuentes polo que procurei refuxio en popa mais sen achegarme demasiado a Pedro Barba, pois aínda non me pasara de todo o enfado pola súa actitude retranqueira cara a min.

—Vicente! –berrou dende a cana do leme. Ven aquí! –ordenou.

Púxenme vermello de rabia pola vergoña anterior e pola que supuña que ía pasar inmediatamente, por iso avancei dubitativo, moi devagar, aproveitando que o mar se estaba poñendo feo e o barco se movía moito, polo que a cada paso me agarraba á borda.

—Ven aquí, home. Non teñas medo –repetiu con voz conciliadora sen que a miña confianza nel mellorase moito–. Mira ao horizonte e dime que ves.

—Vexo o mar –respondín suspicaz.

—Claro que ves o mar! Mais dime, como ves o mar?

—Con moitas ondas.

—E as ondas como son?

—Un pouco grandes.

—E de que cor son?

—Azuis, azul escuro, da cor do mar –contestei moi seguro desta volta.

—Nada máis?

—E brancas –reaccionei rapidamente–. Arriba, no pico, as ondas son brancas.

—E cantos picos de ondas brancas ves?

—Todo o mar está cheo.

—Vicente, e se miras todo o mar en vez dunha soa onda non che parecen años brancos no medio do océano?

—Siii! –contestei sorprendido ante o descubrimento, turbado ante a miña propia ignorancia.

Definitivamente, o mar estaba cheo de años e Pedro Barba, marido de María Soliño e patrón do galeón A nosa Señora das Angustias de Cangas que todos coñeciamos co nome de Xeitoso, era un home xeneroso.

Non tardei en agarrarme a el ante o cariz que tomaba a navegación, a el e á rosa dos ventos, situada na ponte, diante da cana do leme que manexaba o patrón. Pasamos A Guarda e a desembocadura do Miño cunha forte nordestada e evitando as ondas que viñan do noroeste, condicións que obrigaron ao patrón a virar a babor para buscar refuxio no porto de Camposancos, onde fondeamos. Aquel mar tan bravo fixérame reflexionar, conseguira cambiar a miña opinión sobre el; ata entón coñecíao en calma por saír a pescar os días de bo tempo, mentres que cando o vento sopraba con forza, como aquel día en pleno verán, os rapaces simplemente buscabamos distracción noutros lugares e con outros mesteres. Aquela incomodidade que colocara os nosos estómagos á altura da gorxa, aquela humidade do salitre calando as nosas roupas, a pesar de que o día era seco e cun sol brillante no alto e alto do ceo, un sol que queimaba a nosa pel cando encontramos amparo en Camposancos, fixéranme pensar dun xeito diferente. Non, aquela non era a travesía que imaxinara, unha viaxe en barco podía ser máis ou menos apracible pero non era nunca un xogo de nenos. Grazas a Deus, o vento amainou e unhas horas máis tarde puidemos continuar a navegación cara ao noso destino que non era outro que a cidade do Porto, onde conseguimos chegar ao mediodía do día seguinte á nosa partida de Cangas.

—Nunca vira unha cidade tan grande –dixen ao desembarcar–. O Porto é moito máis grande que Cangas e que Santiago.

—Este é un porto comercial de moita sona –dixo o meu pai–. Dende aquí comercian con América e con lugares moi arredados do continente africano e mais da China, de onde traen as especias.

—Que son as especias? –preguntei.

—Son produtos moi caros que serven para moitas cousas, algunhas son medicinais –respondeu Pedro Barba.

Máis tarde souben que aquel lugar en que atracaramos non era O Porto senón a Vila Nova de Gaia, unha poboación tan resplandecente como a gran capital que se encontraba en fronte, na beira norte da desembocadura do río Douro. Mais era na Vila Nova de Gaia onde nos agardaban os comerciantes, amigos dos meus pais e dos Soliño, por quen foramos invitados. Eles, os maiores, fixeron os seus negocios que incluían os peixes en conserva, unhas trinta fanegas de trigo, cebada e centeo, así como varias arrobas de carne curada, xamóns e chourizos, que traïamos nas nosas bodegas, as cales, unha vez baleiras, se encherían de mollos de viño doce do que facían nas adegas que enchían boa parte do peirao de Vila Nova de Gaia, viño que era moi cobizado nas mellores casas de Galicia e que tamén se lles revendía aos ingleses fondeados en Cangas ou en Vigo.

Entre tanto, durante aqueles tres días, tiven tempo dabondo como para coñecer algunha daquelas inmensas adegas se acompañaba ao meu pai, ou para cruzar o Douro e visitar algunhas tendas de coloniais da cidade do Porto se ía coa miña nai, quen, na compaña de María Soliño e da súa filla Carmiña, gustaba de admirar o que os comerciantes da cidade portuguesa ofrecían aos seus clientes; a elas íanselles os ollos aos tecidos de calidade que se vían nos comercios, sedas, las, algodóns e coiros que servían para vestir as mulleres máis elegantes da grande urbe e os homes de calidade que as acompañaban ou paseaban polas rúas principais para deixárense ver e participar do xogo da sedución. Detiñámonos tamén nos comercios que vendían cerámicas e porcelanas, vasos, pratos e búcaros que ornamentaban os salóns das casas principais. Se ben nalgunha ocasión viamos xente coa pel escura ou de trazos chineses nalgún dos barcos que fondeaban en Cangas, a contemplación daqueles homes e mulleres de raza negra, con orixe nas colonias portuguesas situadas nas costas do continente africano, ou os de cute amarela, orixinarios de Macao, non deixaba de sorprendernos. Daquela visita á cidade é o meu primeiro recordo da catedral, un templo que ao principio me pareceu un castelo e que, malia non impresionarme tanto como a de Tui ou a de Compostela que coñecera aquela mesma primavera, en visitas posteriores foime cativando. Os días foron pasando e as sensacións que me producían as rúas e as xentes do Porto e Vila Nova de Gaia, os olores, as cores dunhas cidades alegres abarrotadas de forasteiros, fóronse gravando na miña memoria. Preguntábame por que as nosas cidades eran máis tristes, máis escuras. Aínda hoxe o fago.

Noticias sobre o avistamento dunha flotilla de barcos berberiscos dobrando o cabo San Vicente con dirección norte espalláronse rapidamente entre a poboación do Porto e de Vila Nova de Gaia, xerando tanta inquietude na poboación que as autoridades ordenaron o movemento de milicias a ambos os lados da desembocadura do Douro, a alerta ás pezas de artillería que defendían as dúas cidades así como aos buques da mariña que se encontraban fondeados, para que todos estivesen prestos para un eventual enfrontamento. As medidas non deixaban de ser preventivas, xa que non se agardaba un ataque directo a unha cidade tan importante, tan ben defendida, como era O Porto. Preocupaban máis os posibles desembarcos e os conseguintes saqueos en viliñas do litoral como Aveiro, Espinho, Matosinhos ou, máis ao norte, Póvoa de Varzim. Aquelas noticias tan alarmantes afectábannos directamente. Durante a cea, os maiores das familias Soliño e Refoxos tiveron como único tema de conversación a alarmante presenza dunha frota de corsarios turcos na nosa ruta. Discutiron sobre a decisión que se debía tomar e só cabían dúas posibilidades: permanecer en Vila Nova de Gaia o tempo necesario, baixo a protección dos portugueses, o cal prolongaría a nosa estadía naquel porto como mínimo unha semana máis, ou aventurarse cunha viaxe de regreso a Cangas a sabendas de que as galeras e os bergantíns turcos eran moi rápidos e poderían botarse enriba nosa en calquera momento.

—En día e medio ou dous días podemos estar na casa –dicía Pedro Barba, sempre e cando non nos atopemos con outra nordestada como a que sufrimos ao saír de Cangas.

—Podiamos aventurarnos costeando ata Viana do Castelo –apuntou o meu pai.

—O vento segue sendo do nordés –continuou Pedro Barba–, mais o mar está moi navegable. Aínda así, teremos que facer bordadas para poder avanzar.

—O vento en contra tamén o é para os turcos, non? –afirmou máis que preguntou María Soliño.

—Si, o vento é o mesmo para todos, mais eles poden afastarse da costa para buscaren ventos favorables que os fagan avanzar máis de présa ou simplemente poden obrigar aos escravos a vogar –repuxo o seu home.

—Ademais, convenlles que non os vexan dende a costa –engadiu o meu pai.

—Entón, que facemos? –inquiriu Antón Soliño.

—O barco pode estar listo antes do amencer –asegurou o patrón–. Se apuramos, terémolo preparado moito tempo antes para así aproveitar a marea, de tal xeito que á alba xa estaremos navegando con rumbo norte.

—De saír, mellor canto antes –secundouno o meu pai–. Pode ser un tempo decisivo de vantaxe no caso de que os piratas decidan subir tan ao norte. Que vos parece? Partimos?

—Tendes que pensar que imos moi cargados, coas bodegas repletas –advertiu a miña nai con preocupación.

—Teño en conta a carga que levamos para calcular que en día e medio poderemos estar na casa –tranquilizouna Pedro Barba–. Pensade que tamén viñemos cargados e, se non chega a ser polo temporal, faciamos a viaxe nunha xornada.

—Pois non o pensemos máis –concluíu María Soliño. Estamos todos de acordo?

Non houbo ninguén que non aprobase a decisión de partir, sobre todo pola determinación de María Soliño quen pareceu contaxiarlles aos presentes a necesidade de marchar. A decisión impediu o descanso. Os nosos anfitrións portugueses puxeron á nosa disposición algúns dos seus homes para axudar no que quedaba na estiba da carga, polo que, cando soaron as campás do convento de San Francisco anunciando os rezos de matíns xa estabamos todos a bordo. Navegamos río abaixo cara á desembocadura do Douro e ao raiar o día deixamos atrás o porto de Matosinhos por estribor. O patrón cambiou entón o rumbo a nornoroeste afastándose da costa para cazar mellor o vento. Levabamos apenas un par de millas con ese rumbo cando refoleou o vento ao oeste e logo a sursuroeste polo que, tras un período de manobras, puidemos finalmente navegar case en empopada, con vento favorable e, xa que logo, con maior velocidade cara ao noso destino. Foi entón cando María Soliño apareceu na cuberta con cara de preocupación.

—Este vento non trae nada bo –aventurou sen pretender ser oída.

—María, con este vento chegaremos antes –tratou de tranquilizala o seu home e patrón–. É verdade que vai traer nubes e que en poucas horas quizais chova, mais chegaremos antes á casa.

—Este vento, Pedro, este vento é o das calamidades –dixo nun murmurio só perceptible polo seu home–. Ti goberna este barco que eu volvo cos demais a rezar o rosario.

Así foi. O barco rapidamente adquiriu unha marcha considerable. Ante o cariz que presentaba o mar, o patrón achegounos á costa. Mentres, abaixo, nos camarotes de popa, as mulleres rezaban o rosario e Pedro Martínez, o sobriño de María Soliño, e mais eu quedamos con elas. A nosa cantarea rezando credos e avemarías chegaba á cuberta cando as refoladas de vento o permitían, que era poucas veces, e non estou moi seguro se iso animaba ao patrón, ao meu pai e ao resto da tripulación, ou aínda lles producía maior inquietude.

As predicións de chuvia realizadas por Pedro Barba cumpríronse antes do previsto. O ceo encapotouse tan rapidamente que, nun mal esbirrar, empezou a descargar a auga como eu, un rapazolo nada avezado na navegación de altura, nunca vira, polo menos en mar aberto. Os mariñeiros nin tempo tiveron para poñeren roupa de augas. A miña curiosidade por ver que acontecía fóra, na cuberta, custoume un alto prezo: unha refolada de auga, non sei se de chuvia ou de mar ou das dúas xuntas, púxome pingando; tan mollado quedei que non dei quitado a humidade do corpo ata moitas horas despois. O pouco que vin tan estarrecedor foi que non souben se se trataba de negros nubarros no ceo ou das profundidades do océano Atlántico. Non había diferenzas entre ceo e mar. Foron horas de loita contra a tempestade. Cando o tempo, por fin, nos deu un leve respiro, un pequeno claro apareceu no ceo, pequeno e breve, mais suficiente como para darnos forzas para continuar a viaxe. Era difícil saber a que altura da costa portuguesa nos encontrabamos, por iso non puidemos precisar de que lugar procedían aquelas luces que non eran senón fogueiras, prendidas seguramente polos paisanos para favoreceren a navegación dos incautos que naquelas circunstancias fosen sorprendidos en mar aberto por aquela desagradable tempestade. Debía de tratarse dalgunha vila mariñeira que se facía ver para que puidesen regresar a porto, sans e salvos, os seus homes, os pescadores de altura, con certeza sorprendidos pola galerna. Que enganados estabamos! Un tripulante deu a alarma.

—Barco por sotavento!

Todos miramos pola amura de estribor en busca do navío anunciado, mais soamente o mariñeiro que deu a alerta e o patrón, Pedro Barba, puideron ver como un bergantín navegaba cerca da costa con dirección sursuroeste con todo o trapo tendido. Quixo a Providencia que a aquela altura non nos cruzásemos no seu camiño porque viaxabamos un pouco máis arredados de terra ca eles. O xesto de preocupación advertíase nos rostros de Barba e mais do meu pai, e por suposto no das mulleres.

—Son eles, verdade? –preguntou María Soliño.

Ambos afirmaron con xesto serio.

—No pau maior ondeaba unha media lúa sobre fondo negro. Non sei se nos viron –dixo Pedro Barba, mais creo que debemos refuxiarnos naquel porto.

—Ti cres que será seguro? –preguntou o meu pai.

—Ou poñemos rumbo ao porto portugués ou imos a mar aberto –respondeu o patrón–. Mais as condicións de navegación con refoladas de vento moi fortes e con ondas do noroeste moi grandes aconsellan achegarse a terra.

—Estou contigo –díxolle a súa esposa María Soliño.

—Pois veña, non se fale máis –concluíu o meu pai. Busquemos refuxio nese porto e que Deus nos ampare.

O temporal amainaba mais os que iamos a bordo do galeón A Nosa Señora das Angustias sentiámonos atenazados por un tremendo desacougo. Estabamos paralizados ante o panorama que tiñamos fronte a nós. Aquel porto portugués onde agardabamos obter acubillo, que nos chamara a atención polas fogueiras que criamos prendidas como socorro aos navegantes, ardía polos catro costados. Dende a nosa posición viamos casas incendiadas, outras derrubadas a canonazos e a praia e as rúas tinguidas co sangue de decenas de mortos, corpos mutilados, homes, mulleres e nenos esnaquizados cunha crueldade inimaxinable; mais vimos superviventes deambulando completamente desnortados ante tanta infamia. Unha viraxe do noso barco que reaccionou presto á manobra do patrón serviu para que todos tomásemos conciencia de tanta desgraza. Aquel porto portugués non nos serviría como lugar de abrigo. Os mariñeiros, todos os varóns máis ben, aplicámonos en faenas de navegación seguindo as ordes do patrón. A miña nai e María Soliño empezaron a rezar o rosario polas almas daqueles malpocados que sucumbiran ao ataque desapiadado dos piratas sarracenos. Ninguén a bordo podía imaxinar que os seus barcos fosen tan rápidos e as súas tripulacións tan eficaces como para avanzar toda a costa portuguesa, dende o cabo San Vicente ata as inmediacións da costa galega, con tanta rapidez; con tempo para saquear e matar, quen sabe con cantas galeras en sabe Deus cantas poboacións costeiras. Chegarían ata Cangas? Ese pensamento xurdiu na cabeza de máis dun adulto dos que viaxaban no Xeitoso. Foi naqueles intres cando lembrei a frase de María Soliño: «Este vento é o das calamidades.»

As horas pasaban moi lentamente e a nosa singradura parecía non querer rematar. Xa co ceo despexado, viamos caer a tarde. Coa intención de distraerme, o patrón preguntoume se sabía canto tempo quedaba para a posta do sol.

—Un terzo de hora? –contestei sen convicción.

—Ves a posición do sol e a liña do horizonte?

—Vexo.

—Pois estira o brazo e aperta o puño coma se o pousases sobre o mar –indicoume mentres repetía a operación–. Logo colocas o outro puño encima e así ata que chegues ao sol. Velo? Cantos puños contaches entre o sol e o mar?

—Case tres –respondín.

—Pois eses tres puños significan máis ou menos unha hora. Polo tanto, se agora son vésperas, queda de luz ata completas.

—Onde estamos? –preguntou o meu pai.

—Aquel monte é Santa Trega –respondeu o capitán sinalando un punto pola amura de estribor–. Se continuamos con esta marcha, deixaremos atrás as illas Cíes co solpor.

—Entón chegaremos á casa esta noite?

—Se todo vai ben, fondearemos en Cangas antes da media noite –asegurou o patrón. Primeiro desembarcaremos as mulleres e para laudes teremos estibado o barco e poderemos descansar nas nosas xeitosas camas.

O patrón coñecía o seu oficio. Xa escurecera cando entramos na ría de Vigo e a nosa maior preocupación, a dos meus maiores que miraban atentamente pola borda, era intentar saber se había signos de destrución nas poboacións que deixabamos atrás, en Bouzas, Vigo, Chapela e, con maior esforzo visual, adiviñar se algún mal acontecera en Cangas. Non sabiamos ata onde se atreverían na súa derrota cara ao norte os piratas turcos. Temiamos que a nosa terra, que a nosa vila, o noso fogar, fose tamén vítima das atrocidades dos mouros.

Nada apuntaba a que os nosos temores fosen fundados. As embarcacións pesqueiras estaban fondeadas nos portos que deixabamos atrás. O fume que se enxergaba en diversos puntos da costa procedía das lareiras das casas onde con certeza quentaban a cea e caldeaban o fogar. Antes da medianoite os máis novos e as mulleres estabamos xa en terra, agardando sobre a area da praia de Areasgordas por algúns trebellos antes de encamiñarnos ás nosas respectivas casas. Os homes, tal como estaba previsto, quedarían para desembarcar a carga. Tanto María Soliño como a miña nai encamiñáronse ás casas dos mariñeiros que traballaban para as dúas familias, para avisalos de que baixasen a axudar na estiba. E mais tamén se avisou o alguacil Gonzalo de Miranda e o escribán Gabriel de Nogueira, familiar do Santo Oficio coma o meu pai, para que tomasen nota das transaccións realizadas para o pago correspondente dos dereitos de alfándega e os demais tributos. Cando o meu pai chegou á casa, non faltando moito para a alba, eu estaba profundamente durmido.

O meu pai, o familiar do Santo Oficio Xoán de Refoxos, apenas durmiu tres horas. Baixou a almorzar algo e inmediatamente marchou á casa do seu compañeiro e amigo Gabriel de Nogueira, onde xa agardaban Domingo Pérez Hurtado e Pedro Salamanca, rexedores de Cangas, e Gerónimo Núñez, procurador xeral. Máis tarde incorporaríanse os capitáns Pedro Costas, Domingo Prego e Pedro Bermúdez. O asunto era serio. O que viramos na costa portuguesa ben podería suceder en Cangas.

—Non podemos dicir con exactitude que vila da costa foi a atacada polos piratas berberiscos –comezou a disertación o meu pai–. O que si sabemos é que o ocorrido tivo lugar demasiado cerca; e que o estrago e as calamidades que vimos son inenarrables.

—Foi coma se se abrise o inferno –apuntou dende a porta Pedro Barba, que chegaba nese momento–. Toda a vila estaba en chamas ou era cinzas. Chamas que deixaban á vista a cantidade de mortos que había nas rúas e na praia.

—Sangue por todas partes –continuou o meu pai–. É evidente que a acción foi rápida e que levaron con eles todo canto de valor había, e seguramente tamén levarían presos un bo número de veciños. Os superviventes, feridos ou non, eran anciáns e algúns nenos que zanfoneaban desorientados polo areal.

—A vila era pequena, pero non moito máis que Darbo ou que Domaio –continuou Pedro Barba–. Polo que malamente puidemos ver, non tiñan defensas coas que loitar contra unha galera de tres mastros e con remos, á que se lle vían varios canóns sobre a cuberta. Un barco rápido e mortal.

—Boh –abriu a boca o rexedor reflexionando mentres acariciaba o queixelo–. Grazas a Deus, non se achegaron ás nosas costas. Se xa os vistes con rumbo sur podemos estar tranquilos, non vexo motivo de preocupación.

—Señor rexedor –tomou a palabra o capitán Pedro Bermúdez de Soutomaior–, se ben é certo que os piratas tomaron rumbo sur, non debemos esquecer o seu atrevemento de chegar tan ao norte, a un paso de Cangas, a menos de media xornada de navegación se o barco é tan veloz como di o patrón Barba. De seren as nosas costas as atacadas, que cree que pasaría, señor rexedor?

—Que nos defenderemos con uñas e dentes –dixo un tanto molesto pola pregunta.

—Con que? –inquiriu o capitán–. A pedradas dende a praia?

—E as vosas armas, capitán?

—De que armas me fala, señor rexedor? Talvez dos arcabuces dos capitáns presentes e ausentes desta reunión? Media ducia de arcabuces, outras tantas pistolas de chispa, e o enferruxado canón do Forte, máis un feixe de arpóns de pesca, gadañas, machetes…

—Contra douscentos piratas armados ata os dentes e acostumados a loitar? –preguntou o capitán Pedro Costas. Que digo! A loitar non, a entrar a saco, sen escrúpulo ningún para cortar en canal homes, mulleres e nenos. Contra un barco con varios canóns con artilleiros afeitos ao seu uso case diario.

—Non vexo que fósemos capaces de facer algo máis que os malpocados dos portugueses –conveu o capitán Bermúdez.

—Teñen razón os capitáns –afirmou con rotundidade o meu pai–. Seriamos arrasados polos piratas en menos dunha mañá.

—Iso, se é que só pensan atacarnos cun barco –engadiu Pedro Barba–. No Porto informáronnos de que foran avistadas no cabo San Vicente catro embarcacións piratas con rumbo norte e estamos falando da desfeita que vimos tralo paso dun deses catro barcos. Onde se encontran os demais, non o sabemos.

—Considero que é absolutamente necesario organizar de inmediato quendas de vixilancia nos puntos máis estratéxicos da costa –apuntou o capitán Soutomaior–. Un posto no alto de San Roque e outros dous en cabo Home e cabo Pequeno, con cabalo para dar a alerta con rapidez, se fose necesario.

—Iso implica a necesidade de ter seis homes facendo quendas día e noite, ademais das súas respectivas monturas, o alimento para eles e mais para os seus cabalos –calculaba en voz alta o rexedor–. Iso vai resultar moi caro.

—Máis caro vai ser lamentarse se nos atacan –espetoulle o meu pai–. A facenda de Cangas debe correr cos gastos.

—Non só iso –engadiu o capitán Bermúdez–. Debemos pedir a Santiago que nos secunden con soldados e canóns, que para iso levan os seus dezmos para a catedral.

—El-Rei deberá fornecer o propio –reclamou o rexedor en clara alusión aos representantes do Santo Oficio e a un dos capitáns, pertencente á poderosa familia dos Soutomaior.

—Pois que así sexa –aceptou o familiar Gabriel de Nogueira.

—E vostedes tamén –dixo o rexedor mirando para o procurador xeral quen desviou inmediatamente a mirada cara aos capitáns e os demais burgueses con facenda.

Terei que celebrar unha reunión de veciños –dixo o procurador xeral–. A próxima semana convócoa.

—E se atacan mañá? Ou esta mesma noite? –preguntou o meu pai.

—Pois mañá mesmo nos reunimos e acordamos a nosa parte –concluíu o procurador un tanto atordado.

Dito iso, o rexedor Gerónimo Núñez e o procurador xeral erguéronse coa intención de marchar, dando por finalizada a reunión.

—Coido que de aquí non debe saír ninguén sen decidirmos antes as medidas inmediatas de vixilancia –alzou a voz o capitán Bermúdez causando un efecto inmediato de submisión por parte duns e de aceptación por parte dos verdadeiramente preocupados pola perigosa situación que podería afectar a vila de Cangas, non en van, o capitán era un Soutomaior, unha das familias máis poderosas de toda a península Ibérica.

—A miña proposta para o rexedor é que envíe inmediatamente a Santiago, ao arcebispado e ao cabido da catedral, un emisario que advirta da situación comprometida en que estamos e solicite a axuda económica e de efectivos militares necesarios para afrontarmos con garantías a defensa da nosa vila –apuntou o capitán Costas.

—Pola nosa parte –continuou o capitán Bermúdez de Soutomaior–, prepararemos a milicia e organizaremos o Forte de Areasgordas, repararemos o muro e poñeremos a punto o canón.

—E mais tamén podemos enviar emisarios ao castelo de Soutomaior e a Pontevedra para que nos cedan en cada lugar dous canóns, providencia coa que multiplicariamos a nosa artillería defensiva –dixo o capitán Domingo Prego.

—Pois eu –decidiu o meu pai–, ao acabar esta reunión sairei cara a Hío para falar co reitor da igrexa de Santo André, o bacharel Gregorio Suárez, que é o comisario do Santo Oficio nesta comarca. El é quen debe pedir socorro aos inquisidores do Tribunal de Santiago, representantes da autoridade Real, para que tamén dispoñan algún tipo de axuda.

—Eu irei contigo –ofreceuse o outro familiar do Santo Oficio, Gabriel de Nogueira–. Creo que entre tanto hai que poñer xente a vixiar as nosas costas inmediatamente.

—De momento, imos enviar un par de homes dacabalo para facer a vixilancia entre a punta Areamilla e os cabos Pequeno e Home –confirmou o capitán Bermúdez–; estes dous homes serán substituídos ao solpor, mais para mañá teremos as quendas das que falamos xa organizadas e os preparativos para a construción de garitas.

Meu dito meu feito. Cada un dos presentes encargouse das súas responsabilidades coa vila e coa súa propia xente, poñendo a salvo a parte da familia nas parroquias veciñas situadas máis ao interior da península do Morrazo, onde se supuña que poderían estar a salvo das acometidas dos piratas. Nós partimos para a parroquia de Coiro, que dista unha media legua do porto de Cangas cara ao interior, onde tamén teñen casa os Soliño e algunha outra familia. María Soliño e Pedro Barba enviaron as súas fillas, a maior co seu propio marido e fillos, e eu fun coa miña nai e cos meus irmáns pequenos. Marchamos todos xuntos nun par de carretas nas que levabamos provisións e algunhas cousas de valor, por iso fomos acompañados durante o percorrido por un par de homes dos que traballaban nas nosas casas, para maior seguridade.

O capitán Pedro Crespo encargouse de montar as primeiras quendas de vixilancia, partindo a cabalo polo camiño da costa cos dous homes que permanecerían de garda, entre o cabo Home e o cabo Pequeno, coa orde expresa de manter os ollos ben abertos mirando cara ás entradas da ría, ao sur e ao norte das illas Cíes, e de avisar da aproximación de calquera barco sospeitoso. Un terceiro home subiu ata o monte San Roque e apostouse sobre unhas rochas que hai detrás da capela, dende as cales tiña un observatorio privilexiado de toda a ría. Entre tanto, o capitán Domingo Prego puxo o pequeno destacamento do Forte de Areasgordas en estado de alerta permanente; os artilleiros limparon e colocaron correctamente o canón de que dispuñan, amoreando xunto a el as balas e a pólvora necesarias para entrar en combate; mais como a maioría das saquetas de dez libras de pólvora que gardaban estaban estragados pola humidade, de pouco servirían o medio centenar de balas dispoñibles que tamén presentaban un aspecto deplorable por culpa da ferruxe. O capitán puxo a traballar na consolidación dos deteriorados muros de protección os homes que enviaba o consistorio da vila, recolocando as pedras caídas e reforzando con máis troncos de piñeiro os cercados. A mesma inusitada actividade tiña lugar no Forte de Darbo. Entre tanto, o capitán Bermúdez partía raudo na súa montura cara ao castelo dos seus poderosos parentes, os Soutomaior, para informalos do perigo que ameazaba as vilas da ría e para conseguir a cesión dalgún canón, balas e pólvora, así como os artilleiros necesarios para o seu manexo.

Coa parsimonia que caracteriza os rexedores das vilas e as cidades, mais un tanto temerosos polas posibles reprimendas públicas por parte dos capitáns e dos familiares da Inquisición, aqueles convocaron aos notables da vila. Á xunta acudirían as máis ilustres liñaxes da comarca do Morrazo, formadas por fidalgos e ramas familiares das grandes casas galegas como os Soutomaior, os Lemos, os Castro ou os Andrade, xunto a outras como os Mariño, os Aldao ou os Sanjuán; tamén atenderon á chamada os escribáns, os xuíces e os racioneiros da colexiata, en cuxo refectorio tería lugar a reunión. A ela acudiu tanta xente principal que pouco acordo se podía esperar dela. Dese xeito tan predicible ocorreu. Malia encontrarse alí reunida tanta xente poderosa, o resultado foi a asignación dunha cantidade tan irrisoria que máis pareceu un donativo de caridade que apenas serviría para manter unha semana os homes imprescindibles na mínima vixilancia da costa, nin sequera alcanzaría para realizar algúns arranxos que puidesen amañar superficialmente o aspecto das dúas pequenas fortalezas, o Forte de Areasgordas e o Forte de Darbo, como popularmente eran coñecidas. A tan xeneroso dispendio chegaron os poderosos convocados despois de razoar que as necesidades principais deberían correr a cargo da metrópole diocesana de Santiago, é dicir, do arcebispado e do cabido e, xa que logo, da frota real. Os alí presentes eran conscientes de que estaban fuxindo da súa obriga e gardando ben gardadas as súas particulares facendas, encambándolles as responsabilidades da defensa dos seus propios intereses a estamentos como o cabido compostelán ante o que eles mesmos debían responder como responsables da rexedoría da vila, como representantes do estamento privilexiado e polos seus lazos de sangue. En canto ao apoio real, era moi dubidoso. Cangas era vila de señorío e non de reguengo e o rei bastante tiña con preocuparse das súas propias cidades como para acudir en socorro de quen non se encontraba baixo os seus dominios directos nin pagaba os trabucos directamente á Coroa, e cos que adoitaba ter conflitos de xurisdición.

Para negociar tales axudas, partiu cara a Santiago o segundo rexedor de Cangas, Pedro Salamanca, quen tivo que agardar dous días para ser recibido polo arcebispo don Juan Beltrán de Guevara y Figueroa para, finalmente regresar ao terceiro día coas mans baleiras, ou o que é o mesmo, coas bendicións da maior autoridade sobre a rexedoría de Cangas e coas boas palabras de consolo: «Ide facendo, dixo o arcebispo, que Deus proverá.» Pedro Salamanca regresou polo menos coas bendicións, porque o procurador xeral, Gerónimo Núñez, nin sequera tivo resposta na súa petición de auxilio ante a Real Audiencia da Coruña.

Os días foron pasando, os dous fortes acondicionáronse medianamente mais sen novos canóns, pois as autoridades de Pontevedra e os Soutomaior, residentes no castelo familiar, aduciron precisar toda a artillería dispoñible para a súa propia defensa; iso si, prometeron localizar algún que outro canón en prazas e castelos do interior de Galicia para o seu posterior traslado a Cangas. Porén, non podían consentir que o capitán Pedro Bermúdez regresase sen ningunha mostra de xenerosidade, polo que puxeron á súa disposición unha reata de mulas cargadas con balas de canón e con saquetas de pólvora. Ao chegar a Cangas, atopou un puñado de persoas, os seus colegas capitáns, a pequena milicia e un nutrido grupo de mariñeiros e pescadores arrimando o ombro e colaborando na vixilancia da costa, mais tan só entre as localidades de Darbo e Cangas, con especial atención dende o monte San Roque. E o que era peor, custeando dos seus propios petos os gastos habidos e por haber, conscientes como eran de que, en caso de producirse un ataque berberisco, os menos favorecidos, os que non tiñan facenda que defender, tan só as súas propias vidas e as dos seus seres queridos, ían ser os que deran a cara e a vida polos ricos propietarios que tan só contribuían con boas palabras. Os capitáns estaban indignados, os comerciantes estaban indignados e os mariñeiros e pescadores estaban asustados.

Foron días de incerteza, de temor, de vixilia, sentimentos que día a día, e ante a ausencia de inimigos á vista, pareceron disiparse, quedando unicamente unha sensación de ridículo e impotencia entre os que se esforzaron por salvagardar as vidas dos veciños; por se fose pouco, recibían os saúdos condescendentes dos que nunca se esforzaron dabondo polo ben común. Os calorosos días daquel mes de agosto fixeron o resto e antes de San Roque xa ninguén lembraba, ou non quería facelo, tan desagradable incidente.

Durante aqueles meses do meu espertar á vida dos adultos, de empezar a comprender as actitudes das persoas ante as circunstancias extraordinarias, ante o risco e os momentos de dificultade, ante a morte, ante a vida, oín moitas historias que en maior ou menor medida permaneceron na miña memoria deica hoxe. Ten a súa lóxica que sobre algunhas daquelas historias verbo das actividades dos adultos a miña mirada infantil pasase de esguello por non comprender aínda que ocorría, de que estaban falando cando na taberna de Anselmo vía os homes a discutiren alporizados sobre algún suceso e calaren de repente ao sentir que a porta do establecemento se abría. Ao verme a min, un inocente rapaz, aínda que fillo dun familiar do Santo Oficio, reiniciaban a conversación e as gargalladas, mentres apuraban as cuncas de barro cheas de viños procedentes da comarca do Ribeiro. Outras veces, asuntos semellantes aos da taberna eran tratados en reunións máis discretas que tiñan lugar na miña casa, xuntanzas nas que adoitaban estar presentes os dous membros da Inquisición en Cangas, Gabriel de Nogueira e o meu pai, algún dos capitáns e, dependendo do día, Pedro Barba e outros.

Todos os mozos coñeciamos as curandeiras, as Martiñas, nai e filla; e mais tamén sabiamos das extravagancias de Mariana a Tola e das visitas ambulantes que dúas ou tres veces ao ano, na primavera e no verán, facían á vila outra parella de meigos, marido e muller, ou iso facían crer a todo o mundo, que estaban especializados noutro tipo de curacións moi particulares. Francisco e Luzdivina, que así dicían chamarse, chegaban nun carromato escanastrado tirado por unha mula de triste aparencia á praza do Mercado, situándose máis ben cerca das casas que miraban directamente á praia de Areasgordas. Sen facer demasiado ruído, despregaban o seu mostrario de produtos milagreiros sobre un estaribel; alí dispuñan ramalletes de herbas de namorar traídas de Santo André de Teixido, as buscadísimas herbas dos ensalmos porque servían para case todas as enfermidades, a ruda para provocar a menstruación nas mulleres, a herba de San Pedro para as dores de barriga, a herba dos carpinteiros para curar as feridas, a herba dona, durmideira e outras especies que non recordo; frascos coa auga milagrosa da fonte dos namorados bendicida na mesma ermida, botellas de vidro con augas de mananciais curativos como os de Verín ou o río Caldo de Lobios, tarros con ungüentos para aplicar en diversas partes do corpo segundo o tipo de afección que tivese o doente, mel do Courel e moitos outros produtos. Unha maravallada de cousas entre as que non faltaban representacións de santos en madeira e barro, rosarios de diversa feitura e procedencia, case sempre bendicidos polo cura dalgún santuario moi milagreiro; marfallada que se completaba con follas e ramas de diferentes arbustos e froiteiras con propiedades curativas para unha clientela que agardaba a puntual vista dos ambulantes. Tiñan como clientes mesmo as familias máis acomodadas da vila, as cales enviaban a súa servidume a facer o recado. Tiñan tamén entre a súa clientela a Martiña a curandeira, con quen intercambiaban herbas e unturas. Porén, o maior negocio de Francisco e Luzdivina tiña lugar a medianoite. Os veciños sabían que a primeira noite, trala súa chegada á vila, a cita era no cruceiro da rúa do Sinal e a segunda noite, cos mesmos fins, no cruceiro de Síngulis. Alí se dirixían, máis ou menos a furto, as familias que se sentían prexudicadas por algún tipo de mal, por algún aire ou por algún feitizo. Quen máis quen menos, todos respectabamos aquelas prácticas ás que case sempre se acudía cando os remedios tradicionais das nosas curandeiras ou dos cirurxiáns, se se tiña ocasión e bens para recorrer a eles, fracasaban de vez. Daquela, era cando todo o mundo sabía que o mal, a doenza que aflixía a alguén, fora causado por algún veciño a través dalgún conxuro ou sortilexio daniño pronunciado por algunha bruxa, previo pago con cartos, favores ou en especie.

Algunhas persoas na vila estaban mal consideradas, tíñanas por túzaras, ríspetas, solitarias e malencaradas; evitabámolas nas rúas e nos camiños, e sobre elas recaía a crenza de que se te miraban de esguello, de xeito revirado, botábanche un meigallo, podendo caer sobre ti grandes desgrazas que afectarían a túa saúde, a dalgún familiar ou a túa facenda, morrendo o gando ou perdéndose a colleita. Illados nunha casiña de pedra situada máis arriba de Coiro, cara á Portela, vivían os Miróns, chamados así por teren os ollos afundidos e moi xuntos, o que os facía parecer birollos; por iso, algúns veciños do burgo lles atribuían poderes malignos na mirada. Os Miróns eran conscientes das suspicacias que causaban ao seu paso, cando baixaban a Coiro ou a Cangas. Porén, na Portela, en Bon e noutros lugares da súa veciñanza estaban ben considerados, como unha familia traballadora e respectada. Gabriel, o vello Mirón, e o seu fillo Antón sufriran nas súas carnes, cada vez que baixaban a Cangas a realizar cuadrillas, as iras e increpacións de máis dun e observaban como as mulleres coas que se cruzaban torcían a cara e se persignaban para evitar o seu suposto maléfico influxo. Non sucedía o mesmo con Carmucha, a irmá de Antón, que adoitaba ir á praza do Mercado vender produtos da horta unha vez por semana, sempre moi falangueira e rideira coas veciñas de Cangas que tiña como clientas, mesmo cos homes aos que atraía coma o mel ás moscas co seu galanteo; ninguén a viu reloucar con ningún home mais todos presumían de tela seducido. O conto cambiaba se Carmucha estaba acompañada polo seu pai ou polo seu irmán. O caso é que os Miróns tiñan unha fama que non merecían; cada vez que algún veciño se encontraba mal ou tiña algún fillo con problemas, a primeira pregunta que se facían era se se cruzarían cos da desgraciada familia.

Eles, os enfermos da alma e do corpo, acudían ao cruceiro da rúa do Sinal e agardaban a súa vez para seren limpados por Francisco e Luzdivina. Alí se presentaron os Bon co Andresiño, o pechacancelas da familia, de apenas cinco anos, que non desenvolvía o corpo, mirradiño, inapetente, co espírito lánguido; ningunha apócema, ningunha herba, nin as fregas de augardente na barriga, nada conseguira cambiar o ánimo tan aleixado que presentaba Andresiño. Só quedaba a solución que ofrecía a parella de meigos, desfacer o encantamento, o meigallo que alguén botara sobre a familia Bon e que se amosaba en Andresiño. Luzdivina conduciu o pequeno cara ao cruceiro, fíxolle subir os chanzos do pedestal, sentouno no derradeiro e atouno cunhas cordas ao varal; entrementres, Francisco, que ía ataviado cunha túnica escura e unha estola e portaba unha cruz na man esquerda e un ramo de oliveira na dereita, púxose a rezar ensalmos que ninguén entendía entre a numerosa concorrencia que dende posicións discretas seguía os acontecementos. Por veces, parecía que Francisco falaba en latín, outras semellaba empregar o idioma dos francos, e mais o dos casteláns, pero só se lle entendía cando pronunciaba as súas palabras na nosa lingua; rezaba e daba voltas arredor do neno, paraba de cando en vez, introducía o ramo de oliveira no recipiente coa auga bendita e, coma se dun hisopo se tratar, bendicía o pequeno Andrés. Finalmente, detíñase fronte ao pícaro e rezaba a última pregaria:

—Auga bendita polo máis sagrado, quítalle a este rapaz o ollado, sexa de morto, sexa de vivo ou sexa de excomungado. Pola graza de Deus e da Virxe María un Nosopai e unha Ave María.

E os presentes rezaban a coro as oracións citadas. Tralo ritual, o pequeno era desatado e levado cos seus familiares, que regresaban á casa convencidos da curación do seu fillo. Tocáballe a vez ao seguinte caso e así ía transcorrendo toda a noite. Non era estraño escoitar acusacións contra determinadas persoas como culpables de botar o meigallo ou o mal do aire; nomes como os dos Miróns, o de Mariana a Tola, e os doutras persoas de parroquias veciñas estaban á orde do día. Sobre todo cando se presentaba algunha persoa posuída, con ataques frecuentes, con fortes convulsións, vómitos, movementos bruscos das mandíbulas mordendo a súa propia lingua, botando sangue e escuma pola boca. Estes episodios tan singulares ocorrían a media noite, alí mesmo, diante da parella de meigos, xunto aos cruceiros a onde eran levados polos seus familiares, non sen temor a seren estigmatizados. Eran casos moi difíciles de curar. Os meigos conseguían ás veces que os ataques tardasen meses ou incluso anos en reproducirse, mais rara vez conseguían eliminar completamente o mal porque, segundo os curandeiros, eran corpos que quedaban debilitados e susceptibles de ser atacados de novo polos malos espíritos.

Sorprendente foi a aparición dos Miróns durante unha noite de curación no cruceiro de Síngulis. Gabriel e mais a súa filla Carmucha foron increpados polos presentes que alí acudiran acompañando a familiares posuídos ou con algún mal diabólico; foi a intervención de Francisco, o curandeiro, o que puxo orde para que deixasen en paz aos que acababan de chegar. Cando lle tocou a quenda a Gabriel, expúxolle a Francisco e a Luzdivina que querían vivir en paz sen ter que sufrir as iras dos veciños de Cangas.

—Son un home formal –dixo Gabriel–, vivo do meu traballo e alimento a miña familia. Na Portela, onde temos a nosa casa, estamos ben considerados polos nosos veciños, asistimos á misas os domingos e festas de gardar, e imos ás romarías de Aldán e de Hío mais non podemos vir ao San Roque de Cangas porque nos increpan, nos insultan, ás veces tamén nos guindan pedras ou o que lles veña á man.

—Fixestes dano a algún veciño de Cangas? –preguntou o curandeiro.

—A sabendas, nunca. Son bo cristián e home de ben.

—De que te acusan?

—De botar o meigallo e o mal de aire á xente. Son mentiras, xúroo polo máis sagrado.

—Non xures. Se este home ten poderes malignos e bota o meigallo –dixo Francisco dirixíndose aos presentes–, non poderá soportar o poder divino, a forza dos arcanxos, nin a bondade da Virxe María.

Dito isto, Francisco atou a Gabriel ao cruceiro de Síngulis e empezou a vociferar unha mestura de salmos, pregarias e conxuros, case sempre respondidos por Luzdivina. A súa voz era máis profunda e seria que de costume, perforaba a noite como o son ameazante dun trono. Os presentes, testemuñas de excepción ante tanto atrevemento por parte dun sinalado, persignáronse; o besbellar das súas oracións só se interrompía ante cada unha das imprecacións de Francisco.

—Renuncias a Satanás? –preguntou

—Renuncio –contestou Gabriel e repetiu por detrás ao unísono Luzdivina.

—Renuncias a todas as súas obras?

—Si, renuncio.

—E ás seducións do maligno?

—Si, renuncio.

—Cres en Deus, Padre Todopoderoso, creador do ceo e da terra?

—Si, creo.

—Cres no Espírito Santo, na Santa Igrexa Católica e Apostólica, na comuñón dos Santos, no perdón dos pecados, na resurrección dos mortos e na vida eterna?

—Si, creo.

A continuación, Francisco fixo o sinal da cruz na fronte de Gabriel e co ramo de oliveira esparexeu a auga bendita arredor do cruceiro mentres rezaba, acompañado por Luzdivina e por todos os presentes, un nosopai. Ao finalizar, desatou a Gabriel e agarrándolle as dúas mans, sen apartar a mirada dos seus ollos, dirixiuse aos presentes a berros.

—Gabriel nunca estivo posuído, xa que soportou a cruz de Noso Señor Xesús Cristo! Gabriel está limpo de todo mal e a súa alma é pura!

Un murmurio, mestura de contrariedade e de temor, de respecto e admiración, serviu para acoller no seo da vila de Cangas a Gabriel. Anos despois, souben que o curandeiro realizara unha especie de segundo bautismo, non canónico, e non un exorcismo, como cremos daquela, para expulsar demos do corpo do pobre Gabriel. Unha vez acabado o ritual, o maior dos Miróns non se decidía a abandonar o lugar.

—Pásache algo? –inquiriu o curandeiro.

—A miña filla…

—Que lle ocorre á túa filla?

—Quero que lle quite as agoadas de home.

—Fornica con todos?

—Ela di que non –apuntou Gabriel–, mais ten esa fama. Pódese facer algo?

—Mañá marchamos de Cangas, mais deteremos o noso carromato na praia de Areameán. Ven coa túa filla.

Todos os rapaces da vila sabiamos que nas praias do Canaval e na de Areameán, máis arredada da vila e de lugares poboados, tiñan lugar actos prohibidos que os rumores relacionaban coa bruxería, con rituais antigos, aos que acudían moi en segredo algunhas mulleres, soas ou acompañadas dos seus homes. Os maiores da cuadrilla dicían que tiñan visto mulleres espidas meténdose no mar e outras fornicando nas rochas ou sobre a area. Os Miróns, pai e filla, acudiron á cita na praia de Areameán, a media noite e con discreción, como lles pediran. Agardaron xunto a outra xente que discretamente se ocultaba detrás dunhas matas ou das árbores que había no piñeiral que daba acceso ás dunas. Alí esperaban a que Francisco os fose buscar. Pronto lles tocou aos Miróns.

—É esta a túa filla? –preguntou Francisco o meigo.

—Chámase Carmucha.

—Espera aquí. Non te achegues á praia.

E, dicindo isto, Francisco arredouse coa rapaza.

O meigo pediulle á moza que se espise xunto ao lume que ardía entre o carromato e as augas tranquilas da ría. Carmucha foise desprendendo das súas roupas procurando ocultar a súa feminidade; cando estivo completamente espida viu como se achegou a ela Luzdivina, que amosaba aos seus ollos a beleza extraordinaria dunha muller en plenitude e chea de sensualidade. Luzdivina colleu da man a Carmucha e levouna ao mar. Ambas as dúas entraron camiñando na auga ata que as cubriu pola cintura. Déixate caer sobre os meus brazos e non temas a inmersión –pediulle Luzdivina a Carmucha.

A continuación, foi introducindo a rapaza sete veces baixo a auga mentres se oía como Francisco rezaba unhas oracións na beira, prédicas das que só eran perceptibles os «Grazas, Señor» que pronunciaba en voz alta. Logo, as dúas mulleres acomodáronse xunto á cacharela e Francisco fixo saír do carromato dous mozos espidos que sentaron xunto ás mulleres. Carmucha cubriuse cos seus brazos e Luzdivina abrazouna para darlle máis calor e protección.

—Desexas estes homes? –preguntou o meigo.

Carmucha apenas balbuciu un non, sen asomar a cabeza de entre os seus brazos, mirando apenas de esguello, recollida nun nobelo como estaba, no colo de Luzdivina.

—Carmucha, míraos! –dixo imperativo o meigo mentres Luzdivina empezaba a acariciar as súas coxas.

Carmucha reaccionou timidamente e foi mirando aqueles dous homes que amosaban ao lume purificador os seus excitados atributos.

—Gústanche estes homes? –moumeoulle ao oído Luzdivina–. Queres estar con algún? –insistiu bicándoa nas meixelas, nos ollos, na fronte, mentres a abrazaba e continuaba coas caricias.

A rapaza non contestaba, porén, estábase deixando facer polas habilidosas mans da meiga de tal xeito que o seu corpo empezaba a reaccionar aos estímulos que recibía coas caricias que alcanzaron o seu sexo e coa visión daqueles homes tan dispostos e ben dotados. A meiga sentiu nos seus dedos o froito da excitación da rapaza.

—Tes mozo?

Carmucha afirmou coa cabeza.

—Como se chama?

—O meu pai non o sabe. Chámase Anselmo.

—Xaciches con el?

—Non. Cando me toca, mándolle parar.

—Queres estar con algún destes homes? –preguntoulle a meiga no momento xusto en que os seus dedos conseguiron levar a moza a un paraíso de pracer incontrolable.

—Non. Non sei –respondeu entre intensos arquexos.

—Queres ou non? –insistiu a meiga ao tempo que os seus dedos se freaban ante a virxinal rapaza.

—E Anselmo?

—Iso é cousa túa.

—É que quero moito a Anselmo.

—Pois vístete e vai co teu pai, que está agardando por ti.

Francisco acompañou a rapaza ata o piñeiral onde agardaba por ela o pai.

—A súa filla é virxe –díxolles–. Se sorrí aos homes é porque lle gustan, mais non estivo con ningún aínda.

—É certo iso?

—Xa cho dixen. Sempre cho digo –contestou Carmucha.

—Xa é unha muller –continuou o meigo–, e está en idade de que lle gusten os homes.

Tras recoller unhas poucas moedas e un queipo con pan e touciño, o meigo despediuse dos Miróns e foi na procura dun grupo de mulleres que agardaban a súa quenda para seren atendidas. Eran dez ou doce, non recordo ben. Nin sequera recordo cantos rapaces estabamos na praia, ocultos, para vermos aquelas mulleres espidas facendo o que os meigos lles ordenaban. Moitas eran novas, mais xa casadas, outras eran de maior idade e todas, absolutamente todas, ansiaban ter descendencia; unhas buscaban fillos que non chegaban malia os anos de matrimonio, outras, simple precaución xa que as súas respectivas nais acudiran a rituais semellantes para quedaren preñadas. Deitadas sobre a area, mirando ao firmamento arredor do lume, vían como Francisco lles aplicaba a cada unha delas, sobre o ventre, un emplasto que parecía feito con barro. Así permanecían mentres o meigo rezaba unhas oracións e daba voltas en círculo arredor de todas elas. Pasado un tempo, foi Luzdivina quen se dirixiu ás mulleres e conduciunas á beira do mar onde rompían as ondas dunha marea crecente. Antes de facer nada, miraba moi atenta ao mar, semellaba agardar algún sinal que a min se me antollou sempre indescifrable, xa que despois daquela estimulante experiencia, moitas veces ao longo da miña vida observei o mar, día e noite na procura dalgún acontecemento que dese luz á miña ignorancia no vello ritual. Chegado o momento, Luzdivina indicoulles ás doce mulleres que se metesen rapidamente no mar ata onde a auga as cubrise polo van e que se dispuxesen enfrontándose ás ondas. Así o fixeron. As ondas batían suavemente contra os seus ventres e peitos; semellaba un divertido xogo en que as mulleres rían e daban choutiños de felicidade. Despois de varias ondas, moito tempo despois, Martiña a Nova díxome que eran nove, Luzdivina mandoulles saír da auga rapidamente. Vestíronse de inmediato sen acercarse ao lume e agardaron a chegada dalgúns homes, os seus maridos, cos que marcharon ás carreiras pola praia cara ao oeste, para xaceren nas rochas coñecidas como «o leito da santa», o lugar idóneo para concibir un fillo unha vez terminado o ritual do mar. As que non gozaban alí cos seus homes, por seren veciñas das aldeas de Darbo, Coiro, e Liméns, marcharon correndo ás súas respectivas casas na procura das súas parellas, que case sempre as agardaban ignorantes dos rituais de fecundación aos que se someteran as súas mulleres.

Ben sabe Deus que non utilizo aqueles recordos, as imaxes dalgunhas das mulleres máis fermosas do burgo de Cangas e das aldeas veciñas ofrecendo os seus corpos espléndidos ao mar, á natureza, ou aos seus respectivos homes cos que xacían máis ou menos ocultos entre as rochas, en busca da súa ansiada fertilidade, non utilizo aquelas imaxes, digo, co desexo de pecar, a pesar de que o meu corpo segue respondendo a aqueles recordos con intensidade, sen importarlle o paso de tempo, nin a distancia, nin sequera a austeridade e recollemento da miña húmida cela quentada polo lume do fogar neste illado mosteiro rodeado de tanta neve.

Salvo o meu irmán Xácome, todos os mozos tiñamos xa quince anos ou máis e por iso aquel verán de 1617 xa nos permitían pasar unhas horas nas muiñadas que tiñan lugar no muíño de Xan Toucido o Vello. Polo serán adoitaban acudir alí as mulleres coas súas saquetas de pan, de millo e de centeo, para que o vello muiñeiro, que non o era tanto, e a súa muller María de Bretón llelos devolvesen en forma de fariña. Entrementres, as mulleres empezaban a intercambiar noticias, rexoubas, murmurios, sobre namoriscamentos, sobre embarazos, anécdotas relacionadas coas romaxes de san Bieito, santa Marta e san Roque, comentarios sobre quen asistira e quen non ao ritual de fecundidade das nove ondas na praia de Areameán. Nós queriamos sentirnos maiores e empezar a parolar coas mozas da nosa idade, entre as que destacaba Ana de Bretón, a filla dos muiñeiros, unha rapaza algo máis nova ca min aínda que, mentres o meu aspecto era o dun rapazolo, ela lucía o corpo dunha muller repoluda, de xenerosas carnes de pel branca, estreita cintura e pelo trigueiro, crecho.

Cando os homes, ou os mozos que tiñan palabra de amor con algunha moza, acudían a recoller as súas respectivas mulleres, xa entrada a noite, comezaba a parte máis interesante, coas retesías, cos desafíos de coplas nas que eles pretendían amores con elas e elas aceptaban ou rexeitaban o envite con respostas non menos enxeñosas. Ana de Bretón sentíase unha das raíñas das muiñadas ao ser obxecto das ironías que mesmo os casados lle dirixían diante das súas propias mulleres, as cales respondían lanzándolles ferretes que puñan en dúbida as facultades dos seus propios maridos ou botando leña ao lume para elevar a temperatura, unhas calores que acababan provocando demasiada fogaxe á moza aludida, quen axustaba mellor o mandil sobre o corpiño para que os seus xenerosos peitos quedasen menos expostos ás miradas dos presentes. As cunchas de vieira, as tixolas e as pandeiretas aparecían de repente e acompañaban a ritmo as coplas; os homes sacaban a bailar as mulleres e os mozos atrevíanse coas da súa idade. As muiñadas acababan moi tarde, con algúns encontros amorosos furtivos entre as sacas de gran do almacén, coa augardente e o viño propiciando a festa, coas mulleres de máis idade exercendo de pícaras casamenteiras e cos demais asistentes atendendo aos que coñecían historias, como a avoa Tita, a tía Pepa ou o vello señor Faustino, que, mentres agardaban a que o muiñeiro acabase o seu traballo debullaban contos ancestrais, un tras outro, ás quendas nas narracións, contos que ás veces xa coñeciamos pero aos que atendiamos igual malia seren repetidos.

Contos de bruxas como a que petou unha vez na porta dunha casa, e quen lla abriu foi unha muller nova que atendía os labores do fogar e mais o fillo pequeno que xogaba no seu cuarto dando xa os primeiros pasos mentres o xentil marido estaba traballando como leñador no bosque dun señor da comarca; a bruxa pediulle acubillo e a muller ofreceullo; sen máis, pronunciou un esconxuro e converteu a moza en pomba e apoderouse do fillo para crialo á súa maneira. Cando o marido da muller apareceu, a bruxa mentiulle, dicíndolle que a súa esposa o abandonara pero que ela se faría cargo do pequeno mentres el ía traballar. O neno debilitábase cada día máis. A pomba aparecéuselle ao home durante varios días, chamándolle a atención ata que o marido, cansado de que aquel paxaro o molestase no seu traballo, agarrouno disposto a retorcerlle o pescozo. Naquel instante, desfíxose o feitizo e a pomba converteuse outra vez na súa muller. Correron ata a casa, tomaron o pequeno en brazos e tiveron tempo de ver como a vella bruxa se desvanecía deixando varias plumas negras no chan antes de saír voando.

Outros contos tiñan que ver con tesouros escondidos, con trabes de ouro enterradas en campos de cultivo ou en lugares máxicos custodiados por mouros; se eras quen de enganar o mouro, penetrar na cova, canear os perigos e trampas que che tendían as fadas e atopabas o camiño de saída, nese caso podías posuír riquezas de por vida. Segundo contaban, houbo unha vez unha familia pobre de pedir, formada por oito irmáns e os seus pais, xa vellos; vivían nunha casiña cuxa cociña ocupaba toda a planta, coa cama do matrimonio a carón do lume separada por unha cortina mentres que os fillos durmían nun rocho que estaba sobre a corte do gando, cuberto de herba seca e palla, ao que se accedía grazas a unha escaleira; o vello matrimonio traballara toda a súa vida facendo ímprobos esforzos por sacar a prole adiante. A milicia de El-Rei levoulles os dous fillos maiores cando máis falta facían para axudar na casa; o terceiro marchou nun barco portugués a buscar fortuna nas colonias de ultramar; a cuarta foi servir á casa duns señores a cambio de comida e cama; a quinta desapareceu un día en busca da trabe de ouro e regresou delicada de saúde meses máis tarde, sen poder facer nada na casa; o sexto e a sétima coidaban da cerraportelos, a irmá máis pequena, que viñera serodia. Como cada vez había máis traballos que facer e menos tempo para conseguir leña, o lume do fogar extinguíase, sen que houbese cobertores dabondos para arroupar aqueles irmáns. O sexto e a sétima insistíronlle á irmá enfermiza para que lles contase como era a cova dos mouros e por que fracasara. Un día conseguiron que falase: «Cando localicei a entrada, dixo, espinme e tomei un baño no río chamando a atención do mouro que acudiu presto. Cando me cría seducida polos seus encantos, batinlle na chola e ateino a unha árbore. Así foi como entrei na cova. Despois tiven que acertar unhas adiviñas e demostrar ante os espellos de ouro que era polo menos tan fermosa como as fadas que custodiaban o tesouro. Unha delas amosoume a saída unha vez que carguei as costuras das miñas saias con pedras preciosas e moedas de ouro; mais caín na última trampa cando xa vía a luz do exterior da cova. Unha bruxa que tomara o aspecto dun atractivo príncipe namoroume e cun bico deixoume encantada, perdín as miñas riquezas, perdín a saúde e tiven que agardar a que outra persoa incauta fracasase no seu intento por saír co tesouro para poder regresar á casa.» «Nós non fracasaremos», contestáronlle os irmáns. A pequena seduciu o mouro no río e, coa axuda do seu irmán deixárono inconsciente e atárono a unha árbore. Con astucia foron resolvendo as adiviñas e avanzando polo interior da cova. Antes de chegar á sala do tesouro, custodiada polas fadas, fixéronse pasar por unha soa persoa meténdose ambos nun só vestido de muller que deixaba ver un amplo escote. As fadas riron da súa gordura e das formas pouco femininas da visitante, mais ao espello de ouro pareceulle unha muller fermosa, polo que lles foi permitido cargar con todo o ouro e as xoias que fosen quen de levar consigo sen axuda de bolsos e sacos. Unha fada amosoulles a saída onde agardaba un novo galán, mais no tránsito intercambiaran as posicións e o que apareceu á vista do suposto príncipe foi o irmán varón. A bruxa enganada adquiriu a súa verdadeira imaxe mais nada puido facer para evitar a fuxida dos dous irmáns. Unha vez na casa, os pais morreran, a irmá enfermiza curara e casara cun comerciante levando consigo a pequena, e os dous valentes e astutos irmáns viviron xuntos moitos anos sen que lles faltase de nada.

Coas mareas vivas de agosto, acudiran á muiñada María Soliño coa súa filla maior e as súas amigas da aldea de Coiro, onde nós tamén tiñamos casa, xunto con Elvira Martínez e Catarina da Igrexa. As familias da vila acudían unhas veces ao muíño de Toucido e outras ao de Xoán Martínez, para daren ganancia ás dúas familias. Nesta ocasión, no de Toucido, foi María Soliño a que volveu pronunciar unha frase que me quedou gravada na memoria.

—Este vento non trae nada bo. Só trae desgrazas.

—Eu tamén teño un mal presentimento –secundouna Elvira–, e persignáronse ambas as dúas.

—Falades así porque vistes a Santa Compaña? –preguntou unha veciña.

—Non vimos a Santa Compaña –respondeu Catarina da Igrexa–. É o vento o que semella querer falar.

—E non trae boas noticias –engadiu Elvira Martínez.

—Pois eu nunca escoitei ao vento dicir nada –retrucou a veciña de Coiro– mais no lusco e fusco, a noite pasada, ao arrimar as contras da fiestra do meu cuarto, vin unhas luces baixando pola rúa Real. Cando me decatei de que era a Compaña, pechei as contras de golpe, apaguei as candeas e, de xeonllos, púxenme a rezar un nosopai e unha avemaría.

—Pois eu non sentín que tocasen a morto –interveu outra veciña.

—Nin eu –corearon as demais.

A muiñada continuou cos traballos da familia de muiñeiros, cos contos das mulleres, coas rexoubas que constituían novidade nas parroquias veciñas, ata que o repique dunha campaíña chamou a atención dos presentes. O cura párroco de Coiro seguido por dous acólitos, un tocando a campaíña e o outro portando os Santos Óleos, encamiñábase á casa dalgún veciño requirido por algún familiar para darlle a extrema unción a algún moribundo. Os presentes no muíño deixaron as rexoubas e rezaron un rosario. Antes de que a noite se fixera pecha, as campás da igrexa de Coiro tocaban a morto. Pouco despois, outra veciña confirmaba a morte dun vello mariñeiro queixoso dunhas febres. A Santa Compaña avisara a noite anterior da chegada da Parca reclamando algún veciño. Se ben algunhas mulleres xa tiñan no seu poder o resultado da moenda, ao facerse de noite e máis ao seren sabedoras dunha defunción e dos paseos da Santa Compaña pola comarca, agardaban unhas polas outras para regresaren en compañía a cadansúa casa, sobre todo as que pertencían á mesma parroquia.

Aquela noite, no muíño, a conversa acabou derivando cara a outros asuntos relacionados tamén cos dous mundos, o dos vivos e o dos mortos, o do ben e o do mal. Falouse de bruxas, falouse de bos e malos espíritos, de aparecidos e de endemoñados. Unha muller de avanzada idade á que todos coñecían como a señora Pepa, que vivía a medio camiño entre Cangas e Coiro, comentou cando a xente que quedaba no muíño era da súa confianza, que uns días antes, se erguera coma sempre moi cedo ao oír as badaladas para acudir á primeira misa.

—Cando cheguei ao adro da igrexa, moi apurada para non chegar tarde aos rezos –continuou–, saudei un home que alí se encontraba e que se me facía familiar, mais non me detiven. Ao chegar á porta do templo estrañoume vela pechada. Ao principio coidei que estaba arrimada, mais non, estaba pechada con sete chaves. Foi naquel intre cando fun consciente de que era noite pecha. Non entendía o que pasaba e pensei, mentres desandaba os meus pasos camiño da casa, que talvez soñara as badaladas e que espertara sen necesidade, por erro. Sacoume do meu ensimesmamento a voz daquel home que me chamaba: «Pepa, Pepa, dicía, non te lembras de min? Mireino á cara e sobresalteime.

—Estasme asustando –dixo Catarina.

—Estasnos asustando a todos –repetiu María Soliño.

—Xúrovos polo meu sangue que é verdade o que vos conto. Aquel home era Xan de Bon o Vello.

—Ai, meu Deus!

—Deus Noso Señor!

—Santo Cristo dos navegantes! Pero se ese home está morto! –exclamou Catarina.

—Pepa, que nos estás contando? –preguntou María Soliño.

—Xa sei que está morto! –respondeu alterada a señora Pepa. Eu mesma lle fun ao seu enterro hai algo máis dun mes.

—Estás confundida, Pepa –dixo Elvira–. Tes que estar confundida. Non sería outro home o que viches no adro da igrexa?

—Non o soñarías? –preguntou a muiñeira.

—Queredes que acabe de contar o que pasou ou preferides que cale?

—Conta, miña filla, conta pero…

—Ao mirar aquel home aos ollos, decateime de quen era. Sabía que era Xan de Bon. Persigneime mentres me dicía quen era. «Sei quen es, Xan, e non deberías estar aquí», respondinlle. «Reza por min, Pepa», díxome, «reza un rosario por min e dáme unha misa.» Díxenlle que si mentres apuraba o paso cara á casa. Nada máis chegar ao meu cuarto, axeonlleime ao pé da cama e, sen deixar de mirar para o crucifixo que colga da parede, empecei a rezar o Santo Rosario pola memoria de Xan de Bon. Ao acabar os rezos, recosteime sobre a cama e, así como estaba, vestida de ir á igrexa, espertei outra vez cando soaron as badaladas chamando á misa primeira. Incorporeime, mirei como a alba loitaba contra a escuridade e regresei á igrexa. No adro había máis xente que acudía á misa, mais Xan de Bon xa non estaba entre eles. Ao finalizar a misa falei con don Camilo, o párroco, e encargueille unha misa pola memoria de Xan de Bon.

—Ave María Purísima! Volvíchelo atopar? –preguntou Catarina.

—Non. Non volvín encontrarme con el. Mais a noite seguinte á celebración da misa pedindo pola súa alma sentín a súa voz que me dicía «Grazas, Pepa, grazas.» E nunca máis.

Foi aquela noite cando os rapaces prestamos oídos a un rumor do que xa tiveramos noticia, era algo que se contaba para poñernos medo aos máis novos, para que non andásemos por aí de trouleo cando xa escurecera. Nun moumear, alguén comentou na muiñada que coa lúa chea se reunirían as bruxas adoradoras do demo e que as mulleres novas, casadas ou non, de todo Cangas, e iso incluía as que vivían en parroquias como Bueu, Aldán, Hío, Donón, Darbo, Coiro, Moaña ou Domaio, poderían ser arrastradas baixo os efectos dalgún encantamento ás fauces dos demos, uns seres metade homes metade diaños do inferno que forzaban as mulleres, fornicaban con elas e deixábanas completamente submisas aos seus designios malignos e a futuros encontros. Todo o mundo sospeitaba que iso pasaba de Pascuas en Ramos, Deus me perdoe, mais as vítimas non abrían a boca, por temor de Deus, ben por temor ao demo, ora polas consecuencias que podería ter na aldea ou na parroquia na que vivise a malpocada. Algunhas quedaban preñadas e parían fillos de solteira, mais esa circunstancia, nada anormal, non relacionaba a muller con experiencias prohibidas. Como moitas outras, tiñan fillos de peta na porta, por mor do dereito de pernada dos señoritos, por seren forzadas por algún desvergoñado ou por seren elas mesmas as que mantiñan amores prohibidos.

Os camiños de El-Señor son inescrutables –din as Sagradas Escrituras, e iso penso agora, de vello, retirado na miña cela monacal e coa experiencia do vivido. A estas alturas da miña vida, case nada me sorprende; porén, na miña mocidade, todo era curiosidade, ganas de ver, de aprender, de descubrir. Reflexionando sobre iso e sobre aqueles feitos do pasado decátome de que a ansia por coñecer cousas novas fai que avances e avances sen deixar que o pouso das cousas se decante, sen permitir que se faga comprensible, sen tempo para unha ponderación que faga máis efectiva a aprendizaxe. Se o Anxo da Garda que vela por cada un de nós non se distrae, ha de protexernos dos perigos que presenta a vida, dos riscos que afrontamos moitas das veces de forma inconsciente.

Foi tal a nosa curiosidade que os mozos da cuadrilla decidimos que queriamos ver aqueles demos do inferno, de maneira que organizamos a escapada nocturna polas praias das que se dicía que o mal campaba ao doután determinadas noites do ano. Foron os maiores da cuadrilla os que tiveron a idea de localizar algún lume nocturno observando a costa dende o mar, sen saírmos da ría. Ningún de nós estaba disposto a ir ao mar de fóra pola noite, con lúa chea, e menos cruzar andando o monte para chegar ás praias de Aldán, Vilariño ou Menduíña

Fernando Pérez, o fillo do rexedor, secundou a idea de Pedro Martínez, e os demais aceptamos con curiosidade e medo asemade. Pedro pediulle ao seu pai unha dorna para ir pescar toda a noite cos amigos, asunto que quedou arranxado cando todos fomos autorizados polos nosos respectivos pais. Para non espertar sospeitas de ningún tipo, a última hora do serán estabamos todos na praia cos nosos aparellos de pesca izando a vela da dorna e saíndo do porto de Cangas a remo pola falta de vento. Navegamos ata situármonos detrás da illa das Ratas onde largamos o rizón. A illa era un bo lugar para pescar mentres non escurecía e, ademais, ocultábanos da visión directa dende a praia do Canaval, unha das que máis fama tiña de acoller nas súas areas os adoradores do maligno. Dende alí podiamos ver tamén as praias máis próximas a Moaña e incluso Domaio. Aquela noite a pesca non se daba nada ben polo que decidimos arredarnos un pouco máis da costa, mantendo en certa medida a protección da illa das Ratas. Lanzamos o aparello con tan boa fortuna que o fixemos sobre un banco de xardas; aquilo foi unha festa, era lanzar e recoller. O tempo pasaba e fixérase de noite mentres enchiamos as seiras coas nosas capturas.

A lúa chea brillaba xa con todo o seu esplendor polas Cíes e debuxaba un ancho ronsel de prata ao longo do mar. Non parecía de noite. Debiamos aguantar ata a medianoite para localizar o refulxir dalgunha fogueira que delatase os adoradores do demo. Sospeitabamos que para actividades tan prohibidas, tan perseguidas pola Inquisición e polas autoridades segrares, a praia elixida debía estar illada, lonxe das casas e tamén algo protexida do luar. A do Canaval xa estaba asombrada mentres que Areasgordas, dende a que partiramos, amosaba a súa branca area resplandecente grazas á luz da lúa. Comemos rebandas dun molete de pan que untamos con manteiga de leite e, malia estarmos en pleno agosto, abrigámonos para protexernos da rosada da noite e da humidade do mar.

Era demasiado tarde e no Canaval non se vía movemento ningún. Movémonos cara ao sur, contra o centro da ría e a costa dende Domaio ata cabo Home. Un lume chamou a nosa atención. Recordo que, por culpa do medo, me entrou o nervio no estómago e que as pernas me empezaron a tremer, non só a min; ese tremor púxome en alerta e decateime da insensatez de traer comigo o meu irmán Xácome, de trece anos acabados de cumprir.

—Tes frío? –pregunteille para disimular o meu propio nerviosismo.

—Un pouco –respondeu algo asustado.

—Pégate a min e así nos damos calor.

—Tes medo? –preguntoume cun suspiro de voz para que ninguén puidese oír nin a pregunta nin a resposta.

—Non, home, é que vai fresco de máis para ser agosto. Ademais, nós non imos ir alí, soamente miraremos de lonxe.

—Pero imos baixar a terra?

—É o máis seguro –contestou Fernando Pérez, o maior de todos, quen parecía non escoitar a conversa mais interveu para tranquilizar a todos os presentes–. Aquí no mar, con esta lúa, estamos á vista de todo o mundo. O mellor é ir a terra.

—Mirade! Parece que están por Liméns –advertiu Pedro.

—Si, é certo. É unha das calas ás que imos por centolas e por nécoras –apuntou Fernando.

—Podemos navegar ata punta Corveiro para que pensen que somos de Nerga –suxeriu Pedro–. Botamos o rizón nalgunha praia protexida, subimos polas rochas e achegámonos dende arriba, deixando o bosque detrás, ás nosas costas.

—A min paréceme ben –dixen–. Mais vaiamos por fóra, navegando lonxe da costa, para non levantar sospeitas.

Así o fixemos. Antes de sobrepasar a punta Corveiro, xa protexidos polos farallóns, viramos cara ao leste e fondeamos. Soltamos o rizón e tiramos o morto na praia para asegurar ben a nosa embarcación despois de deixar en terra a Xácome. Os demais mollamos os pés para alcanzar a beira. Subimos polas rochas co corazón batendo con forza na arca do peito; pronto tivemos que elixir se meternos entre o mato e os piñeiros ou arriscarnos polos penedos dos acantilados onde o perigo era dobre: caer e sufrir unha desgraza ou sermos descubertos polos adoradores do maligno que poderían matarnos e facernos deus sabe que atrocidades. Buscamos algún carreiro dos utilizados polos veciños para recolleren piñas e leña para pasar o inverno e localizámolo. Camiñamos uns cantos pasos polo sombrío bosque e o que atopamos diante nosa deixou os nosos ollos como pratos, os nosos dentes chaveando e as nosas pernas tremelicando, mais inmobilizadas polo medo. Tivo que ser Fernando o que levando o dedo índice aos beizos nos recomendase silencio absoluto e, xirando sobre os seus pasos, conduciunos fóra do bosque.

—É evidente que non queren visitas –dixo.

—Que era iso tan horroroso? –preguntei.

—Eran caveiras de can, esqueletos de animais, ósos –dixo–, mais non me pareceron humanos. É para asustar a xente, para que ninguén se achegue a onde eles están.

—Pois debiamos facer caso a esas recomendacións, non? –preguntou o meu irmán Xácome.

—Imos buscar un sitio por onde pasar, camiñemos un treito entre os arbustos, por onde non hai carreiros, parécevos? –preguntou Pedro–. Non viñemos ata aquí para dar a volta á primeira dificultade, non credes?

—Coidado ao pisar para non facer ruído e para non mancarnos coas silvas.

Avanzamos, non sen temor, sufrindo rabuñaduras nas pernas e nos brazos, partindo algún garabullo ao pisalo. O ruído que faciamos púñanos máis nerviosos. Chegamos a un claro entre o bosque e as rochas do acantilado que nos serviu para agruparnos e calmarnos uns aos outros. Unha vez recuperada a respiración, cando os nosos oídos puideron escoitar algo máis que os latexos dos nosos corazóns, chegaron a nós voces e risas, berros salvaxes, sons que semellaban aínda arredados. Seguimos pola beira do acantilado e, ao xirarmos á esquerda, puidemos ver o resplandor da fogueira que había no medio da praíña, oculta entre as rochas, á que era máis fácil achegarse por mar que por terra; unha cala na que estiveramos en varias ocasións pescando e capturando polbos, nécoras, centolas.

Arredor do lume había media ducia de mulleres danzando e facendo espaventos sen parar. Máis que borrachas, parecían embruxadas por algún tipo de encantamento; se estivesen borrachas caerían ao chan e non serían quen de daren aqueles saltos. O resplandor das lapas deixaba ver os seus peitos descubertos e os seus rostros tisnados e esborranchados de negro e vermello, un vermello que nos pareceu sangue. Na parte oeste da cacharela, dándonos ás costas, vimos dúas figuras que parecían homes ou demos con forma de home, espidos de cintura para abaixo, con aqueles corpos peludos e cabezas de animais con amplos cornos, axeonllados a cada lado dunha figura demoníaca vestida con capa negra, carente de rostro, mais cunha cabeza semellante á caveira dun animal que, cando se xiraba cara a onde nos encontrabamos, parecía ter lume nas cavidades onde deberían estar os ollos.

Quixemos achegarnos máis para observar mellor a escena dende uns penedos que ofrecían unha boa perspectiva e asemade amparo, mais unha imaxe estarrecedora inmobilizounos de novo. Aínda non me explico como ninguén deu un berro de espanto, talvez foi o medo a todo o que afogou calquera son da nosa gorxa. Case sobre as nosas cabezas, colgaban das ramas das árbores os corpos de varios animais abertos en canal e chorreando sangue, mais o peor foi ver entre eles o cadáver dun home aforcado. Retrocedemos cando nos recuperamos da impresión. Arredámonos daquel sitio. Localizamos un lugar dende o cal tiñamos peor visión do que acontecía na praia, pois só a viamos parcialmente, mais dende o cal non aparecía ante os nosos ollos a escena macabra que acababamos de presenciar. Como estabamos a sotavento, o nordés traíanos voces, risas e algarabía.

O lugar escollido para a reunión das bruxas era o adecuado para garantir discreción. A praíña só era visitada, accedendo dende o mar, por algúns pescadores, sobre todo os mozos, que tamén iamos alí por bañarnos. Por terra apenas se adiviñaba un carreiro cruzando o bosque, onde se mesturaban piñeiros, carballos e algunhas matas. Foi por alí por onde apareceron máis mulleres; tres viñan atadas e eran conducidas por outras dúas que portaban máscaras. O balbordo aumentou en intensidade. As mulleres que viñan atadas semellaban acharse baixo os efectos dalgún encantamento, non parecían donas dos seus actos, non eran quen de controlar os seus movementos.

—Están embruxadas? –preguntou Xácome.

—Non o sei –contesteille.

Desataron aquelas infelices e achegáronas ao lume. Ante a nosa sorpresa, recoñecemos unha elas; tratábase de Inés Rúa, da aldea de Liméns, que casara ese mesmo verán, o día de Santiago, cun mozo de Darbo chamado Lorenzo Rial. Inés era unha muller que, sen estar dotada dunha gran beleza e donaire, e chamaba a atención cada vez que viña ao mercado de Cangas, na compaña da súa nai, vender produtos da horta. As outras dúas non as coñeciamos.

—A do centro creo que é de Aldán –dixo Fernando.

—Eu só coñezo a Inés –apuntou Pedro.

As que conducían as mulleres acabadas de chegar apartáronse do lume e, nun lugar da praia que non alcanzabamos a ver, quitaron a roupa e untaron os seus corpos con tinturas vermellas e negras aparecendo en escena sen máscaras. Entre tanto, as súas compañeiras foron espindo das súas roupas a Inés e ás outras dúas que compartían con ela cativerio; parecían non inmutarse. Os cánticos en linguas que non identificabamos que incluían palabras soltas en galego e en castelán, algunha en latín, facían incomprensible o que dicían. Iso si, a palabra Satanás escoitámola varias veces.

A excitación crecía na praia. O demo de negro ao que non paraban de acariciar os dous medio homes medio alimarias que tiña a cada lado, que ata daquela permanecera sentado nunha especie de trono, ergueuse, achegouse ao lume cun pergamiño na man e empezou a ler en voz alta algo que nos resultou completamente irrecoñecible a nós. De cando en vez puña máis énfase e berraba, ao que as mulleres respondían ao unísono, con entusiasmo, con vehemencia.

—Adorades a Satanás? –berrou o demo.

—Si, adoramos!! –contestaron as bruxas.

—Adorades os seus servidores?

—Si, adoramos!!

—Adorádesme a min?

—Si, adorámoste!!

Ao instante, os dous machos con grandes cornamentas que acompañaban o demo provérono dun cáliz en que verteron un bebedizo. Cada unha das sete bruxas foi desfilando ante o demo e bebendo un sorbo do cáliz que aquel lles ofrecía. Os machos achegáronllelo ás cativas, que tamén beberon; finalmente, fixérono eles. O demo de negro volveu encher o cáliz e bebeu o seu contido ata baleiralo sen que soubésemos como aquela cabeza osuda podía introducir líquidos na gorxa sen derramar nin unha gota. Os bailes das bruxas continuaron, os cánticos tamén. O demo observaba todo dende o seu trono mentres os machos non paraban de acariñar o seu corpo.

—Nosopai, que estás nos ceos, santificado sexa o teu nome –rezaba Xácome ante a visión dunha parte do inferno na terra.

Os rezos do meu irmán pilláronnos desprevidos. Ata ese momento, viviamos a escena entre a excitación polos corpos espidos das bruxas e as mulleres cativas, o medo ao demo e aos infernos e o temor de Deus. Dende aquel instante acompañámolo nos rezos nun besbellar apenas perceptible, de tal maneira que, sen decatarnos, rezaramos un rosario completo nun santiamén.

—Ver estas reunións de bruxas non nos traerá desgrazas? –preguntei asustado.

—Non, home, non –respondeu Fernando sen ningunha convicción.

—Non sei, non sei –insistín.

—Non penses niso –concluíu Fernando.

Os nosos ollos non podían abandonar a praia, por iso vimos, durante os nosos rezos, como un dos machos derramaba sobre os corpos dos presentes na celebración o sangue dunha galiña que acababan de degolar mentres o seu compañeiro ía lanzando plumas que quedaban adheridas aos corpos daquelas mulleres e aos seus propios. A dúas das mulleres que chegaran como cativas atáronas a varias estacas que previamente chantaran na area, deixándoas abertas de brazos e pernas sobre a area á espera de serviren como obxectos do desexo de demos e bruxas. A outra atárona polas mans á póla horizontal dun piñeiro do que non chegaba a colgar. Logo regresaron co seu amo e continuaron coas caricias.

As gargalladas das bruxas foron remitindo a medida que comezaron a xacer unhas con outras ante o amo e os machos que as observaban, realizando actos que ningún de nós sería quen de imaxinar en todos os anos das nosas curtas vidas. Foron as cativas as que quedaron, en principio, á marxe daquela orxía de sexo demoníaco, mais non durante moito tempo, só ata que as demais mulleres ávidas de pracer, se abalanzaron sobre os seus corpos e empezaron a gozar deles con caricias sen fin, cos seus dedos e linguas indagando os límites do pracer dunhas receptoras que apenas se podían mover. Xácome empezou a tremelicar. Tiven que agarrarlle a cabeza e tranquilizalo. Non tardei en decatarme de que o seu corpo actuaba só, por mor de tanta excitación, ante aquelas diabólicas, si, pero tamén atractivas visións de corpos femininos, bruxas ou non, deleitándose ante as nosas miradas que naqueles intres resultaban tan pecaminosas como os actos nefandos que estabamos vendo. Todos estabamos sufrindo ereccións incontrolables; nin sequera a vergoña e o temor de saber que cometiamos un pecado mortal, moitos pecados mortais, reprimía os nosos instintos.

A excitación na praia parecía chegar ao paroxismo. O demo acometía contra natura a un dos machos cando sucedeu algo que nos deixou pampos: de súpeto, no fragor do acto, o macho que estaba de poutelas perdeu a cabeza. Caeulle a cornamenta, separóuselle a cabeza do pescozo. E foi perdendo toda a pel de alimaria, que se lle foi desprendendo do corpo. O noso pasmo foi inenarrable cando vimos que debaixo daquel corpo monstruoso había o dun home novo, delgado e moi branco, non parecía das nosas terras, que gozaba como unha muller ante as turradas do demo.

—É un home, unha alimaria, un demo? Que é? –preguntei e preguntámonos.

—Parece un home –respondeu Fernando.

—Agora si, mais antes non –corrixiuno Pedro.

—A min isto parécenme cousas do demo –concluín eu persignándome por enésima vez.

—O caso é que a min esa voz me resulta coñecida –asegurou Pedro.

—Cal? –preguntamos.

—A do demo de negro. Dende que pronunciou aquelas palabras que semellaban vidas do inferno, esa voz non fai máis que dar voltas na miña cabeza.

—Non te estará endemoñando? –preguntei asustado–. Non nos estará endiañando a todos? Santa María, madre de Deus…

—Silencio! –protestou Fernando–. Inés e as outras cativas son mulleres de aquí; e as bruxas tamén; coas caras pintadas non as recoñecemos, pero seguro que son de Cangas ou das parroquias próximas; eses machos que fornican entre eles son homes con peles de alimarias para asustar a todo o mundo e para que ninguén os recoñeza…

—Mais poden estar endemoñados –dixen con medo.

—Pode que si. Talvez ese bebedizo que lles dan sexa o culpable, non o sei.

—E que me dicides do demo de negro? –preguntei.

—Mete medo –confesou Xácome e os demais asentiron.

—Parece que ese monstro ten poderes –continuou Fernando–. Vistes as poutas que ten? Semellan de prata.

—Leva aneis moi vistosos nos dedos –seguiu Pedro–, e un colgante cun cristal precioso de cor vermella, que parece botar lume continuamente.

Aquela escena tan dramática que vivín na miña mocidade acompañoume en soños ata hoxe. Aqueles acontecementos seguen parecéndome tan reais que de cando en vez boto un ollo á miña cela para asegurarme de que estou en San Pedro de Rochas e non na cala xunto á praia de Liméns. Os fantasmas só están na miña cabeza, nas paredes unicamente bailan reflexos e sombras das lapas producidas polos toros de carballo que arden no fogar.

No fragor da orxía apareceron polo camiño do bosque outros dous demos que sen maiores preámbulos se uniron á festa enredando os seus corpos cos dalgunhas das mulleres presentes. Como calquera podía supoñer, ata nós, tenros barrioliños, o demo de negro posuíu as tres cativas, unha tras outra; porén, elas non parecían ser conscientes do que lles estaba sucedendo, pese ás acometidas do sátiro, non deron mostras de gozo. Á súa vez, as bruxas despachaban a gusto cos dous machos e cos acabados de chegar nunha éxtase de luxuria que nos salpicou a nós, incapaces de conter tanta paixón. Aínda me erotizan os recordos daquela noite, mais cunha diferenza, agora rindo contas ante Deus e ante min, sen intermediarios, e coa convicción de que o noso corpo é unha obra da Creación con todas as súas consecuencias; non como na miña mocidade, en que todo me parecía pecado porque así nolo ensinaran. A miña conciencia resentiuse dunha confesión nunca realizada e non me refiro aos pecados da carne, que se admitían como veniais e que cometían tamén os representantes da Igrexa, refírome ao feito de asistir e presenciar un acto de adoración ao demo en que se utilizou a mulleres inocentes, non pecadoras, para cometer actos nefandos, baixo o feitizo dunhas bruxas extasiadas.

A orxía demoníaca finalizou cando aqueles poderosos e insaciables falos deron mostras de cansazo, incluso o do demo tamén aparentaba debilidade. Tirados un bo anaco xunto ás brasas dun lume tamén debilitado, continuaron bebendo ata que o demo vestido de negro ordenou a retirada. Botáronse ao mar e purificaron os seus corpos. Realmente o que fixeron foi despexarse e quitar as pinturas e ungüentos cos que se untaran. Non todos. O demo esperou a que os demais remataran de lavarse e de vestirse para ser o último en abandonar a praia polo carreiro do bosque, praia na que quedaron durmidas as tres cativas. Un último detalle aterrador chamou a miña atención e a de Fernando, detalle que fixo que cruzásemos unha mirada pero sen abrir a boca, sen compartir comentarios cos demais, aínda non sei por que. O demo negro cando entraba no carreiro levou as mans á cabeza e quitouna, retirou a osuda caveira de monstro que criamos formaba parte do seu ser e deixou á vista a súa cabeza de home, na que destacaba a perfecta redondez da tonsura que locen os homes de Igrexa.

O noso temor fíxonos prudentes dabondo como para non aventurarnos a saír do noso agocho tan rapidamente. Iso permitiunos ver como unha das cativas abandonadas na praia espertaba do seu letargo mirando a un lado e a outro, preguntándose onde estaba e que facía alí. Cando foi consciente da súa nudez buscou as súas roupas, pero antes de vestirse debeu sentir que o seu corpo servira de instrumento para satisfacer as necesidades de alguén, o cal xerou nela aínda máis confusión e desorientación. Viu, entón, as outras dúas cativas, que xacían sobre a area, tan espidas coma ela e no mesmo estado de inconsciencia polo que ela mesma pasara. Comprobou que tamén foran forzadas ao ver os restos de seme entre as súas pernas. Tocou a Inés lixeiramente coa man no ombreiro para ver se espertaba, mais pareceu arrepentirse de inmediato. Buscou a forma de saír daquela cala, intentouno primeiro polas rochas que a cerran polo leste e, ante a dificultade, deu media volta e acabou marchando a media carreira, asustada, polo mesmo carreiro polo que foran os seus captores.

Nós fixemos o propio. Regresamos sobre os nosos pasos para chegarmos ata a dorna co temor de termos que cruzar de novo cerca do aforcado e dos animais abertos en canal. O aforcado desaparecera e os restos dos animais xa non estaban colgados, senón que xacían no chan. Aquel misterio volveu desconcertarnos. Persignámonos e seguimos a bo paso ata alcanzar a embarcación. Cando pasamos fronte á cala xa non había ninguén; non obstante, si que vimos a Inés e outra muller camiñaren xuntas pola praia de Liméns moi asustadas, mirando a un lado e a outro, mirando cara atrás, coma se o mesmísimo demo as estivese observando e perseguindo. Non eran conscientes do que lles pasara esa terrible noite. Cando chegamos a Cangas, repartimos a pesca e fomos pola rúa Real ás nosas respectivas casas; case sen abrir a boca polo cansazo e por todo o que viviramos. Unicamente nos detivemos na praza do Mercado para facer un xuramento de silencio eterno, para evitar males maiores e perigosas consecuencias. Aquilo nin sequera se podería confesar ao cura. O ruído duns pasos chamou a nosa atención e todos miramos en dirección á calella de Insuela. Unha das Peludas, a máis gorda das fillas, nunca me dei aclarado cos seus nomes, estaba subindo as escaleiras do corredor da súa casa cando cruzou a súa mirada coas as nosas e torceu a cara entrando silandeiramente na súa vivenda.

Recordo que durante semanas, estivésemos xuntos ou non, buscabamos de maneira inconsciente identificar aquelas bruxas, intentando adiviñar os seus trazos en cada muller que cruzabamos polas rúas de Cangas. Mais aqueles rostros femininos estaban pintados de negro e vermello e semellaban irrecoñecibles. Aínda así, mirabamos as mulleres de arriba a abaixo, como querendo recoñecelas pola nudez das súas carnes retida na nosa memoria, naturalmente oculta polas súas vestimentas.

—Que che pasa, mozo? Estás doente? Nunca viches unha muller? –eran preguntas que nos lanzaran algunhas das mulleres ás que parecíamos espir coa mirada.

—Dille á túa puta nai ou á pendanga da túa irmá que che ensinen as tetas, que te desteten, que xa tes idade! Que o voso pai ou os vosos irmáns maiores vos leven á casa da Xosefa para que ela ou algunha das súas fillas vos temperen, que estades moi destemperados; eles ben vos saben o camiño!! –eran outros comentarios chocalleiros ditos por mulleres sen pelos na lingua que non facían nada máis que poñernos en evidencia, conseguindo sacarnos as cores.

Os Soutomaior eran, sen lugar a dúbidas, os máis poderosos de Cangas. Familia nobre entroncada coa todopoderosa liñaxe, con castelo na próxima localidade que lles dá nome, con postos na Corte e altas dignidades na Igrexa e nos tribunais do Santo Oficio; recordo a don Antonio de Soutomaior que foi Inquisidor Xeral durante once anos, entre 1632 e 1643, cando eu me sentía realmente protexido e con verdadeiro poder en Cangas; o que me permitiu acalar voces e frear atropelos que aínda tiñan as súas raíces nos sucesos de 1617 e nos posteriores de 1621, que tamén conmocionaron toda a comarca do Morrazo e a Galicia enteira, con ecos en toda España.

Os Soutomaior de Cangas eran nobres de sangue mais con menor poder económico que os seus poderosos parentes; porén, eran queridos na vila pola súa magnanimidade, pola súa caridade cristiá e porque nunca deran que falar máis alá dos eloxios, o respecto e a admiración dos seus veciños. Non se podía dicir o mesmo da familia Montenegro, con menos nome malia seren cristiáns vellos, con longa liñaxe na nobreza, si, mais con copiosas rendas que os convertían en privilexiados da comarca. Os Montenegro novos eran moi altivos e ambiciosos; facíanse respectar a base de demostracións de forza para con aqueles que non pertencían ao seu estamento; mesmo se permitían entrar no consistorio a berros durante a celebración dalgunha xunta, deixando coa palabra na boca aos rexedores ou ao procurador xeral. Os peóns que traballaban os seus predios, os foreiros que lles aboaban puntualmente as rendas e os veciños en xeral evitaban, se podían, ter demasiado trato con eles.

Outras liñaxes nobres, como os Santa Cruz, os Xunqueiras ou os Timiño, tiñan en Cangas algunha rama das súas familias, se ben é certo que malia portaren tan decorosos apelidos non dispuñan de demasiadas rendas. Nun lugar intermedio estaban os Lemos, posuidores dun pequeno pazo nas inmediacións do burgo cuns cantos ferrados de terra arredor e varias leiras repartidas pola comarca. No pazo vivía dona Constanza de Lemos, quen quedara viúva cando roldaba os trinta anos de idade, ao morrer o seu home, oficial dos Terzos de Flandres, nunha acción pouco clara, máis próxima a unha liorta que a un acto de guerra, o cal non foi óbice para que se lle rendesen honores. Con ela vivía Aldonza de Lemos, a súa única filla, en idade da casar e pretendida por mozos e non tan mozos doutras familias nobres, fidalgas e burguesas de Cangas e de alén da península do Morrazo; desexada non soamente polo apelido que portaba, senón pola súa beleza, aspecto non moi frecuente entre as casas de rancia liñaxe daqueles anos. Porén, a rapaza parecía non ter présa por casar con ninguén malia oírense voces que alertaban de que se non se decidía pronto, quedaría para vestir santos.

A casa dos Lemos era acolledora porque así a facían as súas donas. Os seus peóns traballaban a gusto as terras que posuían; a ama de chaves, a verdadeira encargada de que a facenda funcionase, era unha muller chamada Isabel López, que uns anos atrás, cando dona Constanza quedara viúva, se presentara ante ela ofrecéndose para levar a casa a cambio dun cuarto na facenda e da súa manutención; aquela aparición na casa dos Lemos foi un acto da Providencia nun momento de desolación e tristeza polo pasamento do cabeza de familia, a pesar de que de todos os anos de matrimonio apenas pasou un na casa, xa que sempre acudía ao cumprimento do deber alá onde fose requirida a súa presenza.

Á oportunidade da aparición de Isabel López uníase a súa historia: filla de xente de casa grande nas inmediacións de Pontevedra, os seus pais ofrecérona como criada a un confesor da vila, de familia de avoengo, que marchaba a Santiago a ocupar praza na catedral; con iso esperaban un bo futuro e unha mellora na educación da rapaza. Isabel tomou algunhas clases do propio cóengo que lle serviron para aprender a ler e escribir e sobre todo a sumar e restar, coñecementos dabondos como para poder levar a casa do clérigo, ir ao mercado, acudir cos mandados ás imprentas, xastrerías, zapaterías, cererías e a calquera outro lugar onde don Manuel a enviase.

A intelixencia coa que se movía a rapaza, o ben mandada e disposta que era nos labores da casa e na cociña e o xeito que tiña, serviron para que fose o centro dos comentarios da veciñanza das Casas Reais e dos propios cóengos e confesores que visitaban a don Manuel, cada vez con maior frecuencia, co pretexto de que merendar na súa casa era un regalo, mercé ás delicias que Isabel cociñaba para os invitados do seu señor. Aqueles eloxios espertaron en don Manuel un interese novo; deixou de ver a Isabel como a rapaza que se encargaba da casa para vela como unha muller desexable, portadora do pecado, algo que conmocionou a súa mente e o seu corazón durante semanas, meses.

Mentres durou a loita interior do cóengo, o ambiente naquela casa enrareceuse; mais chegou o día en que don Manuel atendeu ao seu rixo antes que o seu deber con Deus e cos preceptos da Igrexa, disposicións que el sabía que outros violaban de maneira consentida, tanto, que el mesmo miraba para outra parte. A partir daquel momento, empezou a cortexar coma un namorado a muller que tiña na casa, a cal, para a súa sorpresa, respondeulle devolvéndolle o mesmo cariño que finalmente derivou en acendida paixón. Así estiveron, vivindo en pecado durante uns anos ata que don Manuel, que se preparara como impresor achegando diñeiros ao obradoiro dun amigo que exercía como mestre nun oficio tan lucrativo en Compostela, decidiu romper coa súa vida anterior, colgar os hábitos, perder as rendas nada desprezables que recibía polo seu posto na catedral e vivir en harmonía coa súa amada Isabel, casando con ela.

A muller, que ata a data se esmerara en evitar embarazos para non dar escándalos e en rexeitar as proposicións deshonestas que de palabra e mesmo de obra lle fixeran algúns compañeiros de don Manuel, puido quedar, por fin, en estado de gravidez. Mais o destino tiña outros plans. O seu home, o ex-cóengo don Manuel, foi asasinado durante un intento de roubo na imprenta. Ela abortou do desgusto. Os irmáns e sobriños de don Manuel presentáronse na súa casa e usurparon todos os bens, o diñeiro, a prata, todo canto de valor había. Ela foi en busca de amparo á imprenta do amigo e socio do finado do marido, mais só recibiu unhas cantas moedas do impresor, o cal xustificou a súa mesquindade co roubo que causara a morte do seu socio, suceso que deixara o negocio na ruína. Isabel, cunha trouxa como única equipaxe, botouse ao camiño cara ao sur, na procura dalgunha casa grande ou pazo que quixera acollela. Así foi como chegou a Bueu, vila pertencente á xurisdición de Cangas, onde escoitou a noticia da morte do señor de Lemos polo que partiu sen demora cara a Cangas para darlle o pésame á viúva e ofrecerse como serventa. A historia de Isabel conmoveu a desconsolada viúva, que a aceptou para a cociña e que decontado a ascendeu a gobernanta da casa, gratificándoa cun pequeno salario.

Cando a tristeza pola morte do señor de Lemos se foi disipando, dona Constanza e a súa filla volveron recibir nos seus salóns, tanto a veciños de alcurnia como a representantes do clero, sobre todo os clérigos racioneiros da colexiata de Santiago que apenas tiña setenta anos de historia dende a súa construción no novo centro da vila. Cando apenas tiña dez anos, eu acudira a algunha das merendas que a viúva Isabel preparaba para os invitados da señorita Aldonza e da súa nai, a viúva Constanza de Lemos. Fun sempre acompañando o meu tío Bertomeu, racioneiro da colexiata, porque el mo pedía ao finalizar a miña instrución. Naquelas citas da casa de avoengo, era cando máis agradecía a miña instrución, non polo latín, a historia ou o cálculo, senón pola aprendizaxe do castelán, o idioma da Corte, a lingua que falaban os nobres, as altas dignidades da Igrexa e todo aquel fidalgo ou burgués que quixese medrar e facerse respectar. Só unha ducia de persoas do burgo falaban, mellor ou peor, o castelán, porén, esforzábanse no seu uso cando departían amigablemente en festas e reunións como as que organizaba Constanza de Lemos, aínda que irremediablemente se acababa falando na lingua materna, sobre todo despois de encher o estómago con todo o que da cociña ía sacando Isabel.

Os maiores bebían viños do Porto e copiñas de licores elaborados con augardentes, uns de pé, cerca da galería que daba ao corredor e ao patio, e outros sentados en escanos forrados con teas luxosas ou en cadeiras e butacas de madeiras nobres; nos aparadores estaban as bebidas e as copas xunto ás pratas de porcelanas adquiridas en Portugal mais orixinarias das colonias orientais, das vilas costeiras da China, que contiñan as viandas e os doces. A min dábanme auga e os ricos doces que preparaba a nova cociñeira quen, discretamente e facéndome carantoñas, me levaba á cociña para non molestar os maiores. Alí coñecín a Tomás Suárez, un rapaz do meu tempo que acompañaba a súa nai e dúas irmás maiores, as cales merendaban ao outro lado da porta da cociña, mentres nós comiamos e xogabamos no territorio que gobernaba Isabel; coincidín con el dúas ou tres veces entre os dez e os doce anos; despois deixei de velo tanto tempo como o que tardei en volver visitar a casa da señora Lemos.

Esa última visita tivo lugar a principios de setembro daquel último verán en que fun feliz na compaña dos meus pais, irmáns e amigos, o último gran verán de Cangas en moitos anos. Comezaban as actividades na colexiata coa instrución dalgúns dos mozos da vila, entre os que me encontraba, baixo a supervisión do meu tío Bertomeu, o crego racioneiro máis metido en asuntos pastorais e educativos, xa que os demais utilizaban o cargo como plataforma para empresas maiores, como un chanzo máis para as súas ambicións políticas con aspiracións a coenxías catedralicias, xa fose en Compostela, en Tui ou en Ourense, as tres máis cobizadas e por esa orde. O meu tío fora invitado, unha vez máis, á casa da viúva de Lemos, e levoume con el. Naquela ocasión, o saúdo máis cordial recibino de Isabel López, que xa era ama de chaves, aínda que seguía a cargo da cociña.

—Moito medraches –díxome cun amplo sorriso mentres me facía unha carantoña na cabeza.

Como non houbo ningunha indicación ao respecto, Isabel non me levou á cociña como adoitaba, pois xa se consideraba que os meus quince anos eran suficiente argumento como para permanecer entre os maiores. Porén, non eran poucos os adultos presentes na recepción os que devecían por cruzar a porta para comprometer a viúva máis desexada de toda a comarca.

Foi Tomás o que me encontrou a min. Non me custou recoñecelo porque seguía conservando a mesma cara de neno que eu lembraba daqueles encontros que tiveran lugar tres ou catro anos antes. Alto, espigado, esbrancuxado e cun aire enganido, conservaba o mesmo sorriso de sempre, un sorriso no que se mesturaban trazos pícaros cos dunha inocencia da que lle custaba traballo desprenderse. Alegrámonos de vernos. Bebemos un vaso de augamel moi suave. Víao moi afeito, moi cómodo naquela recepción.

—Vimos con frecuencia –dixo. Ao principio abúrreche, mais ao final, cando marchan os máis beatos, e o viño fai o seu efecto nos presentes –continuou con brillo nos ollos–, empeza a diversión.

—Que diversión?

—Os vellos máis descarados lánzanse sen pudor sobre as mulleres máis fermosas da recepción…

—Que fan que?

—Achéganse a Aldonza e á súa fermosa nai Constanza con comentarios pícaros e con mans lixeiras.

—E elas consenten?

—Non, iso é o divertido. Aldonza déixase querer para que se poñan celosos os seus novos pretendentes, e a súa nai retíralles as mans con elegancia, invitándoos a encher outra copa de viño.

—E tamén se acercan ás túas irmás…

—É o xogo do amor. De reunións como estas poden saír pactos de matrimonio entre familias e encontros amorosos clandestinos.

Non saía do meu asombro, polo que vían os meus ollos e polo coñecemento que o meu amigo Tomás tiña dos feitos e das estratexias en lides amorosas. Todos parecían divertírense, os sorrisos aparecían debuxados en homes e mulleres; cruzábanse bicos furtivos e tamén mensaxes con promesas. As horas pasaban e ninguén se movía daqueles salóns.

Era tarde, a piques de entrarmos na bocanoite, cando o que entrou no salón principal foi o máis alto cargo do tribunal da Inquisición na península do Morrazo, en todo o territorio de Cangas, o bacharel Gregorio Suárez, comisario da Inquisición e reitor da parroquia de Santo André de Hío. Fíxose o silencio, de tal xeito que máis parecía que entrara o gume dunha espada toledana que un representante das xerarquías da Igrexa.

—Sexa vostede benvido –recibiuno a anfitrioa dona Constanza de Lemos debuxando un forzado sorriso mentres se achegaba ao comisario, para entregarlle unha copa de viño do Porto.

—Grazas, dona Constanza, vostede sempre tan amable. Non sabía que tiñan festa na casa –apostilou non sen certa ironía, como deixando entrever unha crítica por non ser invitado.

—Unha sinxela merenda para algúns amigos e veciños que vostede sen dúbida coñece –respondeu a anfitrioa–. Nada formal, sen invitación, presentándose como fixo vostede. Nesta casa vostede sempre é ben recibido, do mesmo xeito que as nosas portas están abertas para os aquí presentes.

Aínda así, o frío xélido que acompañaba ao bacharel Suárez impúxose á feliz algarabía reinante. Tras uns minutos de cortesía, os primeiros en marchar foron algúns racioneiros e a familia Suárez do meu amigo Tomás; aínda que estaban algo emparentados co comisario, a astuta matriarca retirouse coa súa prole, por mor de gardar ben gardadas as súas dúas fillas e incluso o propio Tomás, sabedora da fama do bacharel para coas mulleres, solteiras ou non. Tomás, ao despedirse, invitoume a merendar na súa casa ao día seguinte. E así, pouco a pouco, cadaquén foi poñendo as súas desculpas e abandonando a reunión. Os únicos que quedamos ata o final fomos, ademais da anfitrioa e a súa filla, o comisario, o capitán Pedro Bermúdez de Soutomaior, que pretendía a Aldonza e non permitiría inxerencias, sobre todo tendo o apelido que tiña, o meu tío Bertomeu e mais eu.

—Tomaría un pouquiño máis de viño –pediu o comisario cando todos pretendían, eu tamén, que aquela situación tan incómoda rematase dunha vez.

—Axiña llo sirvo –ofreceuse dilixente Constanza.

—Que o faga o servizo –apuntou rapidamente o comisario–. Non segue con vostede aquela cociñeira de dubidoso pasado? Como se chama? –preguntouse a si mesmo en voz alta.

—Sabe vostede moi ben que se chama Isabel e mais que é unha pobre viúva coma min. Agora está descansando, deille permiso para retirarse porque non se encontra ben –contestou mentres lle enchía a copa.

—A saber que trucos do maligno empregou para estragar a vida daquel pobre cóengo da catedral de Santiago…

—O que vostede confunde con trucos do maligno é sinxelamente amor, o amor entre os seres humanos que preconizan as Escrituras, como vostede ben sabe.

—Quen é este rapaz que non coñezo? –preguntou o comisario cambiando de tema ante as decididas respostas de dona Constanza.

—Meu sobriño Vicente –respondeu o meu tío Bertomeu–. Asiste ás miñas clases na colexiata onde se aplica na instrución.

—O morgado de Xoán?

—O segundo.

—Que vas a facer coa túa vida? –preguntou, agora dirixíndose a min–. Porque o cargo de familiar do Santo Oficio pasará ao vinculeiro.

—Farei o que me pidan os meus pais –contestei en castelán–. Sei ler en latín e sumar e restar. Podo axudar aos meus pais no que queiran –insistín cun leve ton de altivez porque me vía amparado pola sotana de meu tío e porque o meu pai era familiar do Santo Oficio, por debaixo do comisario, si, mais pertencía ao Santo Tribunal.

—Se non lles importa, eu tamén me sinto cansa despois dunha longa xornada –desculpouse a anfitrioa levantándose para que os seus invitados fixesen o propio–. Agradézolles a súa visita. Saiban que os espero cando consideren oportuno volver.

E, como adoita dicir sabiamente o pobo, cada moucho ao seu souto. Fomos saíndo con rostro circunspecto e agradecendo a hospitalidade á nosa anfitrioa. Fóra agardaba polo comisario un carro de cabalos cuberto, cun peón no pescante. Afortunadamente decidiu tomar o camiño do norte, rúa Real arriba, para ir ata Hío polo camiño do monte. Un alivio para todos.

Ao raiar a alba do día seguinte, o meu pai estaba disposto para saír, coma sempre, a realizar o seu traballo: un gran buque mercante inglés fondeara no porto e cumpría realizar a inspección pertinente para evitar a entrada da herexía pagá ou reformista na nosa terra cristiá. Deixoume acompañalo aínda que de ningunha maneira debería subir a bordo da carraca inglesa sen o seu permiso. Na praia de Areasgordas agardaban o meu irmán maior e futuro familiar do Santo Oficio, chamado Xoán de Refoxos, coma o meu pai, e o primoxénito do outro familiar que levaba o nome do seu pai, Gabriel de Nogueira.

Subimos os cinco a bordo dunha lancha con dous mariñeiros e achegámonos ao buque inglés. Familiares e primoxénitos foron recibidos polos oficiais do buque acabado de chegar e, na súa compaña, iniciaron a inspección das bodegas; buscaban, sobre todo, libros prohibidos que poderían ser desembarcados de forma clandestina e ilegal camuflados na carga coa que ían comerciar cos burgueses de Cangas, entre eles as nosas propias familias, os Soliño, os Núñez, os Suárez, os Costas e outros. Logo inspeccionaron as cubertas e os camarotes dos oficiais e certificaron, tras máis dunha hora de visita, que era lícito comerciar con eles e que non pretendían realizar actividades prohibidas.

Dende a cuberta superior do buque inglés fixeron o sinal pertinente para que os comerciantes que agardaban en terra, na praia de Areasgordas, se achegasen nos seus respectivos barcos para realizaren sen pexa ningunha as transaccións comerciais. Foi nese momento cando se me permitiu subir ao barco inglés, despois de permanecer máis dunha hora aburrido na lancha. Durante toda a mañá desenvolveuse unha febril actividade mercantil; do barco inglés saían tecidos, tinturas, ungüentos e drogas, bacallau en salga, cánabo, ferralla e quincalla, madeiras e incluso viños que traían da Bretaña de Francia; polo contrario, embarcaban botas de sardiñas arencadas, das correúdas de San Xoán, congro capturado fronte ás costas portuguesas, cereais e viño branco de Ribadavia que daquela se pagaba a prezo de ouro. Vixiando tan delicada actividade no porto de Cangas achábanse o alguacil e os escribáns Juan Doitaven e Alonso de Roade os cales, xunto ao propio Gabriel de Nogueira pai, que ademais de ser familiar da Inquisición era escribán de Cangas, supervisaban todas as transaccións para deducir os trabucos de alfándegas correspondentes, cos que se pagarían os tributos á diocese compostelá á que Cangas pertencía. Moitos dos produtos desembarcados agardarían a chegada das reatas dos maragatos que os transportarían a León e mais a Castela.

Ocupei boa parte da mañá axudando na estiba das mercadorías e no seu posterior traslado ás nosas bodegas, e a tarde en facer os mandados que o meu pai me encargara. Aínda así, tiven tempo de pasar pola dos Suárez para dar cumprida aceptación ao convite que me fixera Tomás a merendar con el na súa casa situada máis arriba do cruceiro de Síngulis, afastada do centro do burgo. Unha doncela anuncioulle ao señorito a miña chegada e fíxome pasar a un dos salóns. Dende a miña entrada ao patio pola cancela principal e logo ao ser recibido por Tomás, tiven a sensación de que naquel lugar se detivera o tempo, pois non se percibía ningún tipo de actividade; quizais aquela sensación da primeira visita que realicei á casa dos Suárez quedou condicionada pola intensa trasfega que se vivía, que eu particularmente vivira dende moi cedo na mañá, no porto da vila. Esperaba unha merenda como a do día anterior na casa de Constanza de Lemos e o que atopei alí foi unha escena de solaz en que a calor daqueles días de setembro entraba polas fiestras do salón que ocupaba a primeira planta da casa. Dona Tareixa Suárez recibiume cunha cariñosa benvida, sen levantarse do sofá en que estaba recostada.

—Senta aí, xunto ás nenas –indicoume sinalando a butaca en que se recostaban as súas fillas, as cales, aínda solteiras, había anos que deixaran de ser nenas e, aínda que foran novas, eran polo menos oito ou dez anos maiores ca min. Tomás, ti senta ao meu lado.

Aí comezou a miña incomodidade e a miña turbación, ao sentar xunto a dúas mulleres que, como a súa nai, combatían as calores prostradas con saias lixeiras e os corpiños sen cinguir, deixando á vista sen recato bastante máis do debido. Da cociña trouxeron roscón e auga fresca que mesturaron co viño. Comemos e bebemos sen présas, coma se tivésemos todo o tempo do mundo. A señora da casa, dona Tareixa Suárez, non tardou en levar a conversa cara á miña persoa, preguntándome sobre o meu futuro, sobre se ía quedar cos negocios da familia, se talvez ía ser escribán do consistorio de Cangas, preguntas todas elas propias dunha muller preocupada por asegurarlles un bo marido ás súas fillas.

Era a primeira vez, cos meus quince anos acabados de facer, que me vía en tal tesitura, sendo obxecto de análise para comprobar se era o suficientemente bo partido como para casar con algunha das mulleres da casa. A diferenza de idade non parecía importarlle a Tareixa Suárez. Se ben é certo que o habitual era que as mulleres fosen ata catro ou cinco anos maiores que os homes á hora de contraer matrimonio, os oito anos de diferenza con Xosefa, a menor das fillas de dona Tareixa, parecíame demasiado, canto máis os dez anos de diferenza con Ana Tareixa, a primoxénita. A quen non pareceu importarlles foi a ningunha das dúas, polas mostras de cariño que me dispensaron. Unha vez traspasado o limiar da vergoña, cando o pracer empezou a apoderarse dos sentidos, deixeime facer, abandoneime, quedei perfectamente integrado naquela atmosfera de quietude, de calor, de horizontes tinguidos de vermello polo solpor, co tempo suspendido, por momentos con certa angustia querendo que nada perturbase aquel encantamento.

A campá da capela do Hospital, co seu son inconfundible, empezou a tocar a rebato. Algo grave sucedera mais os nosos corpos prostrados sobre aquel amplo butacón en que me achaba recostado entre os brazos e pernas das irmás Suárez, coa miña cabeza apoiada no regazo dunha delas, resistíanse a reaccionar.

As campás da colexiata e as da capela de San Roque non tardaron en darlles a réplica ás do Hospital de Peregrinos.

—Xosé, que ocorre? –preguntoulle alarmada dona Tareixa dende o balcón a un dos seus peóns que entraba pola cancela que daba ao patio.

—Falan dun naufraxio fronte a cabo Home –contestou o interpelado.

—Ai! Que o Santo Cristo dos Navegantes nos garde! –reaccionou dona Beatriz persignándose. Sábese se morreu alguén?

—Non sei nada máis, señora. A xente baixa ao porto a preguntar…

—Vaia, Xosé, vaia vostede e pregunte.

—Eu tamén vou –dixen–. Quizais me estean buscando e me necesiten para algo.

—Si, Vicente, tes razón –dixo mentres me daba un caloroso abrazo de despedida. Nosoutras ímonos preparar e tamén baixaremos ao porto para informarnos e para rezar na igrexa da colexiata. Mañá tes que volver a merendar connosco.

Faltoume tempo para chegar á praia de Areasgordas onde un mundo de xente se amoreaba arredor do patrón dun galeón de carga portugués, dos que traen o sal de Aveiro, e de Bieito Leitón, un veciño da rúa do Sinal. Con eles estaban o alguacil de Cangas, Gonzalo de Miranda, e o tenente de xuíz, Juan Gago Figueroa, que os interrogaban.

—Nós viñamos de descargar sal no porto de Pontevedra –comezou dicindo xa na praia João Manuel Conceição de Oliveira e Antunes, o patrón do Bom Jesús. Á altura das illas Cíes vimos este home no mar, a piques de morrer afogado, extenuado polo cansazo.

—Que vos pasou? –preguntou o alguacil.

—Non o sei –contestou Bieito Leitón–. Tivo que ser un golpe de mar –continuou aínda atordado intentando acomodar os recordos na súa memoria.

—Con este calmazo? –inquiriu Pedro Barba, o patriarca dos Soliño que se acababa de incorporar–. Como puido ser?

—Viñamos coa vela intentando cazar algo de vento, mais non había –continuou o náufrago–. Por iso tiñamos os catro remos fóra e alternabámonos con eles; o mar de fóra estaba en calma.

—Entón, que pasou? –insistiu Pedro Barba.

—No momento do golpe de mar eu levaba a cana do leme e a escota –continuou apoiándose en xestos que indicaban que cazaba o vento por estribor–. A vela pareceu incharse de repente, e un golpe seco fixo virar a embarcación a estribor. Mentres unha onda botábame á auga. Tiven tempo de ver como os remos golpeaban a meu pai e a Manuel Soto, que levaban os de popa, mentres que Dionisio Abal, o de Coiro, e Bastián Martínez tamén caían á auga.

—Nós –interrompeuno o patrón portugués– buscamos pola zona e non vimos ninguén máis. Algo de sardiña morta aboiando e gaivotas enchendo o papo, mais nin rastro do barco nin dos remos, nin do aparello.

—A dorna saíu coma se a levase o demo mar a dentro –Bieito persignouse ao pronunciar aquelas palabras–, en dirección sursuroeste, cunha empopada que non tiña sentido porque non había vento. Tanto Dionisio como Bastián foron arrastrados porque se agarraran ao aparello, parte do cal caía pola borda enganchado aos toletes dos remos.

—É cousa do demo –dixo alguén que escoitaba.

—Silencio! Non se blasfema –berrou o tenente xuíz.

—Ese vento non trae nada bo –rosmou Bieito.

—Que dis? –preguntou o tenente xuíz.

—Iso é o que dixo o meu pai cando viu que xa tiñamos capturas abondas para unhas boas ganancias, polo que decidiu poñer rumbo á casa.

—Explícate. Non dicías que non había vento?

—Achabámonos no caladoiro que está a media xornada de navegación da illa de Ons acabando de encher as sentinas coas capturas abundantes que alí faciamos. O mar estaba bastante calmo e había moi pouco vento mais repentinamente, sen durar moito, soprou un vento do sursuroeste que moveu a dorna. Foi nese momento cando o meu pai dixo: «Este vento non trae nada bo.» Non lle demos importancia porque axiña calmou e nós puxemos proa á casa. Logo pasou o que xa contei, calma chicha, sacamos os remos coa vela despregada e –dubidou un momento sen saber como explicar aquilo– de súpeto, alcanzounos unha refolada de vento repentino e unha onda que non sei de onde puido saír.

O que ata entón era un silencio de máxima atención ao que dicían o portugués e o náufrago rescatado converteuse nun coro de voces. Por un lado as mulleres e varios cregos puxéronse de xeonllos na area a rezar o santo rosario, por outra parte, Pedro Barba e Antón Soliño, o irmán de María a matriarca da familia, dispuxeron un par de dornas para, cos homes dispoñibles e os voluntarios que se apuntaron, reunir unha flotilla de catro dornas, dúas vellas xeiteiras para saír ao mar de fóra e dúas polbeiras para revisar a costa de cabo Home e das illas Cíes por dentro. Non había máis embarcacións xa que, como Bieito Leitón o Vello, case todos os pescadores se encontraban facendo a temporada da sardiña. Non obstante, deberon agardar a que subira un pouco a marea pois os barcos estaban practicamente varados. Unha ducia e media de homes puxéronse en marcha en busca dos náufragos, a pesar de que xa escurecera. Tiveron que saír a remo porque non se movía nin a máis lixeira das brisas. Levaban varios fachos para alumear por onde navegaban e para seren vistos polos posibles superviventes.

En terra continuaron os interrogatorios. Todo o que alí se dicía era apuntado polo escribán Álvaro Pérez para que os xuíces puidesen rexistrar nos seus arquivos o sinistro. O meu pai e Gabriel de Nogueira invitaron a toda a tripulación do barco portugués a desembarcar para pasar a noite en Cangas, onde foron homenaxeados na casa dos mareantes; déuselles comida quente e habilitáronse xergóns para que descansasen. A escena triste produciuse cando chegaron os familiares dos desaparecidos, porque empezaron a chorar e a berrar desconsolados de tal xeito que nin os mellores desexos dos presentes os daban reconfortado. A muller de Bieito Leitón abrazouse a el sen desprenderse do fillo de ambos que levaba no colo, mentres a nai, abrazada aos tres, choraba desconsolada preguntando polo seu marido, Bieito Leitón o Vello, o patrón da embarcación naufragada.

Cando a flotilla de rescate saíu do porto, a praia converteuse nun templo xigante co firmamento como teito onde rezaba toda a xente do mar que non estaba embarcada, mariñeiros e pescadores coas súas nais, esposas e fillos. Despois do rosario, celebrouse unha misa multitudinaria. Á súa vez, a capela do hospital e a igrexa da colexiata permaneceron coas portas abertas para acoller no seu interior decenas de persoas que querían participar nos oficios relixiosos; nos seus bancos podíanse ver as mulleres das mellores familias da vila.

A noite fíxose demasiado longa. Ao amencer, apenas quedaban na praia o cura párroco do hospital, os familiares dos desaparecidos e unha vintena de veciños e amigos. Coa marea, foron chegando a porto outras embarcacións coas bodegas acuguladas de peixe e cos homes esgotados despois de tres ou catro días de faena continua. A maioría non sabían nada da desgraza dos seus compañeiros. A tripulación dun par de dornas si que estaban ao tanto por encontrárense cos que saíran de salvamento. Descargaron as súas capturas e, antes de iren descansar, ofreceron os seus barcos aos mariñeiros que se presentaron voluntarios para coller a quenda e continuar coa busca. Oito dornas máis saíron do porto a primeira hora cunha lixeira brisa do noreste. Con eles zarpou tamén o galeón portugués que, de camiño ao seu porto de orixe, se comprometeu a outear o horizonte en busca de restos do naufraxio e de posibles superviventes.

Ao mediodía empezaron a chegar os que partiran pola noite. Nunha das dornas xeiteiras traían o corpo sen vida do vello patrón. A escena na praia foi tremenda. Antes de anoitecer chegaron os demais. Todos sen noticias. O mar tragara a Manuel Soto, a Bastián Martínez e a Dionisio Abal, e mais a embarcación en que saíran a faenar. Durante varios días, os familiares dos desaparecidos pasaron horas na praia mirando ao horizonte e rezando, aínda coa esperanza do milagre, de que Deus e mais o mar lles devolvesen sans e salvos os seus seres queridos. O enterro do vello patrón, Bieito Leitón, foi máis que o acompañamento dun pobo a un veciño cuxa vida tivera a súa fin no mar que lle dera de comer dende neno; converteuse nunha homenaxe e un recordo multitudinario aos que non volveran.

Salvo para os familiares que perderon os seus seres queridos e con eles o sustento das súas pobres casas, a vida volveu á normalidade coa práctica totalidade da frota faenando de novo nos caladoiros da sardiña, dende Ons ata ben entrada a costa do norte de Portugal. Coma sempre, despois dunha desgraza no mar, aínda que non se aluda a ela mentres se faena, aínda que se disimule con grazas que non a teñen e con exabruptos de difícil xustificación, de esguello, cada mariñeiro, cada pescador, o horizonte en busca do milagre. Iso facían todos os mariñeiros de Cangas durante aquelas xornadas de pesca que os mantiveron no mar de fóra, en pleno océano Atlántico, pescando sardiñas en mareas de tres ou catro días, ata ben entrado outubro.

O mar é moi caprichoso, sempre o foi e o será. O inexplicable daquel naufraxio non causou ningunha sorpresa, foi asumido como o prezo que había que pagarlle ao mar para compensar o que se lle arrincaba das súas entrañas. Todos os pescadores o sabían, e o saben. Saben que vai ocorrer. Esperan que non lles suceda a eles e as súas familias rezan para que así sexa. Por Defuntos, a frota estaba no porto, as dornas varadas, os aparellos almacenados nos baixos que dan ao mar nas casas de patín, agardando a que as mulleres, as redeiras, arranxen as redes estragadas e as outras artes de pesca durante o inverno, para que estean dispostas ao comezo dun novo ciclo anual de mareas.

Os cemiterios estaban engalanados, cada tumba coas súas flores e con fachóns de cera consumíndose, mentres o vento e a chuvia daban tregua. As misas sucedíanse nas igrexas e os responsos dos cregos eran continuos nos cemiterios, repetindo a mesma cantarea diante de cada tumba, onde agardaban os familiares do defunto alí enterrado. Olor a incenso e cera, colorido das flores dispostas que engalanaban as tumbas, bisbar de rezos e zoar do vento, sensación de frío húmido que a brisa pegaba á nosa pel, aos nosos corpos e, ao chegarmos á casa, o sabor das castañas novas asadas no lume do fogar ou formando parte fundamental do caldo de verzas tenras ou de grelos, touciño da matanza e algún chourizo, e o indispensable bolo do pote. Era o momento de abillar o viño e de probar o primeiro viño novo.

O primeiro domingo de novembro recordo que os meus pais, o meu irmán máis vello, coa súa muller e os nenos, e os meus irmáns máis novos, Xácome e Ana, acompañamos os Soliño a Aldán e a Menduíña. Puxémonos en marcha moi cedo pola mañá; chegamos á igrexa de Santo Amaro de Menduíña con tempo dabondo como para acudir á misa principal do domingo, misa celebrada polo cura don Ventura Romay quen levaba á fronte da parroquia apenas dous anos, dende que María Soliño, con dereitos de representación nesa igrexa, recomendara o seu nomeamento a instancias dalgúns amigos e coa bendición do meu tío Bertomeu de quen se fiaba en asuntos relacionados coa Igrexa. María Soliño e a súa familia ocuparon, durante a celebración, o espazo de privilexio na igrexa, con bancos con reclinatorio, que para iso eran benfeitores; nós acomodámonos na primeira fila dun templo que estaba a rebordar e, malia o frío e as portas abertas, xa que moitos homes adoitaban seguir os oficios relixiosos no adro.

Unha vez finalizada a misa, dirixímonos á reitoral para almorzar; a criada do cura preparara comida para invitados tan principais, un xantar que se completaba con empanadas de mexillóns, de sardiñas e de raxo. Acomodámonos arredor dunha longa mesa de castiñeiro que presidía o comedor da casa do cura, sentados sobre dous longos escanos. Antes de comer, tivemos que agardar a que María Soliño e don Ventura, o cura párroco, acabasen a reunión que mantiñan na estancia contigua ao comedor, a que ocupaba o despacho do párroco; estaban tratando sobre os rendementos da igrexa dende San Xoán ata a data, cartos que se repartían entre a catedral de Santiago, a cuxa diocese pertencía Cangas e polo tanto todas as súas parroquias, a benfeitora María Soliño e a propia parroquia, que incluía os emolumentos de don Ventura.

—Pretende dicirme que os rendementos deste ano son inferiores aos do ano pasado? –preguntou María Soliño.

—A xente dá menos esmola, menos ofrendas, e deixa menos cartos nas boetas –contestou o crego.

—Pois non o entendo. Ata a súa chegada á parroquia, cada ano incrementábanse as achegas. O ano pasado mantivéronse e este ano, o primeiro completo con vostede á fronte da parroquia, diminúen.

—Non estará relacionando este cambio coa miña presenza aquí? –inquiriu don Ventura debuxando un sorriso entre servil e hipócrita, que non gustou nada a María Soliño.

—É vostede o que me presenta as contas. É vostede o que está á fronte de Santo Amaro. Non vexo, xa que logo, a quen pedirlle explicacións se non é a vostede, don Ventura.

—Non se poña así, dona María. Un pequeno descenso nos ingresos tampouco non significa a fin do mundo…

—Non me veña con andrómenas. Dende a última peste, que por certo vostede non sufriu, que é moi novo para iso, a comarca foi mellorando e os seus habitantes pasaron da miseria a unha vida máis acomodada. Non entendo, xaora, a que se deben estes números que van para abaixo en vez de incrementarse.

—Xa lle digo que talvez foi a vontade de Deus que este ano fose inferior aos anteriores…

—Non pronuncie o nome de Deus en van, don Ventura! Podo consentir unha falta nas contas, mais non nos mandamentos de El-Señor. Estarei moi atenta cando polo San Xoán volva revisar outra vez as contas. E agora imos comer, que a miña familia e os meus invitados esperan.

—Aínda non chegou o reitor de Hío.

—E logo?

—Invitei a don Gregorio Suárez ao banquete –aclaroulle o párroco debuxando un novo aceno co que pretendía expresar que tiña amigos poderosos e que non se ía deixar amedrentar por unha muller–, co seu permiso.

—Co meu permiso? O permiso debeu pedilo antes de cursar a invitación a ninguén. Este banquete é o da representación, que, casualmente, eu ostento, non necesito recordarllo, e os únicos invitados son os que eu propoño. Agardo que o teña en conta no sucesivo e que non se volva repetir.

—Non sabía que non mantiña boas relacións co señor comisario do Santo Oficio –volveu intervir raposeiro.

—O que parece é non entender, ou non querer entender, como se levan as cousas nas parroquias con representación. Paréceme a min que con quen non vou ter boas relacións é con vostede se non cambia de actitude. Recorda vostede como chegou aquí? Pois teña en conta que eu sei onde está a porta desta parroquia, que tanto serve para entrar como para saír. E agora imos comer.

O rostro de enfado co que entrou María Soliño no comedor non pasou inadvertido a ninguén, crispación que aumentou, pasado un breve espazo de tempo, ao ver María Soliño que a criada non puña a comida na mesa.

—Don Ventura –dirixiuse ao crego cun ton moi agresivo–, vou ter que servir eu a mesa ou encárgase vostede?

—É que o comisario…

—Madía leva! Repítolle que esta é a nosa comida! Cando vostede queira invitar alguén, fágao, mais que sexa cando non teña outros comensais na súa mesa. Avise á cociña!

Os ánimos fóronse calmando a medida que os alimentos regalaban os nosos padais e saciaban o noso apetito. Ademais das saborosas empanadas, comemos un suculento cocido con carnes da matanza realizada días atrás, acompañado todo iso por un gustoso pan de millo, un punto acedo como a min me gusta, filloas e roscóns. Foi precisamente durante a sobremesa cando se presentou o bacharel Gregorio Suárez, reitor de Santo André de Hío e comisario do Tribunal do Santo Oficio da Inquisición en toda a xurisdición de Cangas.

—Bos días a todos –saudou botando un ollo a unha mesa en que só quedaban os restos do suculento banquete.

—Bos días –respondeu erguéndose rapidamente e con xesto servil o párroco.

—Vexo que se apresuraron a comer –comentou o comisario con acidez.

—Boa tarde teña vostede –respondeu María Soliño. Xa que o menciona, direille que empezamos a comer bastante tarde, de feito agardabamos por vostede, pois don Ventura dixo que o invitara.

—Si, claro que me invitara.

—Como vostede non chegaba, puxémonos a comer estas viandas. Hai pratos que non permiten demora, cómpre comelos en quente. Mais, chegando a estas horas, vostede xa comería.

—Pois non –contestou o comisario agora conciliador, sabedor de que se achaba en territorio hostil–. As miñas ocupacións retrasáronme. É antes o deber que o pracer.

—Niso estamos todos de acordo, señor comisario. Acomódese na mesa que seguro que queda comida na cociña. Non si, don Ventura?

—Seguro que si –dixo o aludido mentres saía en busca da criada.

—Por iso mesmo, don Gregorio, porque é antes o deber que o pracer, saberá desculparnos –seguiu coma se non o oíse María Soliño erguéndose da mesa–. Tantas obrigas pendentes para o resto da tarde impídennos gozar do pracer da súa compaña. Estou segura –continuou dirixíndose ao párroco que entraba no comedor coas pratas de comida axudando á criada– de que don Ventura fará que se sinta como na súa propia parroquia. Boas tardes teña vostede.

—Mal inimigo buscaches –díxolle a María Soliño, de camiño a Aldán, o seu home.

—Mal inimigo tiñamos antes –repuxo ela–. O que me preocupa é o raposo con hábito de corvo que metemos no noso galiñeiro. Estou convencida de que nos raspuña cartos.

—Á marxe das compañas que frecuenta e honra, como un lacaio servil –apuntou Pedro Barba.

—Diñeiro para amizades como o comisario e para achegar máis beneficio ao cabido catedralicio. Este don Ventura é ambicioso e quere facer carreira rapidamente –apuntou o meu pai.

—Maldito o día en que o puxen aí! –blasfemou a matriarca dos Soliño.

—Que lle queres!, fiácheste do meu irmán Bertomeu –dixo o meu pai– e dos demais que cho recomendaron. Ata aí todo normal. Quen podía imaxinar que fose un individuo tan ambicioso?

—O que máis me amola é non decatarme antes. Estas cousas adoito cheiralas de lonxe.

A parada en Aldán foi tamén de negocios. Seguindo intuicións de María Soliño e da miña nai, ambas familias decidiron venderlle a parte do negocio que tiñan en Aldán a outra familia interesada en facerse coa frota de Pedro Barba naquela ría e cos almacéns de María Soliño. Os meus pais venderon tamén a súa parte, que consistía nunhas leiras xunto ao mar e unha casiña de patín. Aldán volvérase demasiado perigoso baixo a sombría influencia do comisario, que era reitor na próxima parroquia de Hío.

Achabámonos no porto de Aldán. Pedro Barba amosáballe ao comprador tres das catro dornas previamente abarloadas unhas a outras por varios dos pescadores que traballaban para el.

—Estas son as dornas que che vendo e eles son os pescadores que faenan con elas para min. Son bos pescadores. Espero que contes con eles.

—Esa é a miña intención –corroborou o comprador–. Viríame ben que me vendeses as outras dúas dornas.

—Esas lévoas para Cangas. Han facelo mañá pola mañá os mariñeiros que as utilizan. E púxenas ao nome do meu fillo Pedro. Hai xente de Ons por aquí? –preguntou mirando a entrada da ría de Aldán.

—Non, que eu saiba –respondeu o comprador. Parece un pouco tarde para que veñan de visita os illáns.

—A non ser que houbese algunha desgraza –apuntou o meu pai.

—Teñen máis cerca Portonovo, ou Bueu.

A dorna da illa de Ons achegábase cada vez máis a porto. Distinguíanse perfectamente tres persoas a bordo. Fondearon. Os dous mariñeiros que fixeran a manobra saltaron á auga. Axudaron ao terceiro home a abandonar a embarcación achegándoo á area sobre os seus ombros. Non parecía normal. Debía de ser un enfermo. A nosa sorpresa, e a dos habitantes de Aldán que se atopaban no porto, foi maiúscula. A xente empezou a persignarse, a fincar os xeonllos sobre a area e a rezar. Nós non fomos a excepción.

—Santísimo Cristo dos Navegantes! –exclamou María Soliño.

—Que o demo me leve! –escoitouse dicir a algún home.

—Milagre! É un milagre! –exclamaron outros.

Quen apareceu ante nós foi Bastián Martínez, un dos náufragos da dorna de Bieito Leitón que se perdera no mar os primeiros días de setembro, había case dous meses. As campás da igrexa de Aldán comezaron a tocar a chamada. Avisábase así a toda a vila de que algo extraordinario ocorrera. Ao coincidir que estabamos no porto de Aldán no momento da súa chegada, Bastián dirixiuse directamente a nós, moi debilitado mais sorrinte por ver caras coñecidas da súa vila. Pedro Barba sostívoo coa axuda do meu pai.

—Saímos a dar unha volta á illa –dixo un dos mariñeiros de Ons– como facemos os domingos despois de comer, e chamounos a atención o que parecía a popa dunha dorna metida entre as rochas, cerca dunha das calas de poñente.

—Achegámonos ao acantilado –continuou o seu compañeiro– e dende alí puidemos ver a dorna coa proa na area e a popa, bastante estragada, sobre as rochas.

—Víase que era unha dorna de Cangas –seguiu o primeiro.

—Cando demos chegado á praia, atopamos sobre a area este home, Bastián, que estaba delirando. Agarrámolo e entre os dous e subímolo como puidemos ao alto do acantilado, onde está o camiño, e baixámolo á vila.

—Bebeu a auga e comeu un pouco. Sobre todo bebeu moita auga.

—Ao recuperarse, empezou a contar algo que non ten sentido.

—Si, di que o seu naufraxio tivo lugar a primeiros de setembro.

—Aínda loulea –apuntou o outro.

—Pois non loulea, amigos –retrucou Pedro Barba. Este home chámase Bastián Martínez e a dorna en que faenaba naufragou o catro de setembro. En Cangas está o fillo do patrón, que sobreviviu ao naufraxio ao ser rescatado no mar polo Bom Jesus portugués, mentres que o cadáver do seu pai, que era o patrón, foi encontrado ao día seguinte por unha das dornas que saíron a realizar o salvamento.

—Isto é un milagre! –exclamou María Soliño.

—Moitas grazas, amigos. Quedades a durmir aquí? Antes podedes acompañarnos nun compango para recuperarvos do esforzo –díxolles o meu pai aos de Ons.

—Un vaso de viño non llo desprezamos –dixeron.

De camiño á igrexa de Aldán, onde xa había congregada moita xente, apareceu unha muller da vila cunha xerra de viño novo, unhas talladas de touciño e un pouco de pan que os de Ons aceptaron agradecidos. Deron conta do compango no adro da igrexa mentres os demais, dentro do templo, rezaban unhas oracións guiadas polo cura párroco. Sen maior demora, as nosas familias encargáronse de levar á casa, en Cangas, ao aparecido, agradecendo unha vez máis a súa axuda aos mariñeiros da illa de Ons.

Dende lonxe, a última hora da tarde, oïamos como tocaban a chamada as campás de San Roque, as da colexiata e as do hospital. Faltábanos aínda un treito para chegar ao cruceiro de Síngulis e xa nos encontramos con ducias de persoas que sabían a noticia e que se achegaban a recibirnos berrando «Milagre! Milagre!» Axiña unha marea humana foinos levando directamente ao adro da igrexa da colexiata. Alí estaba toda a vila. Todo era alegría. Xunto á porta do templo agardaban os pais de Bastián e a súa muller, Sancha Mouriña. Os pais choraban sen conforto ante a aparición do fillo que daban por morto. Parecíalles difícil de crer que aquela imaxe fose real, tanto como a Sancha, quen, coas mans sobre o rostro e cos ollos abertos como cuncas de viño, permanecía inmóbil ante tal visión.

—Sancha, non vas abrazar o teu home? –preguntou Bastián ao que dende aquel milagroso día chamaron co apelativo d’O aparecido –mentres se fundía nun infinito abrazo coa súa nai e co seu pai estendendo os brazos cara á súa muller.

—Bastián –chamou a súa atención unha voz.

—Bieito! –reloucou de alegría Bastián–. E os demais?

—Non sabemos nada. Es o primeiro que aparece con vida.

—E o teu pai?

—Enterrado está. Atoparon o seu corpo no mar.

—Canto o sinto, meu!

A xente da vila choraba de emoción. Berraban «Milagre! Milagre! Bastián o aparecido!», aplaudindo sen cesar. Toda a vila estaba conmocionada. Celebrouse unha misa no seu honor e despois acompañamos ao Aparecido á súa casa. Sen maior demora, persoáronse alí o tenente xuíz e o escribán Alonso de Roade, que lle tomaron declaración mentres pouco a pouco ía inxerindo algún alimento.

—Levabamos as sentinas cheas de sardiña, a menos de media mañá de navegación de Ons. O vento roulou a sursuroeste e o mar empezou a moverse un pouco; de repente, tiñamos dúas varas de mar de fondo. Nese momento foi cando don Bieito Leitón, o patrón, dixo: «Este vento non trae nada bo.»

—Estás seguro de que dixo iso? –preguntou o tenente de xuíz.

—Segurísimo. E mais tamén o di a miña nai cando non lle gusta o vento, e moitas outras mulleres da vila, excelencia. E os homes do mar tamén o dicimos.

—Parece unha frase do demo –repuxo o tenente de xuíz.

—Deus nos libre! –exclamou o Aparecido persignándose.

—Prosiga co seu relato.

—Pois iso, que o patrón dixo…

—Xa, xa sei o que dixo o patrón –atallouno o tenente de xuíz–, siga.

—Don Bieito mandou izar a vela e poñer rumbo á casa. Así o fixemos. Mais axiña houbo que sacar os remos porque o vento desaparecera e quedamos en encalmada; así que nos puxemos a remar sen arriar a vela, por se aparecía algunha brisa. Viamos de lonxe cabo Home cando unha refolada de vento inchou a vela de súpeto e unha onda, que non me explico de onde saíu, fixo zozobrar a dorna. Dionisio Abal e mais eu, como estabamos cos remos de proa, recibimos un primeiro empurrón que nos deu a propia vela ao incharse polo vento. Miramos a popa mais a vela non nos permitiu ver nada, polo menos a min. Logo veu a onda, case ao momento, e tirounos pola borda; caemos os dous pola amura de estribor e os aparellos batéronnos encima. Foi unha sorte que as redes quedasen enganchadas nos toletes dos remos porque nos agarramos a elas e o barco foinos arrastrando.

—Que pasou cos demais? –preguntou o tenente de xuíz.

—Volvín mirar atrás mentres a dorna xiraba de golpe en dirección oeste. Vin no mar a Bieito Leitón, fillo, agarrado a unha nasa e mais a un remo. E tamén vin na auga a Manuel Soto e ao patrón, máis ao oeste que Bieito.

—Que fixestes vosoutros?

—A dorna ía tan rápido mar a dentro que parecía que a guiaba alguén. Non eramos quen de subir a bordo. Fixemos o único que podiamos facer: permanecer ben agarrados ás redes e rezar para que non se soltasen dos toletes. Pasado un tempo, a dorna detívose e a chuvia empezou a caer sobre nós. Coas forzas que nos quedaban, subimos a bordo. Todo parecía normal, non había nada roto. Só tiñamos o remo de popa pola banda de couso, xa sabe, por babor, asegurado no seu tolete. Cesou a chuvia e unha néboa mesta cubriunos coma unha touca. Arriamos a vela e protexémonos con ela.

—Onde estiveches para a aguantar dous meses fóra? Como puideches sobrevivir? –preguntou impaciente o alguacil.

—Cálmese, Gonzalo –interrompeuno o tenente de xuíz–Bastián, continúe co seu relato.

—En cuberta, pasando frío, encuruxados baixo a vela para protexernos da intemperie e esperando a que soprase algo de vento para navegar ata a casa. Mais o tempo pasaba e a néboa non se ía. Non sabiamos cantos días ían transcorrendo porque estabamos desorientados e daba igual de día que de noite, para nós tanto tiña, non viamos máis alá de dúas ou tres varas fóra do barco. Ao principio fomos comendo o que sobrara da comida que levabamos para pasar a marea: pan reseso, algunha galleta e uns anacos de empanada de millo e xoubas. Cando se acabou iso, comemos sardiñas crúas que tiñamos na sentina. Bebiamos da garrafa de auga e mais da bota de viño ata que todo se acabou. Un día, cando espertei, non vin a Dionisio. Separei a vela porque podía estar fóra, pasando o tempo ou pescando e o sol cegoume. Afixen a vista con esforzo e mirei da banda de arca e da banda de couso, a proa e a popa. Entroume o pánico. Volvín mirar incluso outra vez no cuberto que fixeramos coa vela. Nada. Dionisio non estaba. Busqueino no mar, mirando a todas partes, en todas as direccións. Nada, nin rastro de Dionisio.

—Que pasou despois?

—Cando me dei tranquilizado, pensei en tratar de volver. Mais non sabía cara a onde por culpa da néboa que volvera. Unha mañá amenceu despexada. Non había nada de vento mais igualmente icei a vela, púxenme á cana do leme e manobrei rumbo leste. En setembro, o sol mantíñase moi alto; como a proa miraba cara ao sur, deille de couso. Por momentos cría cazar algo de vento, mais tanto avanzaba unha miga como quedaba en calma ou perdía o andado por culpa das ondas que me empuxaban a mar aberto. Non sei canto tempo pasou, mais a chuvia e a néboa intensa volveron. Xa que logo, volvín arriar a vela para protexerme baixo ela. A sede podía comigo e descubrín a auga da chuvia nas dobras que facía a vela. Iso mantívome vivo durante moito tempo. Non sei canto. Só sei que me espertou un golpe tremendo, a dorna batera contra algo. Eran as rochas dos cantís da illa de Ons. Mais só o souben cando mo dixeron os que me encontraron.

—É un verdadeiro milagre que resistises tanto tempo no mar –apuntou Pedro Barba–, nesas condicións. Entre setembro, outubro e o que levamos de novembro, aquí o sol luciu case todos os días, apenas un ballón illado e algúns coriscos.

—Ademais, ningún dos barcos da campaña da sardiña que acaba de terminar tivo nin un día de mal tempo, de chuvias ou néboas –continuou Antón Soliño–. É todo moi estraño.

Aquel acontecemento serviu para avivar as esperanzas dos familiares de Manuel Soto e de Dionisio Abal, os dous pescadores que faltaban por aparecer. Porén, aínda que o feito da aparición milagrosa de Bastián Martínez pareceu deixar aberta a posibilidade dun final feliz para aquela misteriosa e tráxica historia, o caso é que nunca máis apareceron os que faltaban, nin o mar devolveu os seus corpos.

Aqueles días, María Soliño e o seu marido Pedro Barba fixeron algo que só eles coñecían, eles e mais os que interviñeron nos feitos. Ao chegar a certa idade, algunhas persoas repartían a herdanza entre os fillos, e iso fixeran os Soliño. María e Pedro deixaron constancia dos seus desexos perante o escribán Juan Doitaven. Segundo o testamento, o vello matrimonio continuaría co usufruto da casa onde vivían, que xa era propiedade da maior das súas fillas, María, mentres que os almacéns e a casa de patín pasaban en herdade a Pedro, o segundo dos seus fillos e único varón, e mais a Carmiña. As terras que posuían tamén quedaron repartidas entre os tres fillos, en tanto que os dereitos de representación de Santo Amaro e San Martiño seguían en poder da matriarca. Desa repartición tiven constancia varios anos máis tarde.

A chegada do Aparecido cadrou co cambio de tempo. Non era normal que estivésemos mediando o outono sen unha pinga de auga. Mais as chuvias viñeron con intensidade, para quedaren. Os veciños recollémonos nas nosas casas saíndo á rúa para o imprescindible, no meu caso, recibir instrución na colexiata. Os venres acudíase á praza do Mercado a comprar produtos frescos, os primeiros grelos que as mulleres vendían, ou as castañas, que se lles mercaban por sacos aos arrieiros ou aos vendedores ambulantes; gustaban moito as que viñan da parte de Ourense, precisamente das terras veciñas a este mosteiro de San Pedro que me acolle. Os máis podentes preparaban os porcos para a matanza, algúns realizábana sen agardar ao San Martiño. As mulleres dos pescadores que posuían algunha embarcación, gamela ou dorna polbeira, vendían na praza as capturas do home: polbo, luras, xarda, arenques, o que o mar lles proporcionaba cada xeira. Noutras casas, e nos almacéns para a súa posterior venda, efectuábase a salga do peixe ou a súa preparación na salsa avinagrada, seguindo unha receita que nos ensinaron os portugueses; consistía en cocer o peixe e conservalo dentro de barricas, cuberto por unha salsa feita con aceite de oliva, vinagre, follas de loureiro e allos. Recordo aquel peixe, sobre todo as sardiñas, a xarda, os xurelos e os arenques, como algo exquisito. Teño que mandar recado aos meus fillos para que envíen ao mosteiro unha barrica con aqueles deliciosos manxares para compartir cos monxes meus irmáns.

Aquel outono de 1617 choveu a Deus dar auga, con tal intensidade os días previos á romaría de San Martiño, unha das máis grandes de todo o territorio do Morrazo, que o cura da parroquia, igrexa da que tamén tiña dereitos de representación María Soliño, ía advertíndolles aos seus fregueses nos sermóns que, se non escampaba para o día do santo, unicamente se celebraría unha misa e que a romaxe quedaría para o domingo seguinte.

Afortunadamente para todos, a véspera da festividade a chuvia deunos un respiro, polo que ao día seguinte se celebraría a romaxe con toda normalidade, como así foi.

Ao San Martiño de Moaña acudiu un mundo de xente de todo o Morrazo, non en van era a derradeira gran romaxe do ano; para a seguinte habería que agardar ata o 15 de xaneiro, data en que se celebra o Santo Amaro de Menduíña, a primeira do ano, mais antes habería que pasar dous meses de inverno caroal. Naquel San Martiño ninguén adiviñaba que o inverno ía ser moi longo e doloroso en Cangas. Estaba a piques de inaugurarse un tempo de tristeza, dor e desasosego que ía durar demasiado.

Centenares de persoas acudiron ás cerimonias relixiosas que, ante a dúbida do tempo que ía ir, se celebraron dentro da igrexa, coas portas do templo abertas para que toda a xente que se apiñocaba no adro parroquial puidese escoitar os rezos e as prédicas. A seguir, tivo lugar a procesión, cos mozos levando ao lombo arredor da igrexa a anda que portaba o santo, circulando por todo o perímetro do adro, deténdose para os rezos consabidos e para que san Martiño fose homenaxeado polos bailaríns que, vestidos coas súas mellores galas, interpretaban unha danza moi antiga ao son dunha única gaita. Había xente que choraba coa emoción. Ao remate dos actos relixiosos, as familias e grupos de amigos acomodáronse ao longo e largo do adro e nas proximidades do recinto parroquial, estenderon os seus manteis e xantaron as empanadas, os chourizos, o touciño, o peixe á brasa e os doces, preparados para tan solemne ocasión. O cura párroco, don Bieito, comeu na reitoral coa familia de María Soliño e algúns invitados principais como os Soutomaior de Cangas, dona Constanza de Lemos e a súa filla Aldonza, o rexedor Domingo Pérez Hurtado e a súa familia, o procurador xeral Gerónimo Núñez, o meu tío Bertomeu e os Refoxos. Houbo festa rachada. Foi un dia de lecer, de alegría, todo o mundo parecía con ganas de gozar en compaña da familia, amigos e veciños, tras unha semana de recollemento pola chuvia e ante a perspectiva dun inverno en que, excepción feita do Nadal, non quedaba outra oportunidade de encontro. Foi naquela romaxe cando vin por última vez a moitas persoas. Durante anos doeume recordar o San Martiño de 1617, porque conservaba retidas na miña mente as caras de tantas e tantas persoas queridas que estaban sendo felices por derradeira vez. Agora, co paso de tantos anos, despois de ter vivido outros momentos de ledicia e uns cantos sucesos tormentosos, lémbrome daquela xente con cariño, con amor, con agradecemento, porque con eles compartín algúns anos de felicidade.

Indo e vindo dun lado para outro, no campo da festa cruceime con Inés, a moza que viramos na reunión das bruxas e os demos xunto á praia de Liméns; quedei mirando en fite para ela; sostívome a mirada ao decatárese da miña insistencia, ao principio miroume desafiante mais logo mudou o seu xesto por unha expresión doce pero triste. Decateime de que estaba gordiña, cando era unha moza que lucía as carnes xustas, o que me fixo pensar que talvez quedase preñada a causa da violación que sufriu aquela nefasta noite. Moito tempo despois souben que, efectivamente, naquel San Martiño estaba encinta e que acudira a Martiña para perder voluntariamente o fillo que levaba nas súas entrañas porque, segundo palabras da propia Martiña cando, sendo ela anciá mantivo unha longa conversa comigo, Inés afirmaba que non tivera relación con ningún home, nin sequera co seu marido, que estaba servindo nos barcos de El-Rei. Porén, era consciente de que unha noite espertara na cala, xunto á praia de Liméns, e que sen explicación posible perdera a virxindade, co resultado dun embarazo que nin previra nin quería, «era cousa do demo», afirmara. Non sabía ela canta razón tiña.

Pola tarde reunímonos toda a cuadrilla para regresarmos xuntos a Cangas. Se algo ten a romaxe de San Martiño é que te deixa con ganas de máis troula e concentras todo o teu entusiasmo nas horas centrais do día xa que, a esas alturas de novembro, á primeira hora da tarde xa é de noite. Alí estabamos todos xuntos, Domingos Fernández e Fernando Pérez, Pedro Martínez, o meu irmán Xácome e mais eu. Cando as nosas respectivas familias se puxeron en marcha, de regreso á casa, polo camiño de Cangas, nós fixemos o propio; acababa practicamente o ano festivo e queriamos apurar a felicidade de estarmos xuntos compartindo curiosidades e experiencias; medraramos aquel verán que comezaramos como nenos e que, sen decatarnos ata ese momento, nos convertera en homes. Foi unha sensación estraña, melancólica, parecida á que noutras ocasións sentín a finais de setembro cando remataba o verán e todos debiamos ocuparnos dos nosos labores como adultos: a recollida da froita, a vendima, as mareas da pesca da sardiña, os traballos na casa e, os poucos que tiñamos esa sorte, a nosa preparación intelectual na colexiata.

Esa transformación non pasou inadvertida ás mulleres doutras familias que decontado dispuxeron que as súas fillas casadeiras, todas maiores ca nós, fosen quedando atrás, ao doután, para acabar coincidindo en grupo xunto a nós. Entre elas, estaba Aldonza de Lemos, se ben a súa nai Constanza non camiñaba moi afastada, de ganchete con Isabel López, a viúva que exercía de ama de chaves na súa casa, porque nos seus plans tamén figuraba o capitán Pedro Bermúdez de Soutomaior, ademais de María Solla, María de Bon, María de Madalena, Antonia de Ferradas, María Alonso e as dúas irmás Suárez, Ana Tareixa e Xosefa. Cando fomos conscientes de que parte da culpa de tanta beleza xunta, camiñando tan cerca, eramos nós, empezamos a ruborizarnos e a deixar en evidencia que aínda non eramos tan homes como pretendiamos, sobre todo ao lado daquelas mozas que eran xa unhas mulleres feitas e dereitas, cobizadas polos da súa mesma idade e polos maiores, casados ou non.

As irmás Suárez espertaran unha vez máis a miña concupiscencia; dirixíranse a min de xeito condescendente para non suscitar o interese dos outros rapaces nin das familias de avoengo que camiñaban cerca do grupo; mais deixaran caer unha nova invitación a merendar na súa casa. Non obstante, quen causou en min toda unha convulsión física e emotiva foi Martiña a Nova; a súa aparición foi unha visión que eu non esperaba: camiñaba arredada de todo o mundo, unhas veces pola beira do camiño outras perdéndose entre as árbores e polos campos e deixándose ver algunhas veces coma se se tratase dunha aparición. Busquei a súa nai e atopeina moito máis adiante. Eu non o sabía, mais as dúas mulleres curandeiras só acudían á romaría de San Martiño, e facíano discretamente, sen chamar a atención, non porque tivesen nada que ocultar, que toda a vila as consideraba boas cristiás, senón porque elas mesmas eran conscientes de que nas vilas pequenas as envexas son peor que o inferno e a maldade case sempre está oculta entre os que aparentan ser os máis beatos.

Se ver a Martiña a Nova revolucionou os meus sentidos, máis aparvado quedei cando me mirou en fite, aos ollos; quedei pampo, case paralizado; as miñas pernas seguían andando mais facíano mentres a miña mente estaba noutro sitio; as voces arredor miña, as galanterías dos meus amigos ás mulleres, ou máis ben ao revés, soaban nos meus oídos como un murmurio parecido ao da auga no curso dun río ou na beira do mar, e a miña cabeza e o meu corazón fervían ao comprobar que a nova curandeira me buscaba continuamente coa mirada. Eu correspondíalle. Achegabámonos a Cangas e non quería chegar. Martiña a Nova, de súpeto, veu camiñando cara a min. O meu corazón deu en latexar con tal forza que pensei que me ía saír da arca do peito; cando cruzou ao meu lado cara á outra beira do camiño, a máis próxima ao mar, agarrou a miña man dereita e depositou nela unha bolsiña de coiro mentres me dicía, con moito disimulo, «non te separes dela, vaite protexer»; cando reaccionei, vina desaparecer polo carreiro que baixa ata a praia do Canaval. Ao chegar á casa, comprobei, á luz dunha candea, que dentro da bolsa de coiro había dúas pedriñas e varias herbas de diferentes clases. Esa noite colgueina do pescozo e durmín emocionado.

Os últimos días de novembro, dende o San Martiño, e os primeiros de decembro deixaron na miña memoria ecos de gran turbación nos que se confundiron durante anos diferentes evocacións, tanto de namoramentos febrís como de pesadelos estarrecedores. A propia vida, a miña vida, foi acomodando cada recordo no seu lugar, aínda que sen saber por que, a dor quedou vinculada a moitos momentos de inmensa felicidade, como as horas vividas con Martiña a Nova, que quedaron para sempre na miña memoria estreitamente relacionadas cos anos negros de Cangas.

A miña saúde foi mellorando grazas a manterme dentro das dependencias do mosteiro, que só abandonaba para os actos litúrxicos que celebrabamos na antiga igrexa, construída polos primeiros ermitáns fundadores do cenobio, que a escavaran nas rochas na noite dos tempos, segundo di o prior, hai mil anos; e moi equivocado non debe de estar porque algunhas pedras o testemuñan, sobre todo unha que ten inscritos os nomes de Eufrasio, Eusanio, Quinedio, Eatio e Flavio, e unha data, o ano 573 da nosa era.

As neves foron desaparecendo e as árbores coas súas pólas espidas empezaban a amosar xa sinais da proximidade da primavera; piñeiros, carballos, bidueiros e castiñeiros debuxaban a paisaxe, un territorio en que os camiños pertencían ao home e os carreiros había que compartilos coas alimarias e cos demais animais que vivían ceibos no bosque; a neve delatara a presenza de lobos, raposos e moitos xabarís, e mais tamén de cervos, rebezos e corzos; os osos quixeron achegarse igualmente ata as portas do cenobio.

Dependiamos do poderoso mosteiro de San Salvador de Celanova e ata alí me enviou o padre Antón, o noso prior, en busca de remedios dos que preparaban na súa ben dotada botica, e de novos libros de salmos. Fixen a viaxe na compaña do irmán Faustino, un monxe de baixa estatura pero moi rexo e con cara sempre risoña na que destacaban uns ollos claros, pequeneiros, nos que parecían brillar as estrelas a todas horas. Esa alegría constante espertaba cada día a curiosidade dos seus irmáns de congregación que lle preguntaban os motivos de tanta felicidade.

—Estou en paz co Señor –era a súa lacónica resposta.

Saímos de San Pedro antes da alba e pasamos a localidade de Esgos sendo xa de día. A viaxe era longa e tortuosa, con constantes subidas e baixadas por camiños pouco transitados e ás veces por carreiros que o irmán Faustino coñecía, lugares polos que non se vía unha alma cristiá. Á altura do Mesón de Calvos era mediodía; alí nos detivemos a tomar un refrixerio que nos axudase a repoñer forzas para o resto da xornada. Sacamos do zurrón un anaco de queixo de ovella e uns chourizos curados que acompañaron o molete do xa de por si rico pan que se facía no mosteiro. Refrescámonos coa auga dun manancial próximo e co viño que contiña un pelello que levaba Faustino. Tras media xornada de camiño con máis de catro leguas percorridas e con outro tanto por diante, aqueles alimentos compartidos serviron para reforzar a confianza mutua. O estómago cheo e os grolos de viño axudáronnos tamén a retomar o resto do camiño con vigor anovado. No alto do ceo azul, limpo de nubes e co sol apertando como o fai algúns días do final do inverno e o comezo da primavera, voaba en círculos unha parella de aguias en busca de sustento, aquí e alá viamos ou nos cruzabamos con rabaños de cabras e de ovellas en busca de pasto conducidos polos seus pegureiros e polos cans que os acompañaban; a auga das chuvias e das neves derretidas debuxaba igualmente a paisaxe dos camiños que pisabamos.

—Vese que estades recuperado das febres –dixo o irmán Faustino.

—Grazas a Deus e aos coidados do prior –contestei–, sen esquecerme dos esforzos de todos vosoutros, meus irmáns, que asumistes as miñas obrigas.

—Con todo e iso, o voso rostro denota un asomo de preocupación, talvez de tristeza, non sei.

—Credes iso?

—Non é o que eu crea, é o que os meus ollos ven. Pertúrbavos algún pensamento?, algún recordo talvez?

—Quizais sexa iso. Non era consciente de que os recordos que se amorearan na miña cabeza estas últimas semanas me marcasen tanto, aínda que seguramente moita culpa a tivesen as febres que me debilitaron bastante. Mais xa estou recuperado.

—Camiñades con firmeza, é verdade. Por que non me contades o que os apesara?

—Vos preguntádesme polos meus pesadumes cando sodes o máis parco en palabras de toda a congregación de irmáns de San Pedro? Se ben, para ser xusto, debo recoñecer que sodes quen ilumina o noso día a día co voso sorriso.

—Non quero importunarvos. O meu interese vai máis alá da curiosidade, ten que ver coa axuda do amigo que escoita ao amigo que necesita dicir algo para curar dos seus pensamentos.

—Moito volo agradezo, irmán Faustino. Se vos parece, vós contádesme o voso segredo e eu cóntovos o meu.

—Quid pro quo?

—Si, un intercambio.

—Vós acabades de chegar ao cenobio de San Pedro de Rochas, como quen di –empezou a súa disertación o irmán Faustino– e eu tamén. Non vos sorprendades. Hai tan só dous anos que pertenzo a esta congregación, xa que antes a miña vida foi moi diferente. De xeito breve direivos que fun arcabuceiro en Flandres, corsario en Saint-Malo, desertor en Brasil e contrabandista en Portobelo.

—Sorprendédesme, irmán Faustino! Estivestes no Novo Mundo?

—No vello e no novo, irmán Vicente. Deixádeme que vos conte. Mencioneivos os lugares máis importantes polos que andei dando tombos. Porén, a miña felicidade chegou a raíz dunha persecución que sufrín por parte doutros contrabandistas e dos alguacís de Cartaxena de Indias. Refuxieime nun territorio ao norte do gran porto de Cartaxena, que eles chamaban terras da India Catalina. Alí coñecín o paraíso terreal grazas á protección dos guerreiros Mokana e aos desvelos dun grupo de indias novas da mesma tribo. Durante anos vivín en pecado, grazas a Deus, con aquelas xentís mulleres; xentís e ardentes, pois esforzáronse en que a miña prole naquelas terras fose en aumento cada ano. Naquela aldea levabamos unha vida apracible ata que a cobiza doutros pobos nativos, alimentada por intereses aínda máis ruíns dalgúns propietarios españois e de corsarios inimigos que buscaban ouro e outras riquezas, acabaron con aquela felicidade.

—Que sucedeu?

—Unha das miñas mulleres morreu por culpa dunhas febres que trouxeran á aldea uns comerciantes. Das outras dúas nada souben tralo ataque sufrido por parte duns guerreiros doutra tribo comandados por homes brancos. Houbo moita morte, moitos secuestros, moita enfermidade. Afortunadamente, puiden salvar varios dos meus fillos, cos que marchei a Cartaxena. As tres nenas deixeinas en custodia, para a súa educación, no convento de Santa Clara onde foron acollidas de moi boa gana, ao que axudou unha boa bolsa repleta de ducados de ouro que conservaba dos meus tempos de contrabandista. Os dous rapaces quedaron no convento dos dominicos. Eu embarquei de novo coa intención de facer algo máis de fortuna e poder así garantir o seu futuro e o meu. Volvín velos cinco anos máis tarde e custoume ferro e fariña recoñecelos; tanto medraran que nada tiñan que ver con aquelas criaturas que deixara en cadanseu convento. Elas eran xa unhas mulleres entregadas a Deus, vestían os hábitos de novizas; os meus fillos, porén, abandonaran o convento e instaláranse pola súa conta como comerciantes e almacenistas. Incrementei o dote das rapazas para que tivesen asegurado o seu futuro e axudei os meus fillos cunha xenerosa achega de ducados de prata e de ouro. A eles deixeilles o encargo de velar polas súas irmás. Comprendedes a miña felicidade?

—Tedes unha familia, uns fillos –díxenlle– aos que axudastes a guiar as súas vidas. Tivestes unha vida plena, irmán.

—Por iso estou en San Pedro, para pasar os meus últimos anos en paz, devolvendo ao Noso Señor parte do que El me deu.

Aproveitamos un alto no camiño, a media tarde, para beber un pouco de auga e dar descanso a uns pés que perderan o costume de tan longas camiñadas. Aínda nos faltaba unha legua para alcanzar a nosa meta, polo que non debiamos entreternos demasiado se non queriamos que a noite cerrada caese sobre nós antes de chegar a Celanova.

—Irmán Faustino, agora xa coñezo o voso segredo. Se vos parece, apuramos o paso pois o sol xa se está poñendo.

—Estou de acordo. Teño paciencia como para agardar a viaxe de regreso para que me contedes a vosa parte.

Xa era de noite cando chamamos á porta principal do mosteiro. Fóra, malia a escuridade, había certo rebulicio, o dos operarios que traballaban na ampliación do xa de por si impoñente mosteiro de San Salvador de Celanova. Non estaban mesturados, salvo algúns dos máis novos que bebían e rían uns cos outros; mais o normal naquela praza e no campo anexo ao mosteiro era ver os membros de cada gremio facendo piña, o mestre e os seus oficiais coas súas respectivas familias e cos aprendices, a un lado os canteiros, un pouco máis alá os carpinteiros e, máis arredados, os carromatos e as tendas dos que comerciaban con eles, vendedores ambulantes de comidas, taberneiros… Era unha vila dentro da vila. Abriunos o irmán porteiro quen nos conduciu rapidamente á cociña onde tomamos unha sopa quente con pan enfornado no día; logo acompañounos ata as nosas respectivas celas situadas no corredor superior dun amplo claustro.

—Virán buscalos para as completas –díxonos.

Era costume que os visitantes do cenobio asistisen á igrexa para orar aínda que a hora canónica correspondente non fose unha das horas maiores. Asistimos a completas e eu, particularmente, emocioneime ao ver aquela igrexa en pleno desenvolvemento.

—Irmáns, o señor abade vai recibilos despois dos rezos da hora prima –anunciounos un irmán.

Antes dese momento, acudimos dúas veces máis á igrexa, á chamada da campá, para matíns e laudes. Entrementres, aproveitamos o tempo para durmir despois dunha xornada na que camiñaramos tantas leguas.

Chegado o momento, despachamos co señor abade a quen lle comunicamos as necesidades do cenobio de San Pedro, encargo que nos transmitira o noso prior e recibimos, así mesmo, as indicacións que debiamos levar de volta. Pasamos o resto do día percorrendo o mosteiro, as obras de ampliación, saudando os irmáns, recollendo sementes e plantas da vizosa e cumprida horta de Celanova para a nosa horta de San Pedro, e visitamos dous dos lugares máis sorprendentes do mosteiro: a diminuta capela de San Miguel Arcanxo situada nun dos eidos da parte norte do mosteiro e a botica. Na primeira entrei, finquei os xeonllos no chan e orei. Tras unhas poucas avemarías sentín unha plenitude sorprendente, unha sensación de grandiosidade, de compaña, cando eu era a única persoa que se achaba naquel intre dentro do pequeno habitáculo. Na botica, un complexo universo de olores invadiu os meus sentidos, quedei coa boca aberta, pasmado ante tanto tarro con esencias, con herbas, con ungüentos, todos eles ordenados en andeis distribuídos polas paredes do recinto que estaba atendido por dous monxes; na rebotica encontrábanse outros irmáns e os novizos que facían as veces de aprendices para os mestres na sapiencia e o coñecemento das propiedades das plantas medicinais, dos remedios para cada doenza. Alí recollemos unha trouxa con algúns daqueles remedios e as indicacións de uso, un pequeno tesouro que debiamos entregarlle ao prior de San Pedro, o que máis coñecementos tiña para a súa aplicación, tal como demostrara cando me curou as febres.

Ao día seguinte, tralos rezos da hora prima, puxémonos en marcha de regreso á nosa casa, a San Pedro de Rochas. Abandonamos Celanova mentres os obreiros se espreguizaban antes de comezar unha nova xeira de obras no mosteiro.

—Quid pro quo –dixo o irmán Faustino cando o sol comezaba a iluminar as nosas meixelas.

—Quid pro quo –aceptei eu–. Irmán Faustino, este día que pasamos en Celanova, estes días de viaxe, estanme servindo para descansar a miña mente e acomodar o que nela bole dende hai tempo.

—Ás veces son convenientes os cambios nas rutinas das persoas para que os nosos espíritos se liberen de tensións e dos vicios que adquirimos sen decatármonos.

—Vos pedístesme discreción, segredo, para a vosa historia e eu rógovos a mesma sorte para o que vos vou contar.

—Os meus beizos están selados.

—Cando empecei a recuperarme das febres, e en parte por culpa dos pesadelos que elas me causaron, empecei a escribir un relato da miña vida, da miña mocidade; un relato dramático en que a morte e a desolación, a man do demo, se impuxeron sobre a miña vila, Cangas do Morrazo. Antes de partir para Celanova dispúñame a entrar de cheo nos peores días, en todo o que aconteceu a partir do catro de decembro de mil seiscentos dezasete.

Fixen un breve resumo de quen era quen na miña vila, para que o irmán Faustino soubese de quen estaba falando en cada momento e, acto seguido, anticipeille o que agora estou plasmando neste manuscrito.

Luns, 4 de decembro de 1617

As chuvias volveran; practicamente non nos deran tregua dende o San Martiño en adiante. O sábado e o domingo, porén, aínda que continuaron os ballóns, víanse claros no ceo, dabondos como para que as igrexas e os seus respectivos adros se enchesen durante a celebración das misas maiores do domingo. A mañá do 4 de decembro amenceu despexada, o que provocou unha maior actividade nas rúas de Cangas. Había en todos nós certas ansias por recobrar a vida na rúa; na praza do Mercado instalárase un posto de castañas asadas e outro onde se vendían vasos de augardente para todos aqueles que querían quentar o corpo antes de facer algunha saída ao mar para faenar na ría algún polbo, fanecas ou verdeis, que logo venderían na mesma praza ou servirían para o sustento familiar. Foi un deses pescadores o que, pouco despois de saír cara ás marcas da Punta Robaleira, deu a volta e fondeou asustado no porto.

—E logo ti, de volta tan pronto? –preguntoulle un vello mariñeiro.

—Tes mala cara, Andrés. Viches o demo? –preguntoulle outro con retranca.

—Non sei se era o demo ou a nai que o pariu –contestou Andrés persignándose e avanzando con paso decidido pola area da praia camiño da praza do Mercado. Alguacil! Alguacil! –berrou ao ver pasar por alí a Gonzalo de Miranda.

—Que pasa, Andrés? A que veñen esas voces?

—Señor alguacil –dixo moi excitado o pescador–, non sei se é importante pero eu asustar asusteime.

—Que che ocorre, home? –preguntou o alguacil con ton conciliador para calmar a Andrés.

—Xa lle digo, non sei se é importante, mais estou moi asustado.

—Ti cóntame o que sucede e eu direiche se é importante ou non.

—Saía eu na miña dorna polbeira, ao polbo, xa sabe, e cando ía pola Punta Borneira mirei pola banda de couso cara ás illas Cíes para coller o rumbo e ir ata as miñas marcas, cando vin alí, fondeados, tres grandes barcos que me chamaron a atención.

—Tres grandes barcos? –preguntou o alguacil sorprendido–. E logo como eran?

—Agora lle digo, señor alguacil. Ao principio non lle dei moita importancia e seguín navegando de bolina un pouco máis; pero logo, observando aqueles barcos con tres paus cada un, fixeime en que non tiñan bandeira.

—Tres barcos de tres mastros sen bandeira? Estás seguro? –preguntou o alguacil con sorpresa e incredulidade cando xa se formara un grupiño de xente arredor de ambos os dous, escoitando a conversación.

—Xúrollo polos meus fillos –respondeu o pescador, cruzando os índices e levándoos aos beizos–. Mais non dei a volta por iso, deina porque vin chegar dende Portugal, entrando na ría, cinco ou seis barcos máis, algún deses tamén tiña remos.

—Grazas por avisar, Andrés. Iso parece importante.

O alguacil abandonou o círculo de xente que se formara durante a conversa e fíxoo en dirección á casa do consistorio da vila. Entre tanto, Andrés continuou coas explicacións e aguantou algunha broma por parte dos presentes. Porén, a un deles ocorréuselle a idea de subir a San Roque para observar dende alí aqueles estraños buques sen bandeira. Un grupo de curiosos e ociosos cada vez maior emprendeu a marcha ata o outeiro. A esa hora da mañá, na casa do cabido só se encontraban dous escribáns, Xoán de Soto e Alonso de Roade, que non deron maior importancia á noticia e enviaron o alguacil á casa de Gabriel de Nogueira e mais á do meu pai, os familiares do Tribunal do Santo Oficio, para que estivesen alerta en caso de que os barcos avistados fondeasen en Cangas.

Ese era o procedemento habitual: os familiares do Santo Oficio debían ser os primeiros en subir a bordo dos barcos estranxeiros que visitasen o porto para realizar o preceptivo control que evitase a presenza de predicadores da herexía ou de vendedores de libros prohibidos por sacrílegos, libros que difundían as ideas dos protestantes. Cando chegaron á casa do meu pai, eu encontrábame na colexiata aprendendo as miñas leccións cos demais rapaces, baixo a atenta mirada do meu tío Bertomeu. Gabriel de Nogueira viña co alguacil e apenas tiveron que agardar polo meu pai para saíren os tres, rúa Real abaixo, cara ao porto. Non se vía ningunha embarcación en Areasgordas; sorprendentemente, non se vía ningunha embarcación na ría. Fixeron a espera paseando polo porto e escoitando os comentarios dalgúns vellos mariñeiros que non subiran a San Roque. Eran simples comentarios de homes que botaban en falta os tempos mozos nos que ían ao mar e tiñan a importancia xusta. Aínda así, non lles deixaba de sorprender o que o alguacil lles transmitiu, o que a Gonzalo de Miranda lle contara persoalmente Andrés o pescador. Nesas estaban, cando chegou a correr un mozo, que, ao ver as autoridades, se dirixiu a elas, case sen folgos.

—Veñen –dixo entrecortadamente–. Son moitos, contamos once barcos. Veñen para aquí!

—A Cangas? Ao noso porto? –preguntou o meu pai alarmado.

—Veñen polo medio da ría –continuou o rapaz–, non sei se a Cangas ou a outro sitio. Ah! Navegan sen bandeira. E as súas velas son triangulares.

—Velas latinas! Non me gusta nada isto –dixo Gabriel de Nogueira.

—Talvez sexa unha frota de El-Rei que se prepara para algunha batalla –aventurou o meu pai.

—Os barcos de El-Rei non teñen por que ocultar a súa insignia, e as súas velas son cadradas.

—É certo. Que facemos?

—Habería que alertar os capitáns dos nosos destacamentos –propuxo.

—Vou eu –ofreceuse o alguacil.

A maioría dos que estaban no monte San Roque baixaron ao porto nutrindo aínda máis o numeroso grupo de curiosos que alí se encontraban. Respirábase nerviosismo ante a presenza dunha frota tan numerosa navegando dentro das augas da ría de Vigo e Cangas. Ao mediodía, ao acabarmos as nosas clases, os meus compañeiros e mais eu unímonos á multitude. Non houbo movemento. O capitán Soutomaior, o militar de maior rango e antigüidade en Cangas, ordenoulle ao alférez Domingo Pérez que subise a San Roque na compaña dalgún mariñeiro da vila que soubese de manobras navais. Presentouse inmediatamente como voluntario Pedro Barba, o marido de María Soliño.

—Estes buques non aparecen. Ide á atalaia e informádeme do que acontece. Necesito outros dous voluntarios da vila, debo mandar aviso a Tirán, Moaña e Domaio, e que dende alí poñan en alerta as vilas do interior da ría –ordenou o capitán Pedro Bermúdez de Soutomaior.

—Apúntome –dixo un veciño da vila que atendía por Pedro Vilariño.

—Eu acompáñoo –ofreceuse voluntarioso outro veciño chamado Fernando Sampedro.

—Proporciónenlles dous cabalos! –ordenoulle o capitán á tropa. Vaian en busca dos capitáns Pedro Costas e Domingo Prego de Montaos e infórmenos do perigo que axexa sobre nós. As miñas ordes son que permanezan onde están e que organicen a defensa. E tamén quero que manden aviso ás poboacións veciñas e que recruten xente nas aldeas.

Os emisarios partiron e na praia creceu o temor. Non había nada peor que aquela tensa espera coa incerteza sobre cal era a intención dos que mandaban aquela frota. Parte das nosas dúbidas disipáronse ao recibirmos noticias do monte San Roque.

—Di o alférez que os once barcos están fondeados nas illas Cíes, coas velas arriadas. Que non hai perigo polo momento.

—Que sigan alerta e que informen de cada movemento que fagan os barcos.

A noticia resultou un alivio. O que Andrés o pescador debeu ver, pensaron, foi o resto da frota entrando na ría para manobrar e fondear xunto aos que xa se encontraban nas praias das illas Cíes e el, co medo que sentiu, creu que xa se internaban na ría. A frota sen identificar por non levaren bandeiras, supostamente turca ou berberisca por estar formada por barcos que nós chamamos xavecos e os portugueses enxambeques con velas latinas e galeras con remos, deixou de ser un perigo inmediato para converterse nunha posible ameaza, a teor do acontecido nas costas portuguesas. Estaban cerca, fondeados na vertente leste das illas Cíes, a que viamos dende o interior da ría, mais iso non significaba que pretendesen entrar na ría e atacarnos. Se cadra estaban a facer augada e leña para continuar viaxe. Moitos pensaban así e relaxáronse, entre eles, os rexedores e o procurador xeral.

Non opinaban do mesmo xeito o capitán Soutomaior nin o seu colega Suárez de Deza, capitán tamén; ambos mantiveron os seus homes en alerta e dispuxeron quendas de garda no Forte de Areasgordas e no Forte de Darbo, o que se atopa xunto á praia de Balea, ademais de vixías en San Roque con enlaces para informaren de calquera movemento dos once barcos fondeados nas Cíes. A última hora da tarde, sabiamos que o capitán Domingo Prego de Montaos se apostara cos seus homes en Moaña e que o capitán Pedro Costas Franco fixera o mesmo en Domaio. Entrementres, en Cangas, só quedaban os encargados de facer a primeira quenda de vixilancia nos fortes e na praia; os homes da vila e das aldeas veciñas retiráranse ás súas respectivas casas antes do solpor.

—Cres que nos atacarán de noite? –preguntoulle o meu pai ao capitán Soutomaior.

—Se o fan, acaban connosco! Unha desfeita –contestou–. Mais non creo que veñan de noite. Teño entendido que sempre atacan con luz. Non sei.

—Cando nós os cruzamos este verán, ao regreso do porto –interveu Pedro Barba–, foi ao solpor. Chegamos á vila portuguesa cando xa escurecera.

—Virades só un barco, non si?

—Cruzámonos unicamente con un.

—Talvez se aventurou máis ao norte que os demais –seguiu o meu pai–. Dixérannos que foran avistados catro enxambeques, como lles chaman eles, ao norte de Lisboa, e o que vimos se cadra non quixo regresar cos seus levando as mans baleiras.

—Os que traen o sal de Aveiro contáronnos que mataran unha vintena de persoas e que secuestraran as mulleres para vendelas como escravas en África –asegurou Pedro Barba.

—Será mellor que vaia descansar para estar fresco na miña garda antes da alba –despediuse Soutomaior.

—Nós faremos o mesmo –secundouno o meu pai ao tempo que se retiraba con Pedro Barba e con Gabriel de Nogueira.

Esa noite non se vía unha soa luz na vila. Se ben algúns seguían durmindo a perna solta, alleos a calquera preocupación, outros non dabamos conciliado o sono. O que dabamos eran voltas e máis voltas na cama, polo temor a que un ataque antes do amencer nos sorprendese coas pálpebras apegadas.

Ao día seguinte, martes 5 de decembro, sorprendinme a min mesmo mirando pola fiestra do meu cuarto buscando na rúa sinais de perigo, mais o único movemento de persoas que apreciei a aquela hora foi o do cambio de quenda por parte dos membros do destacamento do Forte. Non había, polo tanto, mouros na costa. Moi cedo, baixei ao porto porque me proía a curiosidade. Alí estaban os militares de garda e un fato de mariñeiros; e mais tamén os meus amigos, os mozos da vila, que nos atrevemos a pasear pola praia nun acto de inconsciente e inútil valentía ao non haber o mínimo movemento de embarcacións en toda a ría. Os emisarios do Forte de Darbo e do monte San Roque informaron de que a frota permanecía no mesmo lugar despois da saída do sol. A outra noticia era que ningunha embarcación de ningún porto da ría saíra ao mar.

O medo apoderárase de toda a costa. Unha vez máis, a falta de noticias de actividade por parte do suposto inimigo provocou a desidia e a falta de tensión en boa parte da poboación, sendo preocupante que os rexedores e os membros dalgunhas das familias principais abandonasen as súas facendas, partindo da vila so capa de iren de visita ás casas de familiares en localidades afastadas da península do Morrazo. O seu exemplo, o seu pésimo exemplo, callou entre a poboación, sobre todo ao ver que aquela frota levaba xa tres días fondeada nas Cíes sen atacar a ninguén e sen amosarse belixerante con ningunha das poboacións costeiras, nin do norte nin do sur da ría. Tanto foi así que o mesmo martes fun convocado polo meu tío para asistir ás clases, en vista da falta de acontecementos extraordinarios

Xoves, 7 de decembro de 1617

O medo fíxose dono de Cangas, percorrendo as rúas durmidas e entrando nas casas e os soños dos veciños coma un coitelo afiado que xeaba o aire que respirabamos. Foi todo tan rápido, tan a contra pé, que a noticia de que a frota se puxera en marcha con rumbo oeste, cara ao interior da ría, tardou en ser dixerida por uns corpos, por unhas mentes, afeitos xa á normalidade malia termos un perigo potencial diante nosa. Os veciños corrían dun lado para outro polas rúas; adiviñábase o desconcerto xeral. Os que nunca abandonaron os seus postos foron os membros dos destacamentos apostados nos dous fortes, os cales, á vez que os seus respectivos mandos, trataban de poñer orde nunha improvisada defensa. Non me chegaba a hora para baixar correndo ao porto. Axiña eramos multitude. E tamén chegaban veciños das aldeas máis próximas.

O capitán Soutomaior reuniu no consistorio as autoridades locais que aínda permanecían na vila e expúxolles a necesidade de organizar a defensa de Cangas co maior número de efectivos posible, con todo o sostén dos poderosos, por se se producía o ataque. Alí se organizaron os grupos de defensa. O capitán Soutomaior estaría, en principio, ao mando da batería do Forte de Areasgordas, co alférez Domingo Pérez como segundo; o capitán Álvaro Suárez de Deza protexería o porto cos seus homes, militares que permanecerían apostados detrás das casas de patín, tendo ao alférez Domingo de Rodal ao seu lado. Entre a rúa do Sinal, a entrada á rúa Real e a praza do Mercado, situaríanse o alguacil Gonzalo de Miranda, o familiar Gabriel de Nogueira e o meu pai, Xoán de Refoxos, cada un ao mando dunha vintena de homes da vila. Uns cantos arcabuces e pistolas dos militares e xente principal, machetes, gadañas, coitelos e aveños de labranza por parte do resto dos voluntarios, contra salvaxes e pagáns armados ata os dentes, con demasiada experiencia en atacar outros barcos e asaltar vilas costeiras indefensas, tal e como viramos en Portugal. Non parecía alentador.

Cada un ocupou o seu posto e toda a vila, absolutamente todo Cangas, permaneceu alerta. Os primeiros xavecos apareceron ante os nosos ollos. Navegaban polo centro da ría. Que ían facer? Tres, catro, cinco, oito, dez e once estaban fronte a Cangas. Observabámolos e observábannos. Grazas a Deus, parecía que seguían o seu rumbo cara ao leste, non viñan a Cangas. Se a alguén se lle ocorreu propoñer que as campás soasen a rebato, a idea quedou rexeitada ao ver que aquela frota, que metía medo, pasaba de largo cara ao interior da ría. Eran once barcos de gran porte, a maioría con tres mastros, aínda que había algún con dous paus e un par deles tamén tiñan remos, eran galeras. Ao noso grupo, ao dos familiares da Inquisición, uníronse o capitán Pedro Bermúdez de Soutomaior e o rexedor Domingo Pérez Hurtado. O procurador xeral, Gerónimo Núñez, chegou no momento en que unha brisa de terra arrepiou os nosos cabelos, nos puxo a pel de galiña e afogou as nosas gorxas. Os nosos ollos eran espellos nos que se reflectían as bandeiras acabadas de izar ao máis alto do pau de mesana, negras unhas e vermellas outras, coa media lúa e a caveira sobre alfanxes cruzados. Eran as insignias da morte. Como tamén o eran as negras bocas dos canóns de a oito. Moitos daqueles xavecos turcos levaban sobre as súas cubertas máis de vinte canóns cada un.

—Vaia vostede cos seus homes para axudar na defensa dos nosos portos –apuntou o rexedor.

—Non creo que sexa boa idea. O meu destacamento debe quedar aquí por se nos atacan cando regresen do interior da ría.

Un xinete do capitán Soutomaior saíu a galope tendido para alertar os capitáns Domingo Prego de Montaos e Pedro Costas, que se encontraban en Tirán e en Domaio con cadanseu destacamento. Entre tanto, a incerteza e o medo pairaban sobre Cangas. A xente pechouse na súa casa. Outros encheron as igrexas buscando refuxio en Deus Noso Señor. Eran demasiados barcos para defenderse. Os nosos dous fortes, pequenos e escangallados, cun único canón en mal estado en cada un deles, apenas sen munición e con pouca pólvora, serían ineficaces ante a artillería que amosaban de forma arrogante os barcos turcos. Ademais, cantos homes, dispostos a todo con tal de arrepañar o maior botín, formaban a dotación de cada xaveco? Sen dúbida demasiados para nós.

Deron fondo ao leste de Cangas, case fronte á praia do Canaval. Pola disposición da frota, cos barcos abarloados, non parecía que fosen realizar ningún ataque. Talvez o que pretendían era observar o interior da ría e escoller a mellor presa, a máis indefensa e a que considerasen con máis riquezas. Ver os ollos do lobo que axexa, impávido, seguro, paciente, sen atacar, xea aínda máis o sangue das súas futuras vítimas, que, hipnotizadas polo pavor que xera aquela visión, aquela mirada ameazante, semellan non responder ante o perigo. Así nos sentiamos a maioría dos veciños de Cangas e das parroquias da súa xurisdición, sobre todo San Pedro de Domaio e Santa María de Darbo, mais tamén outras vilas da costa sur da ría como Redondela, Chapela, Vigo ou Bouzas. Todos rezabamos para non sermos nós as vítimas daqueles lobos con tantos ollos como canóns ameazantes nas cubertas dos seus barcos.

Ordenouse que as mulleres, os anciáns e os nenos permanecesen encerrados nas súas casas ou, no seu defecto, dentro da colexiata, protexidos polos robustos muros de pedra. Aínda non estabamos en posición cando un estrondo que se sentiu ao lonxe nos deixou sen fala. Alguén dixo: «É o vento, ese vento que non trae nada máis que desgrazas». Parecía que se lañaran os ceos. O estrondo era atronador. Descarga tras descarga, os canóns dos barcos cuspían a súa poderosa morte sen cesar. Non soubemos onde nin contra quen disparaban ata que un vixía, que tiña a súa posición na Punta Rodeira, no extremo leste da praia de Areasgordas, chegou desencaixado coa noticia.

—Están arrasando Domaio! Están esnaquizando a vila a canonazos!

—Atácana con todos os barcos? –preguntou o capitán Soutomaior.

—Si, señor. Todos. Cinco ou seis forman en media lúa diante do porto, disparando os seus canóns, e os demais están preparando barcas para que os seus homes poidan desembarcar.

—Que facemos? –preguntou o rexedor–. Mandamos a xente a defender Domaio?

—Hai un par de leguas de distancia –razoou o capitán Álvaro Suárez de Deza–. Debemos permanecer alerta.

—E logo que facemos? –preguntou o procurador xeral Gerónimo Núñez.

—Permanecer nos nosos postos e rezar para que alguén veña na nosa axuda dende Pontevedra e dende Santiago –respondeu Deza.

—Con sorte, talvez apareza a frota real da Coruña –apuntou o alguacil esperanzado.

—Non é probable que os piratas continúen cara ao norte arriscándose a cruzarse coa frota Real de defensa costeira –contradiciuno un experimentado Soutomaior. Polo tanto, hai que enviar patrullas que traian homes de Coiro, Darbo, Donón, Aldán e Hío. Todo o que poida loitar debe vir a Cangas inmediatamente so pena de ser arrestado.

No portiño San Pedro de Domaio, pertencente á xurisdición de Cangas, os veciños, practicamente todos pescadores e mariñeiros, enfrontábanse ao inimigo loitando con remos, gadañas, coitelos, paus, machadas, legóns, co que tiñan á man, contra dous ou tres centenares de curtidos corsarios armados con alfanxes, lanzas, machetes e machadas de abordaxe, ademais das pistolas e os arcabuces cos que abateron nunha primeira e única descarga aos que ousaron enfrontarse a eles a peito descuberto. Algúns dos piratas asasinos caeron vítimas do lume dos arcabuces e pistolas dos homes do capitán Pedro Costas. O destacamento, á vista da fortaleza do inimigo, da súa superioridade en número de homes e en armamento, realizou as descargas das súas armas de fogo de forma repartida, de tal xeito que lles deu tempo a recargar o seu armamento unha soa vez despois do primeiro disparo. Mais, loxicamente, foron localizados. Buscaron protección detrás do entullo dunhas casas esnaquizadas pola artillería dos enxambeques e alí agardaron a acometida das hordas berberiscas.

Aquel puñado de valentes, antes de sucumbir, aínda tivo oportunidade de causar algunhas baixas máis ás ducias de piratas que os atacaban. Homes e mulleres mutilados, ríos de sangue, berros de dor e desesperación, xente fuxindo monte arriba deixando atrás media vila en ruínas, familiares e amigos mortos ou malferidos. O destacamento do capitán Suárez de Deza chegou a San Pedro de Domaio demasiado tarde mais con tempo dabondo como para realizar unha descarga coas súas armas de fogo, disparos cos que abateron algúns dos piratas que estaban na praia preparándose para subiren aos botes que os devolverían aos xavecos, botes en que xa estaban a bordo unha vintena de veciños da vila, sobre todo mulleres e nenos, capturados durante a contenda. O capitán Suárez de Deza e os seus homes víronse obrigados a cambiar de posición e poñérense a resgardo xa que o seu ataque foi repelido dende o mar pola artillería de dous ou tres navíos. Trala tormenta, chegou a calma e a desolación. Os soldados percorreron as rúas e o porto de Domaio e só viron dor e saqueo.

Moitas casas sufrían danos ou foran completamente destruídas pola artillería; moitas outras estaban en chamas ou reducidas a cinzas polos incendios provocados polos asaltantes. Atoparon sete cadáveres entre os que se achaban os corpos de varios compañeiros de milicias e o do capitán Pedro Costas Franco, morto de varias puñaladas no peito e na gorxa. Numerosos feridos por metralla e por coiteladas, membros case seccionados ou amputados de raíz polos alfanxes dos turcos. E tamén encontraron algún neno esquecido polos piratas, atordado entre tanta destrución.

O capitán mirou ao mar e viu como os primeiros xavecos puñan proa ao oeste cara á saída da ría e pensou se a dor causada en Domaio sería suficiente para eles ou se atacarían outras vilas para encheren as súas bodegas con escravos e co roubado en casas e igrexas. Cando viu que todos os cativos e piratas estaban a bordo dos xavecos e que a frota puña rumbo oeste, comprendeu que unha vintena de cativos era pouco botín para tanta frota. Foi entón cando tomou a decisión de reunir a todos os que aínda se mantiñan en pé, anciáns sobre todo, e ordenoulles que coidasen dos feridos e que enterrasen os mortos. El debía regresar o máis rapidamente posible a Cangas por se se producía alí outro ataque. Así o fixo. El e mais os seus homes chegaron antes de que se fixera de noite, seguindo dende varios tramos do camiño os movementos da frota. Non parecían ter présa os piratas, cada barco apenas navegaba cunha vela, o cal tampouco non era bo sinal, non tiñan pensado abandonar a ría, o que aumentaba o risco de asaltos en Cangas ou na ribeira sur, en Chapela, Vigo ou Bouzas. O capitán Suárez de Deza chegou ao Forte de Areasgordas, onde se atopaba o capitán Soutomaior, ao mesmo tempo que a frota turca fondeaba no medio da ría fronte ao porto de Cangas.

—Que noticias traes de Domaio?

—Aquilo debeu ser coma o inferno. Pedro morreu en combate con dous dos seus homes.

—Perdemos un bo amigo e un valente soldado.

—O resto do seu destacamento está comigo. Ti dirás como nos dispoñemos.

—Antes cóntame como atacan.

—Chegamos cando se repregaban aos botes, mais polo que oín e polo que vin, primeiro fan varias descargas de artillería dende os barcos mentres preparan os botes para que desembarquen os seus homes.

—Cantos?

—Douscentos ou trescentos.

—Demasiados.

—Si. Coa artillería o que pretenden é asustar máis que destruír. O que queren é entrar nas casas e roubar todo o que de valor encontren, logo incéndianas. E tamén levan cativos.

—Mulleres?

—Moitas, e tamén nenos e nenas, e os homes superviventes.

—Cantos levaron?

—Vinte persoas, se cadra trinta. Nos botes estaban mesturados entre os piratas e era difícil contalos.

—Debemos poñer as mulleres e os nenos a salvo.

—Estou de acordo.

Os capitáns repartiron a vila entre dous grupos de homes que percorreron as rúas, casa por casa, recomendándolles ás mulleres que abandonasen a vila con aquelas cousas imprescindibles, levando consigo os menores de cada casa. Outra cuadrilla, co alguacil á fronte, dirixiuse ás casas principais, empezando pola rúa Real, e recomendando aos seus donos a marcha a lugar seguro. Porén, os homes debían quedar para axudar na defensa de Cangas. Pouco a pouco, a ruta que subía ata Coiro foise enchendo de mulleres, anciáns e nenos, que se refuxiarían na igrexa desa vila, persoas que se cruzaban con homes que baixaban a defender a vila. Pasaba o mesmo no camiño de Aldán e Hío polo que marchaban os que tiñan familia ao outro lado da península do Morrazo, a que mira cara á ría de Pontevedra. Non obstante, houbo xente que non quixo abandonar as súas pertenzas e que preferiu arriscarse encerrándose nas súas casas, rezando e pedindo a Deus que a posibilidade dun ataque quedase nun simple susto, igual que outras mulleres, con fillos, que preferiron quedar, compartindo a sorte dos seus homes que se encontraban no porto, mobilizados. A viúva Constanza de Lemos decidiu igualmente quedar na casa coa súa filla Aldonza e mais coa súa ama de chaves, tamén viúva, Isabel López, quen tampouco quixo separar a súa sorte da das mulleres que a acolleran.

Os Montenegro xa se foran o martes, así como Vilar Prego Timiño de Lira, que era rexedor en Santiago e consultor do Tribunal do Santo Oficio. Tanto Diego Vélez de Guevara, xuíz principal, como o tenente de xuíz Juan Gago Figueroa, abandonaron Cangas alegando ocupacións en Compostela. Non foron os únicos. Outras familias con apelidos ilustres e boas facendas abandonaron as súas casas, levando canto puideron en carromatos habilitados para a ocasión e en mulas de carga; fixérono polo camiño aparentemente máis seguro que leva a Aldán, a Pontevedra e a Santiago de Compostela. A miña nai partiu coa miña irmá Ana, mais non deu convencido á muller do meu irmán maior, Xoán, para que a acompañase cos seus tres fillos pequenos, polo que marchou para Coiro xunto a María, a filla maior dos Soliño, quen fuxía cos seus tres fillos; os demais quedaron.

As ordes eran ter todos os homes dispoñibles listos antes de alborexar, á hora prima dos relixiosos. Entre tanto, os destacamentos e un grupo de homes armados farían quendas de catro horas durante a noite. Os ballóns que caían cada pouco tempo contribuíron a facer máis fría e húmida a vixilia. Non había con que correr aquel frío do corpo, xa que as fogueiras estaban prohibidas.

Sábado, 9 de decembro de 1617

Os que estabamos ao quente, nos nosos fogares, tampouco puidemos durmir pois a inquietude que sentiamos non o permitía. Sei que sorneei un pouco, mais tanto a min como aos da miña familia e aos veciños das casas próximas, calquera ruído nos puña alerta e nos facía saír ás fiestras para saber que pasaba.

Un estrondo abouxador espertoume definitivamente. Fixo que dese un salto na cama e que o meu corazón latexase con tanta forza que me pareceu que non ía poder darlle freo. De súpeto, parte do tellado da casa desapareceu e unha das paredes derrubouse. Saín do meu cuarto tan asustado coma os meus pais e os meus irmáns. Alí estabamos todos diante das nosas ruínas e xuntos saímos ao patio situado na parte de atrás da vivenda. Vimos entón como outras casas dos veciños tamén foran alcanzadas pola primeira descarga de artillería disparada polos canóns dos piratas turcos.

Nese momento decatámonos de que os nosos desexos de que a frota que atacara a parroquia veciña de San Pedro de Domaio pasase de largo se esvaeceran xunto coas nosas casas. Berros de desesperación e lamentos de dor e morte ocuparon o tranquilo espazo nocturno de Cangas. «Atácannos! Atácannos!», escoitábase arreo. O meu pai armouse. Antes de abandonar a casa despediuse de nós e ordenounos que fósemos coa nosa nai, que saísemos xa en dirección a Coiro. Fixémoslle caso. Na rúa Real xuntámonos cos que á vista do ataque decidiran fuxir no último momento. O noso pai encamiñouse con outros homes cara ao porto e nós, con bágoas nos ollos, perdémolo de vista entre o xentío mentres subiamos as costentas ruelas cara á parroquia de Coiro. Aínda non amencera e os disparos dos canóns turcos, o asubío das balas e a destrución que producían, estaban convertendo a vila nun inferno.

No porto vivíase unha calma tensa debida aos estragos que provocaban os canonazos e á espera do desembarco dos piratas na praia, incursión que non tardaría en producirse porque xa os viamos subir aos botes que estaban dispostos, abarloados aos xavecos. Dende os lugares en que permanecían apostados os destacamentos e os demais homes da vila víase perfectamente como centos de piratas ávidos de sangue e dun rico botín devecían por pisar a area da nosa praia. Resultaba aterradora aquela visión. Os homes de Cangas ían ter que loitar contra unha forza que os triplicaba en número, magnificamente armada e afeita ao combate, á loita, á pillaxe sen compaixón. O medo provocou algunhas desercións de homes que marchaban ás carreiras berrando: «Teño muller e fillos! Teño muller e fillos!», abandonando no camiño os coitelos ou os sachos cos que tiñan pensado enfrontarse ao inimigo.

O capitán Pedro Bermúdez de Soutomaior conseguiu que o vello e enferruxado canón do Forte fixese un disparo que unicamente logrou un obxectivo: que as baterías de varios xavecos se puxeran alerta e cambiasen o seu punto de mira apuntando directamente ao Forte. O resultado foi a súa completa destrución e a morte de dous soldados; os demais fuxiron ante tanta chuvia de proxectís e puxéronse a cuberto detrás das casas semiderruídas que se apiñocaban na ribeira, xunto aos seus compañeiros doutros destacamentos. Aquel inútil intento de defensa da vila co vello canón pareceu enfurecer aínda máis aos piratas e, tras rectificaren outra vez o fogo, arreciaron os disparos dos seus canóns contra as casas e as rúas de Cangas. De pronto fíxose o silencio, roto de inmediato por un berro que incrementou o terror: «Xa veñen!»

Onde eu estaba produciuse unha avalancha de xente que corría costa arriba dominada polo pánico. Uns pisaban a outros, ninguén respectaba a case ninguén, na desesperada fuxida, coas présas por poñerse a salvo. Eu quedei quieto, aterrado pero quieto. Xunto a min detivérase Tomás Suárez, que acompañaba á súa nai e mais ás súas irmás procurando poñerse a salvo. Fernando Pérez Hurtado, fillo do rexedor, tamén miraba cara ao porto. Foi nese instante, cando vimos como baixaban con paso decidido Domingos Fernández e Pedro Martínez; ambos os dous abandonaran o seu refuxio en Coiro e corrían cheos de ira a axudar os seus pais e irmáns. Mirámolos cando pasaron ao noso lado e botamos a correr tras eles. Xa non tiñamos idade para agacharnos tralas saias das nosas nais e irmás, aínda que tampouco a tiñamos para morrer loitando contra guerreiros que facían da morte oficio.

Antes de chegarmos ao porto, ademais do bater dos nosos desbocados corazóns, oímos un enorme ruxido. Aquel berro diabólico saíra das gorxas do primeiro centenar de piratas que acababan de facer pé na praia de Areasgordas e que se dispuñan a emprender unha carreira que só podía finalizar na morte, máis probablemente na morte de quen se cruzara no seu camiño que na súa propia. Como o capitán Soutomaior ordenara permanecer a cuberto ata que o inimigo estivese a tiro, os asaltantes apenas vían ningún home a descuberto polo que, en vez de disparar unha primeira descarga de arcabuces e pistolas, botaron a correr en busca de alguén con quen loitar. A marea estaba alta e iso favorecía aos asaltantes xa que o tramo de praia para saír correndo era menor, de tal xeito que estaban máis protexidos se quen lles facía a espera, os homes de Cangas, era unha forza militar, ben adestrada e numerosa. Non era o caso. Aínda así, cando os primeiros piratas se puxeron a tiro, xa estaban desembarcando outros douscentos ou trescentos máis. «Fogo!», ordenou Soutomaior e unha descarga de arcabuces abateu unha ducia de piratas. Aínda soaron algúns disparos máis das nosas tropas no momento en que nós chegabamos ao lugar da batalla.

O inimigo botouse enriba, descargando as súas pistolas e arcabuces, dando machetadas a torto e a dereito, facendo debuxos perfectos no aire cos alfanxes de tal xeito que cando adiviñabas o significado era demasiado tarde, pois a cor vermella do sangue anubraba os teus ollos para sempre. Os homes defendíanse con coraxe e morrían con valor. Os meus amigos e mais eu, ao chegarmos ao porto, detivémonos en seco; tiñamos ante nós os nosos veciños, os nosos irmáns, os nosos pais, loitando contra aqueles animais, dando a vida pola súa vila, polas súas familias, pola súa xente.

E nós? Nós viñamos coas mans baleiras, non tiñamos un triste coitelo co que loitar. Domingos lanzouse entre o cascallo da casa que os Soliño tiñan no porto e agarrou un alfanxe cuxo dono xacía sobre a area da praia co peito rebentado. Seguímolo e armámonos co que fomos atopando e atacamos aos piratas que, en grupos de dous ou tres, acurralaban algún dos nosos veciños. Así, por sorpresa, fomos inflixíndolle algunhas feridas e incluso algunhas baixas ao inimigo.

Non transcorrera nada de tempo, pero a min pareceume que levaba unha eternidade inmerso na refrega, coa roupa enzoufada de sangue alleo. Cada minuto que pasaba, máis baixas había entre as nosas filas mentres que o inimigo parecía ter permanentes reservas. Debía de haber máis de mil piratas tinguindo de vermello o chan de Cangas mentres se escoitaba o balbordo doutros miles que permanecían alerta e observaban o ataque dende as súas cómodas plateas, nas cubertas dos xavecos. Fernando e Domingos pelexaban con bravura e con intelixencia, eu trataba de imitalos. Tomás, porén, co seu aspecto feble e mequeiro, desgairado e esbrancuxado, amosárase como un temible loitador; non ía de fronte a peito descuberto, facíao con astucia, seleccionando a súa vítima; tras desfacerse dalgún pirata cubría as costas e observaba, mirando ao seu arredor, ata que atopaba outro pirata desprevido, dos que estaban espoliando a algún dos nosos que caera ou porque estaba preparado para proporcionar a estocada de graza a algún veciño; era entón cando, cunha axilidade pasmosa, saía Tomas do seu tobo e asestaba unha puñalada mortal nas costas ou na gorxa da súa ben escollida vítima.

Mais xa sabiamos que aquilo non podía durar moito. Cando os ánimos e as forzas dos nosos empezaban a decaer, un novo balbordo chamou a nosa atención, a nosa e a dos piratas que non daban crédito ao que estaban vendo. Unha vintena de mulleres, talvez trinta, entrou a correr en escena, armadas con todo o que encontraran capaz de facer dano, enfilando directamente cara a un grupo de piratas que estaban a piques de aniquilar a catro ou cinco dos nosos. Foi terrible. Alí quedaron os corpos tendidos e ensanguentados de seis piratas, de tres veciños e de catro mulleres. Tan seguros estaban os asaltantes da súa superioridade, que a gran maioría dos que desembarcaran distribuíranse polas rúas da vila para entraren a saco casa por casa, matando e roubando, para logo incendiar o lugar polo que pasaran.

A súa crueldade chegaba a extremos insospeitados. Xa na batalla corpo a corpo, puiden ver como non se conformaban con matar os nosos homes e máis tarde as nosas mulleres; trala estocada definitiva os piratas aínda se asañaban con tres ou catro golpes de alfanxe, cos que se demoraban seccionando brazos e pernas das súas vítimas; e se eran mulleres, ademais de desmembralas, seccionábanlles os peitos a rentes. Eran moi rápidos actuando na pillaxe. Resistiamos como podiamos na loita entre o porto e a praza do Mercado. Mentres loitabamos, hordas de berberiscos baixaban polas rúas con cobertores, colchas e pendóns, que lles facían as veces de enormes alforxas nas que cargaban o froito das súas rapinas, todo o que roubaran nas casas onde entraran, que foron case todas as principais da vila; levaban a prata, os candelabros das igrexas, os cálices, xoias, moedas, todo o que consideraban de valor. E mais tamén facían correr rúa abaixo, cara á praia, bocois de viño, de gran, e artesas con outros alimentos.

Foi nese momento cando se escoitou a voz poderosa do capitán Soutomaior berrando un «Sálvese quen poida!» Aquelas palabras significaban que xa era inútil defender o indefendible. Había que poñerse a salvo. Antes de tomar a decisión de botarme a correr, sen saber aínda en que dirección, deume tempo a ver como grupos de piratas levaban atadas con cordas un mundo de persoas que eu coñecía. Madía leva! Como se podía ser tan salvaxe? Ante os meus ollos varios turcos levaban a María de Riomao, a muller de Bieito Soto, e os seus tres fillos pequenos que choraban desconsolados, e mais tamén a Domingos Martínez, o de Darbo, o meu amigo Domingos Martínez! Noutro grupo levaban a Constanza Barreiro e o seu fillo de sete anos, os dous fillos de Francisco de Marcos, Pedro Freire e a súa muller Tareixa de Riomao, tantos e tantos coñecidos… Recordo que botei a correr para tratar de liberar a Pedro Martínez, o meu querido amigo, o fillo de Antón e sobriño de María Soliño.

Mais sentín un golpe na cabeza e varréuseme o sentido. Cando espertei, con sangue na miña fronte, tombado sobre o entullo igualmente ensanguentado, sentín unha intensa dor que me impedía orientarme. Os veciños de Cangas corrían espavorecidos fuxindo de piratas cos brazos tatuados e coa morte debuxada nos seus ollos. Homes e mulleres recibindo frechas no peito e no lombo, cortes coas cimitarras, machadazos nos ombros. Que crueldade! Intentei erguerme e poñerme a salvo, mais non tiña forzas nin para iso.

Nese momento vin como unha muller corría cara a min cos brazos abertos, ensanguentados polas feridas que lle inflixira o home que a perseguía, un fillo de Satanás que tamén lle arrincara as súas roupas nun intento por forzala alí mesmo, entre tanta morte. Ela abalanzouse sobre min cun rostro que expresaba tenrura, mais antes de recibir o seu abrazo tiven tempo de ver como aparecía unha cruz vermella cruzando o seu peito espido e como un machete de abordaxe se fixaba sobre o seu ombro dereito. Caeu sobre min cando eu facía verdadeiros esforzos por poñerme en pé e volvín encontrarme no chan con aquela muller encima; a ela aínda lle quedaba un sopro de vida para dicirme: «Fai o morto.» Pechei os ollos, asustado, ao ver que un pirata recuperaba o seu machete, o que Isabel López, a viúva nova que traballaba de ama de chaves na casa de Constanza de Lemos, tiña cravado no seu ombreiro.

Durante un tempo que me pareceu eterno, aqueles dous asasinos permaneceron ao noso lado; ían revestidos con coirazas que lles protexían o peito e as costas, e armados con machete e alfanxe; un levaba ademais unha bésta e o outro unha pistola de chispa. Arredábanse, mais un estertor de Isabel, unha axitación do seu corpo, sen sentido mais afectado por tan graves feridas, fixo que xiraran coma un resorte. Volveron sobre os seus pasos, miraron a muller que xacía case inerte sobre min, agarrárona polo seu brazo malferido e cun movemento brusco puxérona boca arriba.

A dor pola sacudida devolveulle a ela a consciencia, e aos seus atacantes o feito de ver o seu corpo espido, esnaquizado mais espido, excitounos aínda máis; aqueles salvaxes axeonlláronse para violala, mais Isabel reuniu as forzas que lle quedaban e cravoulle o coitelo que agarraba coa man esquerda no costado a un dos que a padexaban. O turco quedou pálido, sen fala, vendo a man de Isabel suxeitando o mango do coitelo que tiña cravado debaixo do seu brazo dereito, entre as costelas. Estaba empezando a comprender que aquela fermosa muller, moribunda, ía ser a última imaxe da súa vida. Un disparo de pistola deixoume xordo e aínda máis atordado. A Isabel López segoulle a pouca vida que lle quedaba, perforándolle o peito, unha bala disparada a queimarroupa polo outro turco.

Movinme polo susto e o asasino de Isabel decatouse de que estaba vivo. Veu por min. Tratei de escapar mais non pisei en firme e esvarei outra vez por culpa do cascallo, caendo de costas. Xirei a miña cabeza no chan, buscando unha axuda imposible, e a miña cara quedou enfrontada coa cara doutra persoa que xacía tendida ao meu lado. Era o meu pai. Se estaba alí, tan cerca de min, era porque viñera rescatarme e alí encontrara a morte. Tiña un balazo no peito, un tremendo corte na cara e unha machetada na cabeza. Mirábame cos ollos abertos, mais sen vida. Esa foi a imaxe que retiveron os meus ollos cando dous piratas me suxeitaron e me levaron a empuxóns xunto a un grupo de persoas que permanecían custodiadas cerca da beira do mar en espera de subir aos botes para seren levadas como cativas ás bodegas dos xavecos turcos.

Todos os veciños que vía alí, xunto a min, iamos ser vendidos nos mercados de escravos do norte de África. A marea estaba baixando. As bágoas caíanme polas meixelas e o meu desconsolo, a miña tristeza, non tiña fin. Puiden ver tantas casas ardendo, na praza, na rúa Real, na do Sinal… En todas as direccións vía incendios entre a brétema que eclipsara a alba e que se facía cada vez máis mesta. Unha voz berrou «Sacrílegos!» Mirei, e vin un dos cregos racioneiros abatido ao espetárenlle os piratas unha cruz no peito.

—O teu pai foi un valente.

—Que? –preguntei buscando coa mirada a persoa que se dirixía a min tratando de consolarme.

—Viute en apuros e saltou a rescatarte –era o escribán Juan de Vega o que falaba así–. Vino todo cando me traían á praia cos demais cativos. Chora por el. A súa morte non debe ser en van, debes facer que se sinta orgulloso de ti, que dende o ceo te vexa cativo, mais con orgullo.

Amencera co ceo despexado mais a escuridade volvera mercé a unha néboa espesa e ás nubes baixas que empezaron a descargar. Naquel grupo de prisioneiros encontrábanse moitas persoas coñecidas, sobre todo mulleres, algunhas cos seus fillos. Puiden ver a Inés Núñez, a Beatriz Gutiérrez, á pobre de Inés Rúa, xa máis delgada e casada cun home, Lorenzo Rial, que inmediatamente, trala voda, fora recrutado para servir nos barcos de El-Rei. María Lagoa, cos seus tres fillos, o maior de nove anos, a pobre da Francisca Martínez que parecía ter a mente perdida sabedora da morte do seu home Xoán de Bon ao que mataron dun balazo e varias coiteladas. Tocaban a tres piratas desembarcados por cada home de Cangas que se enfrontou a eles. Cando vin a Bastián Martínez o Aparecido xunto á súa muller Sancha co neno de ambos no colo, mirei ao ceo clamando xustiza e berrando:

—Señor! Como permites tanta maldade? Como consentes tanto sufrimento?

Os que nos vixiaban deron a volta cara a min con intención de golpearme polos meus berros, mais nese momento recibiron a orde de axudar na aproximación dos botes nos que nos ían trasladar aos enxambeques.

—Vicente. Vicente –oín nun murmurio que me fixo xirar a cabeza cara a onde supuxen que procedía a chamada.

Entre a cachotería das casas destruídas e as rochas da praia vin a cabeza de Tomás Suárez e de Fernando Pérez, que era quen me chamaba. Con eles estaba Domingos Fernández, cun tiracroios nas mans. Enseguida comprendín o que pretendían facer.

—Cando eu empece a correr debedes apelar aos pés se queredes salvar as vosas vidas –dixen sen saber por que–. Prefiro morrer a ser cativo e escravo.

Un dos piratas que nos vixiaba veu cara a min con moi malas intencións, por iso non tiven tempo de escoitar o asubío do tiracroios collendo forza. O pirata caeu ao chan, pesado coma un fardo, por culpa do impacto certeiro dunha pedra que golpeara na cabeza do turco, lanzada co tiracroios de Domingos. Saín correndo. Algúns fixeron o mesmo e puideron escapar coma min, amparados nas nubes baixas e a poalla que impedía a visibilidade a pouca distancia. Outros, porén, perdérano todo, os seus seres queridos, as súas casas, o mundo derrubárase para eles. Lembreime de Bastián o Aparecido, se corría, a súa muller podería quedar atrás e perderíaa para sempre. Onde ían ir aquelas nais cativas cos seus fillos tan pequenos? Alcancei os meus amigos, aos que lles debo a vida, e oculteime con eles entre as rochas ata que consideramos que pasara o perigo.

As voces e as risadas dos piratas, os lamentos dos cativos, o pranto dos nenos con destino incerto en arredadas terras pagás e a batuxada dos botes cada vez máis distante, foron argumentos suficientes para relaxarnos un pouco na nosa tensa espera entre as rochas. Non sentiamos aínda as mazaduras nos nosos corpos, nin o frío da noite, nin a humidade do mar e a néboa que nos estaban empapando.

—Mataron o meu irmán Domingo –dixo aflixido o meu amigo Fernando Pérez Hurtado, o fillo do rexedor–. Déronlle dúas coiteladas na cabeza e unha na gorxa. Morreu degolado.

—Canto o sinto –foi o único que puiden dicir, pois eu pensaba no meu pai morto ao intentar salvarme, no seu rostro ensanguentado, mirándome sen vida, que non quería abandonarme–. O meu pai morreu detrás de min sen eu me decatar, viña protexerme.

—E mais tamén mataron o teu tío Gonzalo cando defendía a súa casa –dixo Domingos–. Pero os males da túa familia non acaban aí.

—E logo? –preguntei asustado.

—Levaron cativo o teu irmán e os nenos.

—O meu irmán Xoán? Os seus tres filliños tamén? Non!

—Será mellor que busquemos outro lugar para agacharnos –continuou Domingos aparentemente impasible tralo meu berro de impotencia e dor.

Saímos do noso refuxio coas precaucións necesarias por se o inimigo continuaba coas súas falcatruadas polas rúas de Cangas. Das rochas pasamos a correr, pola area, cara ás ruínas das primeiras casas do porto esnaquizadas polos canonazos. Dende alí, ao ver que xa non quedaba ningún turco na vila, avanzamos entre os mortos e os feridos, algúns dos cales xa estaban sendo socorridos por algúns veciños. O día parecía noite pola brétema, que seguía sendo moi mesta, mais as lapas das casas incendiadas iluminaban as rúas dándolle á vila un resplandor infernal que agrandaba a nosa aflición, o noso medo, a nosa rabia e a nosa dor.

Alí, no chan, vimos os corpos esnaquizados de Elvira Fontefría, Beatriz de Baiona e Tareixa Bernaldes, tres das mulleres que se uniron a última hora ao combate corpo a corpo e que o pagaron coas súas vidas. E tamén batemos cos corpos do meu tío Gonzalo e de Pedro Vilariño. Un pouco máis lonxe xacía sen vida Pedro Barba, e tamén estaba morta María Gandón; máis alá, Xoán Souto. Demasiadas vidas segadas. Busquei o meu pai e axeonlleime ante o seu corpo. Chorei en silencio, coas bágoas mesturándose nas miñas meixelas co orballo incesante, pecheille os ollos e limpei de sangue o seu rostro. O día chegou cando marcharon as nubes, deixando ao descuberto a desolación dunha vila ensanguentada e fumarenta.

Con aquela luz límpida de media mañá remataran de forma brusca a miña infancia e a miña adolescencia. Fun consciente diso ao soltar con agarimo as frías mans do meu pai e ao apartar da miña mente a imaxe de sufrimento que debía estar sentindo o meu irmán Xoán ao verse cativo cos seus tres fillos pequenos. Xirei a cabeza para ver como María Soliño choraba ante o cadáver do seu home. Púxenme en marcha cara á casa. Non parecía que sufrise máis dano que o do primeiro canonazo, nin sequera entraran nela, non como noutras da rúa Real e das ruelas veciñas. Collín unha carretilla e baixei ao porto polo meu pai. Na casa laveino e amortalleino de tal xeito que cando chegaron a miña nai e os meus irmáns pequenos todo estaba en orde. Choramos. Puxen ao lume o caldo que había na pota, tomamos unhas cuncas e marchei.

Cando me dirixía ao porto para axudar os demais, vin as brasas fumegantes acabando de devorar as trabes de madeira do tellado que se derrubaran sobre aqueles mobles tan exquisitos que ocupaban os salóns da casa de dona Constanza de Lemos e da súa filla Aldonza. Entrei polo patio. Velaí a estaba, a señora, xunto ao guiceiro da porta, esnaquizada por uns salvaxes incapaces de sentir admiración e respecto por unha viúva tan elegante e fermosa. Un terrorífico impacto de alfanxe desfigurara o seu fermoso rostro, dúas coiteladas no ventre e os dous peitos amputados foron o valente acto duns salvaxes ante unha muller desamparada. Busquei a súa filla Aldonza entre as ruínas, preocupado por ela e temeroso porque me viñese enriba o que quedaba en pé daquela nobre vivenda. Nada, nin rastro.

—Levárona! –dixo o vello caseiro que atendía o eido dende un recanto do alpendre en que apoiaba as costas.

—Estás ferido? –pregunteille ao ver o sangue callado nos seus brazos e pernas–. Non te movas, vou por auga para limparche as feridas.

—U-la viúva Isabel? –preguntou.

—Morreu nos meus brazos. Foi moi valente.

Ocupeime do vello caseiro ata a chegada dunhas mulleres que atendían outras propiedades dos Lemos. Elas encargaríanse de coidalo. Aldonza, a súa nai Constanza, Isabel López, o meu irmán e os seus fillos, o meu tío, os Soliño, todos os coñecidos se amoreaban na miña cabeza. O traballo durou todo o día.

Uns cantos correron a voz do milagre. Os asaltantes entraran na igrexa da colexiata, saqueárana e provocaran un incendio utilizando os bancos de madeira e as imaxes dos santos, todo revolto e esnaquizado, nunha pira no medio e medio do santuario. O milagre foi que a imaxe do Santo Cristo resistira as lapas dos pagáns asasinos, vencera o mal, non ardera, sendo rescatada das brasas polo meu tío Bertomeu. Alí, naquela igrexa amañada de urxencia, instalouse a capela ardente na que se depositaron as mortallas de máis de cento cincuenta veciños de Cangas que foron masacrados.

Alí os velamos baixo a mirada do Santo Cristo milagroso que parecía acoller no seu seo os pobres desgraciados. Abríronse tumbas sen cesar, día e noite. Cada corpo que chegaba amortallado á igrexa causaba dor entre a comunidade, non só pola perda que significaba, senón tamén polo feito de botar en falta outros da súa familia, ou veciños da súa rúa dos que non tiñamos noticias e que engrosaban o número de persoas capturadas polos asasinos berberiscos. Nunhas dependencias da colexiata, anexas á igrexa e á sala, na que os mozos recibiamos a nosa instrución, habilitáronse xergóns para atender alí os feridos. Outras mulleres, entre as que se encontraban Martiña e a súa filla, eran as encargadas de realizar as curas aos feridos, cosendo cortes de alfanxes en brazos e pernas de homes e mulleres, cauterizando membros amputados e procurando frear as febres que tales males levaban aparellados. Soubemos que non só o burgo de Cangas fora atacado; catro botes cuns douscentos piratas desembarcaron na praia de Balea e saquearon a parroquia de Santa María de Darbo, de cuxa igrexa levaron todo canto había de valor, igual que na da colexiata e na do hospital, retablos, obxectos de prata para a liturxia, cálices e as campás; o demais queimárono.

Domingo, 10 de decembro de 1617

Ao amencer do día seguinte ao ataque, a xente da vila foise congregando arredor do adro da igrexa colexial e ao longo da rúa Real. Alí se xuntaron os veciños de Cangas que conseguiran descansar algunhas horas cos que permaneceran toda a noite velando os mortos e cos chegados das parroquias veciñas de Coiro, Darbo, Couso, incluso xente de Aldán, Hío e Bueu.

Non había lamentos, non se escoitaban prantos nin murmurios. O silencio facíase máis patente ante a ausencia do son dunhas inexistentes campás tocando a morto; campás que ocupaban as bodegas das grosas naves piratas camiño dalgún mercado no norte de África, onde tamén serían vendidos como escravos os nosos seres queridos que levaran prisioneiros.

O día amencera despexado, mais uns nubeiros grisallentos na entrada da ría ameazaban con chuvias. Afortunadamente non había vento, o cal nos daría certa marxe para podermos honrar os nosos mortos. Catro ou cinco mulleres acabaron de varrer a igrexa mentres varios homes finalizaban os traballos de construción dun improvisado altar na entrada principal do templo. Durante ese tempo, os clérigos racioneiros Carballo Machado e Sanjuan Suárez guiaron o rezo do santo rosario rompendo o silencio dunha multitude que, máis que compunxida, estaba trastornada polos recentes acontecementos.

Ao finalizar o rosario comezaron os rezos fúnebres. Todos os relixiosos presentes, seguidos polos acólitos e os sancristáns, percorreron o interior da igrexa rezando e pronunciando responsos ante cada corpo amortallado. Ese foi o modo en que os presentes foron tendo noticia do número de mortos e do nome de cada un deles. Non fixo falta contratar carpideiras como se adoitaba: os prantos e os desmaios sucedéronse cando os familiares dalgúns dos falecidos sucumbiron a tanta dor. Outros defuntos non tiveron ese consolo, xa que os seus parentes estaban mortos coma eles ou foran secuestrados. Preto de douscentos nomes foron pronunciados aquela mañá, case douscentos responsos nunha interminable despedida.

Cerca do mediodía comezou unha misa solemne, perturbada cada certo tempo polo berro esgazante dunha nai, dunha filla, dun irmán, que recordaban os seus falecidos ou os que lles levaran cativos; misa alterada tamén polas queixas de dor dalgúns dos feridos graves que xacían en catres ou padiolas improvisadas nas dependencias anexas da colexiata; triste concelebración acompañada por unha brisa fresca do suroeste que, ao cesar, permitiu que as densas nubes que cubriran o ceo de Cangas empezaran a descargar. Ninguén se moveu. Preto de tres horas máis tarde, os últimos fieis recibían o sacramento da comuñón tras unha longuísima espera. Cara ás tres da tarde empezaron a trasladar os mortos, un por un, ás tumbas que se prepararan. Moitas eran simples foxos nos que foron depositados os cadáveres. Terra por riba e unha cruz de urxencia co nome do morto ou coas iniciais. Algúns dos falecidos foron depositados en carros de bois para seren trasladados ao camposanto das parroquias veciñas, ás que pertencían, ou por ser alí onde lles quedaba familia. Ás cinco do serán xa era noite pecha e as candeas de cera ardían no interior da igrexa que quedaba baleira, como homenaxe aos mortos acabados de enterrar. Porén, non se podía dicir que non quedase ninguén na rúa unha vez finalizados os soterramentos, máis ben ao contrario, continuaban cheas de xente desolada, desorientada, maltreita, conmocionada, formando grupos máis ou menos numerosos, diante das ruínas das súas casas, en todas e cada unha das rúas e ruelas da vila.

Nas proximidades do porto, a xente humilde que tiña alí as súas vivendas buscaba acubillo entre as ruínas dos seus fogares esnaquizados pola artillería inimiga; facían lume para quentarse case á intemperie ou baixo algunha parte do tellado que se mantiña aínda en pé. As familias acomodadas e as de avoengo permanecían perdidas tamén observando as súas propias ruínas, por seren as súas ricas facendas as máis castigadas pola rapina e polos posteriores incendios provocados polos piratas. Foron algúns dos seus caseiros quen os acolleron nas súas humildes moradas, esas que eles nunca pisaran, poñendo a disposición dos seus señores as poucas comodidades das que dispuñan, sobre todo os catres xunto ás lareiras, mentres que para eles preparaban improvisados colchóns de palla e herba seca no máis pequeno dos cuartos. Sería, durante un par de días, a única ocasión en que compartirían os poucos alimentos que se recuperaran das despensas das casas grandes e que se prepararían nas lareiras das humildes casas.

Non houbo descanso na vila durante varias semanas. Poucos eran os brazos fortes que quedaran con vida capaces de asumir os labores de reconstrución das vivendas, das igrexas de Cangas e das parroquias afectadas pola desolación. Os propietarios e a baixa nobreza refuxiáronse nos pazos ou nas casas de labor situadas noutros lugares da comarca, mentres os peóns desprazados dende as aldeas do interior se esforzaban na reconstrución das súas casas principais. Os máis pobres amañaban como podían as súas propias ruínas mentres axudaban á restauración das casas dos burgueses a cambio dunhas codelas coas que alimentar aos seus. Non faltaron as disputas pola precedencia nas rehabilitacións; máis dunha vez, os peóns que traballaban na casa dos Suárez ou na dos Montenegro debían deixar os seus labores para continuar coa reconstrución da igrexa da Colexiata ou a do Hospital de peregrinos. Nalgunhas ocasións, eran desprazados dun lado a outro varias veces ao día. Non soamente os homes, os poucos homes de Cangas, e outros tantos chegados dos arredores, traballaban duramente na reconstrución da vila; tamén o facían as mulleres nun esforzo sen límites, consumíndose, máis horas das que ten o día, entre atender os restos das súas destruídas familias, traballando para outros para gañaren o sustento e visitando o camposanto para limpar as tumbas dos seus seres queridos.

O renxer dos eixos das carretas, así como os rinchos producidos polas ferraxes das cabalgaduras ou o martelar nos ciceis que preparaban as pedras das construcións, eran o único son que se escoitaba nas rúas, se exceptuamos os cada vez máis lánguidos lamentos, os queixosos suspiros, os amargos choros do corazón, que xa non deitaban bágoas polos ollos, secos de dor e tristeza. Tamén parecía que as gaivotas emigraran a outros lugares da costa, decatándose da pobreza en que estaba sumida Cangas, da falta de víveres, restos de peixe, desperdicios, nunha vila que pasaba fame. O seu lugar fora ocupado por bandadas de corvos que deixaban escoitar os seus grallos durante as primeiras horas do día e ao serán. Con eles, cos corvos, a paisaxe tinguírase de negro, dun negro compartido pola maioría das mulleres e dalgúns homes da vila, que expresaban a súa dor cun loito que se volvera atroz e que duraría moito máis do imaxinado.

Non había víveres. Os que quedaban, poucos, eran acaparados polos máis poderosos, que iniciaban dese xeito a reconstrución do seu poderío, aproveitándose dos produtos de primeira necesidade. O pouco que chegaba ao mercado tiña prezos exorbitantes, inalcanzables para moitas familias. Algúns homes e mulleres aínda facían máis por saír adiante: ir faenar por quendas á noite en pequenas embarcacións, gamelas ou dornas, e repartir os lotes para alimentar as familias; e, se sobraba algo, irllo vender no mercado a quen puidese pagalo. Tamén cumpría erguerse antes da alba para percorrer os montes próximos á rebusca de leña, raíces e castañas.

Con todo e iso, o máis sorprendente, a escena máis impresionante que nos puña a pel de galiña cada noite a todos os veciños, era a marcha silenciosa das mulleres que perderan os seus familiares secuestrados polos piratas berberiscos. Aproximábanse á praia de Areasgordas con candeas prendidas nunha procesión que recordaba a das ánimas en pena, á que chaman procesión da Santa Compaña. En silencio, con noite pecha. Prendían unha cachela e, á calor do lume, fincaban os seus xeonllos na area e rezaban; facíano en silencio, só un lixeiro besbellar se impuña por veces ao ruído das ondas do mar. Facíano sen importarlles a chuvia ou o frío, facíano cada noite, unha tras outra, sen desfalecer. As primeiras semanas, a praia enchíase, mais os rigores do inverno e as cicatrices dalgunhas feridas do corazón fixeron que ao final acudisen ao ritual pouco máis de dúas ducias de mulleres ás que, meses máis tarde, ata os seus propios veciños empezarían a mirar con receo. «Están trastornadas, as pobres», «perderon o xuízo», «van tolear», escoitábase polas esquinas. O peor chegou máis tarde, cando algún desalmado empezou a falar de se estarían enmeigadas, se actuarían baixo os efectos dalgún feitizo. Entre aquelas mulleres estaba a miña nai, desconsolada pola incerta vida, seguramente estragada, do vinculeiro, o meu irmán maior Xoán, da súa muller e dos seus tres fillos pequenos, todos eles capturados. Coa miña nai baixaba á praia María Soliño para chorar a captura de Pedro Martínez, fillo do seu irmán Pedro, e para honrar o seu home Pedro Barba, falecido no fragor da desigual loita. Durante moito tempo non me puiden sacudir da cabeza a sensación de culpa por pensar que aquela reunión de bruxas na praia de Liméns, da que fora testemuña, fora a causa da traxedia de Cangas; como se dun castigo divino se tratase sobre unha nova Sodoma que pecaba e consentía os pecados capitais.

Recordo o Nadal daquel ano como o máis triste da miña vida. Aínda que, falando como Deus manda, debería dicir que foi o primeiro Nadal en que se rompeu o encanto, a harmonía e a felicidade, que se respiraban na casa, na vila e en toda a comarca.

As autoridades e a xente principal que permaneceu en Cangas e que logrou sobrevivir mobilizáronse rapidamente para dar testemuño do ocorrido de forma oficial á Súa Maxestade El-Rei don Felipe III. Se a xornada do sábado resultou sanguenta e a do domingo dolorosa, o luns a primeira hora da mañá xa se achaban nas dependencias non destruídas da casa do cabido algunhas das autoridades da vila. O primeiro en chegar foi o procurador xeral, o representante da burguesía de Cangas, Gerónimo Núñez, quen milagrosamente non sufrira perdas nin na súa familia nin nas súas propiedades. Con el chegou o escribán Juan Doitaven, un home que pasara boa parte da noite acomodando a súa familia na parte da casa non afectada pola destrución e o lume. Ambos se bastaban, pola súa condición, para redactar un informe contando o ocorrido a El-Rei, mais non tardaron en entrar no salón de xuntas outras persoas principais como o propio tenente de xuíz Juan Gago Figueroa, os rexedores Diego González de Canela, Domingo Pérez Hurtado e Pedro Salamanca, así como os notables Xoán Salamanca e Bieito Fernández. Aquel luns, dispuxeron que o 30 de decembro tería lugar unha reunión extraordinaria á que debían acudir os presentes e outros veciños, co fin de testificar sobre os acontecementos habidos en Cangas entre o luns 4 e o sábado 9 de decembro do presente ano de 1617. Antes cumpría recuperar a vida no posible, restablecer a normalidade no burgo e cuantificar danos e perdas.

E así foi. Chegada a data sinalada, véspera da fin de ano de 1617, unha vez reunidos todos, comezou a redacción da acta que se enviaría á Súa Maxestade.

Maxestade. A vosa excelencia xa terá noticia da queima e ruína da vila de Cangas que fixeron os piratas mouros e turcos. E mais tamén terá noticia dos numerosos mortos que houbo e dos moitos veciños da vila que levaron cativos. A xente quedou arruinada e por iso vos suplico que vos sirvades en aliviarlle a sisa que aquí pagamos e que coa Graza de Deus fagades o propio coas alcabalas e demais tributos, ata que se volva restaurar a normalidade en toda a xurisdición de Cangas. Para iso, garde Deus á Vosa Maxestade moi longos anos de felicidade e vida.

Gerónimo Núñez, Procurador Xeral desta vila de Cangas, diante da Vosa Maxestade declaro que o pasado día luns, catro, do presente mes de decembro de 1617, deron fondo nas illas Cíes, que din de Baiona, unha escuadra de once naves grosas de piratas corsarios turcos e mouros berberiscos, os cales entraron na ría de Vigo para, o día venres oito do mesmo mes, tomaren terra na freguesía de San Pedro de Domaio, xurisdición desta vila, que queimaron, dando morte a sete persoas e levando en cativerio outras tantas malia a resistencia coa que se defenderon os capitáns e veciños. De alí viñeron a xurdir ao porto e praia desta vila. Á mañá seguinte, día sábado nove de decembro, saltaron a terra con moitas lanchas axudadas pola moita artillería que esnaquizaba boa parte de Cangas. Chegaron a terra máis de mil turcos e mouros armados con mosquetes e arcabuces, con lanzas e alfanxes, con setas e coitelos, protexidos por coseletes e cascos. Os capitáns, cos seus pequenos destacamentos e coa axuda dos veciños pouco puideron resistir ante tanta potencia inimiga. Roubaron na igrexa colexial e na do hospital, esnaquizaron todas as imaxes e queimáronas nunha pira dentro dos templos, levaron todos os ornamentos, a prata e as campás. Fixeron o propio nas casas máis principais da vila, que tamén roubaron e incendiaron. Queimaron e destruíron máis de dúas terceiras partes da vila. Deron morte a máis de cen persoas e capturaron outras duascentas, homes, mulleres e nenos. O número de feridos é tamén numeroso. A xente quedou pobre e necesitada, sen un vestido co que cubrirse nin un codelo co que alimentarse. Por todo iso, suplico á Vosa Maxestade nos eximades durante un tempo de alcabalas, sisas, trabucos do sal, servizos ordinarios, bulas e outros tributos, que se vos pagan en cantidade de máis de sesenta mil reais ao ano. Así volo fago saber e volo pido para que a vila de Cangas poida recuperar a seguridade do seu porto para os nosos barcos e para o comercio cos que nos visitan, tan necesarios para a nosa economía e a do Reino. Coa solemnidade que se require pido xustiza e imploro e xuro como testemuña.

Gerónimo Núñez. Procurador Xeral de Cangas

Provido ante Juan Gago Figueroa, Tenente de Xuíz e xustiza da vila de Cangas e a súa xurisdición, en lugar de Diego Vélez de Guevara, Xuíz Principal, ausente. E así o proveo, mando e asino no seu nome.

Juan Gago Figueroa. Tenente de Xuíz de Cangas

Pasou ante min.

Juan Doitaven. Escribán.

Xuramento de testemuñas. Na vila de Cangas, aos ditos 30 de decembro de 1617, o Procurador Xeral de dita vila presentou por testemuñas da súa declaración a Xoán Martínez, Pedro Fernández, Xoán Bretón e Bernaldo Refoxos, veciños e estantes aquí, e segundo se requiría sobre un sinal da Cruz, sendo testemuñas diso Xoán Mariño de Soutomaior e Domingo Pérez Hurtado, rexedor. O dito tenente asinouno. Pasou ante min. Juan Doitavén.

O mesmo día, mes e ano, o dito tenente pediu a Gerónimo Núñez que presentara máis testemuñas para o memorial e presentou a Fernando da Rúa e Pedro Portela, da freguesía de Couso, quen testificaron sobre o sinal da Cruz ante Sanjuan Suárez e Bertomeu Refoxos, clérigos racioneiros da colexiata da vila.

No documento figuraban igualmente as declaracións de Álvaro del Valle, veciño de Cangas e clérigo cóengo da catedral de Ourense, Bertomeu Vidal, racioneiro da colexiata da vila, Sanjuan Suárez, tamén racioneiro na colexial, o meu tío Bertomeu Refoxos, racioneiro e instrutor encargado da miña educación, Fernando de Cangas, veciño de Portonovo, Xoán Bretón, o meu outro tío Bernardo Refoxos, Fernando da Rúa e Pedro Portela, todos eles veciños de Cangas. Unha vez repasadas todas as declaracións e sendo revisadas por todas as autoridades da vila, o escrito a El-Rei foi enviado con data do 7 de febreiro de 1618.

Boa parte da recuperación económica e social da vila dependía da xenerosidade da Súa Maxestade El-Rei Filipe III. Toda a vila sabía que o montante maior dos impostos estaba a piques de ser requirido polas autoridades, como tamén eramos conscientes da lentitude asfixiante da burocracia do reino. Sería un bo comezo afrontar o aninovo de 1618 sen necesidade de facer un gran desembolso dende as xa arruinadas arcas do cabido e dende as non menos baleiras despensas dos veciños.

O inverno foi pasando e as visitas á praia fóronse reducindo, de tal xeito que xa só os venres un grupiño de mulleres continuaba co ritual de achegarse a Areasgordas, provistas de candeas acesas que cravaban na area formando unha liña recta fronte á beira do mar. Era como un sinal de localización, como un faro, por se algún día os seus familiares capturados regresaban á casa. Logo, as mulleres prendían unha cacharela, sempre sobre as cinzas da anterior se non as levara o mar, e rezaban, carpían chorando e berrando, e mesmo maldicían aquelas bestas pagás que lles roubaran os seus parentes, deixándolles a alma orfa e esnaquizada. O inverno quedou atrás e unhas cantas gamelas e dornas, as poucas que non sucumbiron ao desastre, saíron ao mar, en moitos casos patroneadas por mulleres para conseguiren sustento para as familias e para avivar o mercado con produtos frescos.

Na primavera, o sol morno invitaba a ter esperanza no futuro inmediato, esperanza que se esborrallaba nas nosas cabezas nada máis pensar unha e outra vez nos nosos ausentes, mortos e vivos, ou mortos en vida. Ninguén coñecía a ninguén que soubese do regreso dalgún cativo dos piratas. Algún arrieiro, dos poucos que viñan comerciar coas mercadorías do interior, coñecedores das nosas miserias, algún arrieiro, dicía, comentaba que oíra nalgures que algunha familia rica dos portos de Andalucía recuperara algún dos seus, previo pago de verdadeiras fortunas como rescate. Nada se podía pagar cando se pasaba fame na casa. Os impostos emprenderon o camiño da corte. Os nobres e os fidalgos apertaron aínda máis os seus veciños do baixo estamento, a Igrexa fixo o propio a cambio da salvación eterna.

A narración do sucedido durante aqueles catro tráxicos días distraeu a nosa viaxe de regreso ao cenobio de San Pedro de Rochas ao que chegamos de noite, facendo o derradeiro tramo do camiño dun xeito temerario entre a escuridade máis absoluta nos tramos boscosos, e case sen lúa nos máis despexados.

—Comprendo o voso sufrimento ao recordar os sucesos que me contastes –dixo o irmán Faustino.

—Con eles comezou un período demasiado longo de loito e maldade.

—Gustaríame saber o que aconteceu despois –interesouse Faustino– se non vos causa molestia compartilo comigo.

—Ao seu debido tempo, cando o escriba, non terei inconveniente en que o saibades.

Cando chegou o verán de 1618, boa parte das casas de Cangas foran restauradas con suficiencia, como para seren consideradas vivendas dignas outra vez. Nin para María Soliño o diñeiro fluía, xa que quedara sen dornas e os cartos das igrexas cuxos dereitos de representación posuía non chegaban a nada, a pesar de que ás romarías acudiran de forma multitudinaria xentes de todas as parroquias da península do Morrazo. Mais eran tempos de penurias e de traizóns, de miserias e de ambicións. María vivía na casa familiar coa súa filla maior, o seu xenro e os seus netos. Na casa de patín xa restaurada, xunto á praia, vivían os outros dous fillos. Fixera as partillas da herdanza en vida do seu home, porén, aínda quixo realizar unha nova modificación: entregar os dereitos de representación da parroquia de San Martiño á primoxénita, para que repartise os beneficios entre os tres irmáns.

Os Soliño non foron os únicos que fixeron movementos no que ás súas facendas concernía. Na casa, foi a miña nai quen herdou os dereitos sobre o cargo de familiar do Santo Oficio trala morte do meu pai e o secuestro do meu irmán Xoán, quen ía herdar o cargo do noso pai. Eu aínda non era maior de idade e, por tanto, debía esperar. Durante eses anos de espera, foi o meu tío Bertomeu o encargado de asumir as responsabilidades e de continuar coa miña formación dun xeito máis adecuado, máis específico e máis intenso. O tío Bertomeu, de acordo coa miña nai, decidiu que, chegado o momento, acudise ás intervencións propias do cargo para que me fose familiarizando coas futuras responsabilidades que debería asumir.

Segunda parte

A crueldade dos acontecementos daquel mes de decembro de 1617 cambiounos a todos. Eu seguía sendo un rapazolo de dezaseis anos, mais xa tiña que portarme coma un adulto, malia ser de familia fidalga grazas aos dereitos que mercara o finado do meu pai con vistas a colocar a súa familia nun chanzo superior; non para ser máis que os veciños de toda a vida, máis ben para non ser menos ante as miradas da nobreza cuxas ramas menores estaban afincadas na vila ou na xurisdición de Cangas. Sen o meu pai e sen o meu irmán maior, era eu o novo fidalgo, o cabeza de familia, o protector da miña nai e dos meus irmáns Xácome e Ana.

Se ben é certo que todos os meus amigos da vila levaban anos participando intensamente nos labores da casa e nas ocupacións dos seus respectivos pais, tralo ataque dos piratas, a miña vida tamén se transformou, con menos tempo para a diversión, un tempo de lecer que practicamente desaparecera entre a mocidade da vila. Moitos dos meus amigos foran secuestrados, outros morreran. Case non quedaba ninguén en Cangas. Polas mañás, acudía á colexiata para recibir instrución e, se había noticias de que algún barco ía fondear no noso porto, acompañaba o meu tío para aprender o oficio, participando nos labores de inspección dos navíos antes de que puidesen comerciar cos seus produtos. As tardes pasábaas levando o peso dos arranxos da cociña, do cuarto que había sobre ela e do tellado da casa.

Cando o tempo o permitía e as miñas ocupacións tamén, ía de pesca co meu irmán Xácome. Ao principio entristecíame moito porque xa non estaban na dorna nin Domingo Pérez, o fillo do rexedor que morrera durante o asalto, nin Pedro Martínez, o sobriño de María Soliño que fora capturado, nin sequera o maior de nós, Domingos Fernández, que embarcara para as Américas en busca de prosperidade.

Durante unha daquelas xeiras de pesca sucedeu un dos acontecementos máis sinalados da miña vida. Todo ocorreu unha tarde de xullo. Como todas as dornas se achaban ocupadas faenando nas campañas da xarda e da sardiña, eu estaba pescando dende as rochas onde empeza a praia de Liméns. Tiña varias douradas e robalizas no cesto, e mais tamén fanecas, a tarde dábase ben. Estaba tan abstraído que levei un susto de morte ao ver alguén sentado ao meu lado.

—Que susto me deches! Canto tempo levas aquí?

—Tanto que, coa calor que vai, non aguanto nin a roupa –dixo mentres sacaba a camisa deixando os seus fermosos peitos ao sol ante a miña atónita mirada.

—Vicente, e logo nunca viches unha muller espida?

—Nooon –balbucín tragando saliva–. Boh, si, unha vez vinlle as tetas a Mariana a Tola.

—Non me refiro a iso. Quero saber se estiveches algunha vez con algunha moza –inquiriu–. Bicaches algunha moza da vila?

—Non –contestei ruborizado.

A súa determinación, e ser consciente da miña falta de experiencia coas mulleres, estábame deixando en evidencia. Sentei ao seu lado, mais ela ergueuse, agarrou a camisa, o cesto coas miñas capturas, colleume da man e levoume polas rochas cara á praia. Cruzámola a bo paso, ela case bailando, aos choutiños sobre a area e debuxando un sorriso na súa cara que translucía felicidade. Tamén me miraba. Debía de estar vendo a cara de parvo que tiña por estar paseando con ela, coa adorada Martiña a Nova, pola praia de Liméns á vista de calquera persoa que por alí pasase. E ela medio espida! Ruborizábame. Aínda agora cando o recordo ségueme ruborizando aquel atrevemento xuvenil. Decateime máis tarde de que a miña camisa estaba coa de Martiña a Nova no seu brazo dereito, o mesmo co que agarraba o cesto. Case chegando ao final da praia, soltouno todo, a min tamén, pousou as súas mans nas miñas meixelas, achegou a súa cara á miña e, sen deixar de mirarme aos ollos, que debuxaban un sorriso que nunca esquecerei, deume un bico e logo outro e outro, e a súa lingua explorou o ceo da miña boca mentres o meu peito sentía a dureza e a calor dos seus peitos. A miña turbación fíxose evidente cando a forza da paixón, dunha paixón nunca antes vivida nin sentida, se deixou notar. Sen soltarme, agarrou as nosas pertenzas levándome a través das rochas para finalizar o noso traxecto nunha caliña ao outro lado da praia.

—Aquí non sei se hai boa pesca –dixo–. Mais xa tes bastante no cesto e o que queda de tarde é para min.

Martiña a Nova bicoume de novo. Invitoume a deitarme na area. Púxose a carranchapernas sobre min, bicou os meus beizos, os meus ollos, as miñas meixelas, as miñas orellas, o meu pescozo, todo o meu corpo. Conduciu as miñas mans aos seus peitos e o seu tacto foi sublime. Desatoume as cirolas agarrou o meu sexo coas súas mans e bicouno. A miña cabeza estalaba de pracer e de confusión. Contáranme como se facía aquilo cunha muller, mais non todo o que Martiña a Nova me estaba facendo a min. Introduciume dentro do seu ardente ser, amodo. A penetración fíxolle dano. Un regueiro de sangue baixou polas súas coxas e escorregou polas miñas. Acababa de romper o seu hime. Sentín unha inmensa calor, calor e humidade. A reacción do meu corpo foi moverse con violencia arriba e abaixo, intentando chegar a non sabía onde co meu membro erecto, ata que ela me calmou.

—Amodo, Vicente Refoxos –díxome–. Móvete con suavidade.

—Non podo.

—Si que podes.

Deixeime facer. Acariciou o meu peito, as miñas coxas, púxome sobre ela. Sentín o que non podía imaxinar. Non por moito tempo, porque o corpo de Martiña a Nova enlouquecíame só con miralo e, ademais, era a primeira vez. Aquelas paixóns tan intensas deixáronme baleiro, exhausto. Recostouse sobre min e bicoume docemente toda a cara, os beizos, a boca. E empezou a falarme. A contarme cousas que aínda hoxe me sorprenden ao recordalas.

—Vicente Refoxos –dixo–, es unha boa persoa. Es un bo mozo. Hai tempo que a miña nai e mais eu o sabemos.

—Que?

—A miña nai non sabe que estou agora mesmo contigo, mais sabe que algún día tería que ocorrer.

—Pois eu non lles dixen nunca nada aos meus pais. Boh, á miña nai –corrixín sobre a marcha.

—Nin nada lle dirás a ninguén.

—Por que? Non te entendo.

—Vicente, ti e mais eu pertencemos a dous mundos moi distintos.

—Que queres dicir con iso? Os dous somos de Cangas.

—Ti es de boa familia, Vicente. Sodes fidalgos! Vas ser familiar do Tribunal do Santo Oficio e eu son curandeira, filla dunha curandeira, dunha meiga, dunha bruxa para algúns. As nosas vidas discorren por camiños moi diferentes.

—Pero vosoutras sodes como…

—… da familia? –interrompeume.

—Sodes amigas de toda a vila. Á túa nai e mais a ti téñenvos lei e respéctanvos. Necesítanvos.

—Iso é, Vicente. Esa é a palabra, necesítannos, precisan de nós. Nós axudamos coa nosa habilidade para a curación dalgúns males, mais non comemos nas vosas casas, non somos invitadas ás vosas festas, non participamos das vosas vidas, nada máis que para o imprescindible.

—Pero… Martiña…

—Dime, Vicente.

—Eu quérote. Ámote.

—Non, Vicente, non me amas. E se de verdade é iso o que sentes, dille ao teu corazón que cambie de rumbo.

—Por que? Nós podemos vivir xuntos e ti incorporaraste ás nosas vidas.

—Non pode ser, Vicente. Xa sei que neste momento é difícil de entender, mais cos anos acabarás comprendéndoo. Ves este sangue que mancha os nosos corpos? –preguntou mostrando a súa pube espida e a miña entreperna.

—Que é? Preguntei asustado.

—Contigo perdín a virxindade. Nunca antes estivera con ningún home, nin volverei estar con ninguén.

—E eu? Que vou facer? Non te volverei ver?

—Talvez volva xacer contigo, non o sei. Mais non me busques. Se o fas, desaparecerei e tardarás anos en volverme ver. Sei que non o entendes –continuou mentres me bicaba e as súas mans volvían acariciar o meu corpo.

Sen comprender nada, xa que a miña cabeza en cousas de amores era aínda máis inocente que o meu corpo desvirgado por aquela moza fermosa, pola muller máis desexada de todo Cangas, deixeime levar pola paixón que durante toda a tarde Martiña a Nova conseguiu espertar en min. Deitouse sobre a area, invitoume a botarme sobre ela e a forza da nosa paixón fixo o resto. Acariciei a súa barriga con dozura, biquei os seus peitos, ás veces con demasiado entusiasmo, os meus beizos percorreron o seu pescozo, as súas orellas, a súa fronte, os seus ollos, mentres os nosos sexos se buscaban cada vez con maior intensidade.

Envorcámonos na area buscando novas sensacións, novos praceres aínda por descubrir por ambos. Apertei o seu van contra min e o universo explotou en mil estrelas. Quedamos xuntos, pegados un ao outro, tanto que respirabamos o mesmo aire, cada un o alento do outro dun xeito compasado, marcado tamén polos latexos dos nosos corazóns, cos nosos beizos rozándose e cos ollos cerrados memorizando aquelas horas para a eternidade. Bañámonos na praia de Liméns. Sorrimos, xogamos na auga e coa auga. Bicámonos. Amámonos. Non faltaba moito para o solpor cando, deitados na area, coas nosas roupas postas, se botou sobre min, abrazoume con forza e bicoume, xa sen paixón, só con cariño, pensei naquel intre. Cun murmurio pronunciou aquelas palabras máxicas que aínda resoan na miña alma.

—Déixame ir, mais non me esquezas nin esquezas isto que che vou dicir: querereite sempre, Vicente Refoxos. Talvez volvamos encontrarnos.

Dun salto incorporouse e nun suspiro desapareceu da miña vista sen darme tempo a reaccionar. Cando volvín vela, pasaran algo máis de dous anos do noso encontro amoroso que cada vez que o recordo me emociona, faime saltar as bágoas, aínda de vello, e faime sorrir. E tamén me pregunto que sería da miña vida se non lle chego a facer caso e insistise en que casase comigo. Canta razón tiña ao dicirme que os nosos mundos eran diferentes. Canto acerto ao dicir que me querería sempre. Eu a ela si, sen demérito para a miña querida esposa, a nai dos meus fillos, coa que fun feliz ata os seus últimos días.

Como dicía, a Martiña a Nova volvina ver un ano e pico despois do noso encontro amoroso. Fora á súa casa con urxencia, para que ela e mais a súa nai acudisen á pobre da miña nai a quen non lle pasaban as febres daquel outono tan húmido e frío. Antes de petar cos cotenos na porta da súa casa, esta abriuse e ao outro lado apareceu a miña querida Martiña cun naipelo no colo que non paraba de mamar do seu peito. Quedei sorprendido, turbado. Pregunteime se casara, se habería outro home na súa vida, se ese home estaría alí, no interior da casa. Todas esas preguntas, todas esas emocións que apareceron como lóstregos na miña cabeza, desvanecéronse coa mesma rapidez ao ver todas as respostas na mirada de Martiña a Nova, nos seus ollos que, buscando os meus ollos, me levaban aos da nena que tiña no colo.

—Chámase Xoana Vicenta –dixo–, pero nós chamámoslle Tita.

A vida complicárase moito en Cangas. O que en principio pareceu respaldo entre veciños, pouco a pouco foise convertendo nunha quebradura social que fixo que cada familia recease das demais, que todos nos volvésemos desconfiados, egoístas, mirándonos mal uns aos outros e dando pábulo ás calumnias, ás inxurias e ás acusacións inxustificadas que con frecuencia se escoitaban nas rúas, acusacións que se apoiaban unicamente en rumores malintencionados que medraban de esquina a esquina.

Con dezaoito anos, a miña actividade como axudante do meu tío Bertomeu e en compañía de Gabriel de Nogueira, como representantes da Santa Inquisición na vila, incrementárase. Entre 1619 e 1620 sucedéronse acusacións de todo tipo, por roubos sacrílegos, por blasfemias, por inxurias pronunciando o nome de Deus en van e, incluso, por prácticas sospeitosas por actividades pagás ou heréticas. A maioría das veces, tralas investigacións pertinentes con entrevistas ás partes implicadas, con preguntas a veciños, amigos e familiares, as acusacións non ían máis alá, ao descubrirse a súa falsidade. Porén, o resentimento que deixaban entre os veciños e o coñecemento de que uns foran acusadores e outros acusados, non fixo máis que enturbar aínda máis o deteriorado ambiente.

Non tardaron en chegar as delacións por bruxería en contra dalgunhas mulleres. As desgraciadas eran acusadas por veciños ou veciñas, nalgúns casos vellas amigas, que alegaban oír polas noites cantos ao demo polo que, malia estaren asustadas, se achegaban a mirar polas fiestras das acusadas, afirmando posteriormente que as viran fornicar co mesmísimo Satanás. As faltas contra a Fe eran cousa do Santo Oficio. Nós entrabamos en acción poñendo en marcha novos procesos que se iniciaban sempre coa incautación cautelosa de todos os bens dos acusados, a súa detención inmediata e o comezo da instrución de cada caso. Os bens incautados, en caso de resultar culpable o acusado, eran confiscados definitivamente e pasaban ás mans do Santo Tribunal, agás a parte correspondente ao acusador, quen se beneficiaba economicamente da delación. Afortunadamente, a maioría dos casos fóronse solucionando sen ter que recorrer a Autos de Fe en Compostela grazas, sobre todo, á pericia de Gabriel de Nogueira e do meu tío Bertomeu, os cales, coñecedores a fondo dos veciños da vila, eran capaces de facelos falar, de arrincarlles as verdades ou os falsos testemuños, a uns e a outros. Fornicacións adúlteras, soños en voz alta, pesadelos na noite, insomnios, eran aproveitados por parte de antigos bos veciños e agora miserables difamadores para destruír vidas e sacar ganancia con iso.

Aquel malestar conseguira que se achegase demasiado ao burgo de Cangas o comisario do Santo Oficio, o bacharel Gregorio Suárez, que tiña a súa sé en Santo André de Hío. Se ben é certo que as denuncias na vila se incrementaran, non o era menos que no resto das parroquias da xurisdición, é dicir, en case toda a península do Morrazo, ocorría o mesmo. Iso non era bo para ninguén, salvo para os mesquiños delatores que buscaban sangue alleo e beneficio propio. Nin sequera cando non quedaba máis remedio que enviar ás casas do Santo Oficio en Compostela algunha persoa sospeitosa por xudaizante, herexe ou simplemente blasfema. O ruído de tan mala intención facía aínda máis dano á nosa outrora tranquila e prometedora sociedade ata, claro está, a chegada dos piratas turcos en 1617 e o seu ataque á nosa vila.

Foi durante a primavera do ano 1620 cando acompañei por primeira vez a Gabriel de Nogueira e ao meu tío Bertomeu a Santiago de Compostela para visitar a sé que o Santo Oficio ten na cidade do Apóstolo. Fixemos o camiño en dúas xornadas. Entramos na cidade pola porta Faxeira ao mesmo tempo que o facían varios carromatos tirados por mulas, cargados de peixe fresco e produtos da horta, procedentes das vilas mariñeiras da ría de Arousa, de Noia e dos vales do Ulla e da veiga de Padrón. Deixámonos levar polo bulicio que se vivía á primeira hora da mañá na rúa dos Francos. Eran moitas as voces que se escoitaban en linguas estranxeiras, voces de mercadores e de peregrinos que fixeran o chamado Camiño Francés dende as moi arredadas terras europeas coa intención de comerciar, uns, e de buscar a salvación das súas almas, outros. Casas de comidas, tabernas, baiucas, obradoiros, homes e mulleres de todo tipo e condición, circulando polas estreitas rúas nas que o empedrado brillaba máis pola súa ausencia ou pola súa deterioración que pola limpeza que ofrecían nos tramos mellor conservados.

Continuamos o noso camiño cara á catedral por diante da fonte de Santiago, xunto ao pazo dos todopoderosos Fonseca. Dicían que alí había unha escola de bachareis, unha universidade, onde se formaban homes doutos que máis tarde nutrirían os altos cargos da nosa sagrada Igrexa, todo iso mercé aos mencionados arcebispos Fonseca. Entramos na grandiosa praza do Obradoiro por un dos accesos do sur. Na praza aínda se podían ver algúns obradoiros onde traballaban canteiros e carpinteiros que restauraban pezas escultóricas do edificio catedralicio ou traballaban na ampliación do Hospital de peregrinos, que pecha a praza pola cara norte.

Buscamos apousento nunha hospedaxe radicada nunha ruela que une a praza co barrio de San Clemente. Fomos atendidos por un pousadeiro que coxeaba ostensiblemente da súa perna dereita mais que non necesitaba apoiarse en ningún bastón. Instalounos nun dormitorio que mira ás hortas da parte de atrás, para «afastarnos do ruído da rúa», segundo as súas propias palabras. O cuarto, non moi amplo pero limpo, tiña tres catres e xunto a unha cadeira, próximo á fiestra, unha almofía. Ese era todo o mobiliario, suficiente por outra parte.

Aseámonos. Deixamos as nosas cousas sobre as nosas respectivas camas e saímos cara á catedral. Entramos polo Pórtico da Gloria que esa vez me impresionou aínda máis que cando o viramos sendo eu un rapaz. Sorprendeume igualmente a afluencia de peregrinos e de fieis que alí se encontraban. E mais tamén o número de mendigos e pobres de pedir que tivemos que canear. O interior estaba abarrotado de xente. Afortunadamente, o olor a incenso facía respirable o recinto, disimulando o fedor que despedían algunhas persoas. Pasamos xunto ao coro por unha das naves laterais e ante a imaxe do Apóstolo Santiago, que presidía o altar maior, axeonllámonos e empezamos a rezar as nosas pregarias.

Tiven a sorte de ver voar aquel enxeño que percorría a nave do cruceiro da catedral. Souben que a xente do común lle chamaba botafumeiro a aquel enorme incensario de prata que espallaba pola cerrada atmosfera do templo o olor a incenso e que se movía grazas ao esforzo de sete homes, coñecidos como tiraboleiros, os cales, agarrando cadanseu cabo, que non eran senón os extremos dunha gran maroma, tiraban e soltaban para que o xogo dunha polea fixese avanzar dun extremo a outro da nave o incensario xigante. Nós, como todos os presentes entre os que se encontraban os peregrinos chegados ata da Francia, quedamos pasmados co fantástico trebello de prata que causaba aínda máis emoción e asombro nos que visitabamos o templo que custodia o sepulcro do apóstolo Santiago.

Percorremos todo o deambulatorio para saír pola Porta do Paraíso. Había mercado. Moitos postos con vendedores de todo tipo de produtos, dende pan de millo, empanadas e bolos ou doces con mel, ata os que ofrecían os primeiros produtos da horta; habíaos que vendían castañas, peixe seco e salgado, augamel, ou viño; outros dispuñan de escapularios, exvotos de cera, auga bendita, cunchas para os peregrinos, bastóns, cruces de Santiago, así como quincalla diversa, lilainas, figas contra o meigallo…; en definitiva, unha variada oferta para os visitantes que baixaban pola rúa dos acibecheiros dende a praza do Campo. Esa praza, tamén coñecida como do Pan, era o centro da cidade, das actividades sociais, o lugar dos edictos, das celebracións populares, das xuntanzas dos veciños, do mercado dos produtos que os labregos traían das súas hortas extramuros e, tamén, o espazo onde tiñan lugar algunhas veces os castigos moralizantes das autoridades civís e eclesiásticas e os Autos de Fe dende que en Compostela se instalara un Tribunal do Santo Oficio da Inquisición. A picota ou pelouriño de xustiza había xa medio século que o retiraran do centro da praza, mais cando era necesario montábase o cadafalso e facíase xustiza.

Volvemos sobre os nosos pasos despois de que os meus mentores me amosasen a casa do cabido da cidade e a igrexa de San Bieito. Collemos por unha estreita rúa cara á dereita, entre pequenas vivendas de dúas plantas e algún pazo de xente principal, para desembocar na praza que presiden a igrexa de San Miguel e a de San Martiño Pinario, esta última pertencente ao mosteiro que lle dá nome, un dos máis poderosos de Galicia, con monxes da orde beneditina que en ningún momento quixeron por veciños os membros do tribunal da Inquisición. Alí, fronte a nós, lindando cos xardíns e hortas do mastodóntico mosteiro, atopábase a sé do Tribunal do Santo Oficio en Santiago, a nosa meta. Tratábase dun grupo da casas conectadas entre si, coñecidas como as casas do Conde de Monterrei, por ser este o seu propietario, con fachada á praza de San Martiño e cara á rúa da Porta da Pena, un dos accesos á cidade intramuros, onde se atopaba a entrada principal.

Entramos no edificio por unha porta que daba acceso a un amplo vestíbulo onde fomos atendidos polo porteiro.

—Somos familiares do Santo Oficio en Cangas e vimos entrevistarnos co señor presidente do Santo Tribunal –falou Gabriel de Nogueira.

—Darei aviso ao receptor do Tribunal –dixo o porteiro ofrecéndonos coa mirada unha invitación a sentar nun longo escano de madeira situado na parede sur do portal, xusto en fronte da ampla escaleira que daba acceso á antesala da Audiencia, por cuxos chanzos subira o porteiro.

Antes de entrar na sé da Inquisición, puidemos comprobar que as persoas que circulaban pola rúa da Porta da Pena evitaban pasar cerca das dependencias do Tribunal, camiñando pegados aos grandes e señoriais edificios que ocupaban o outro lado da rúa. Dende dentro, dende a posición que ocupabamos sentados durante a espera, observabamos como os viandantes realizaban sempre os mesmos movementos. Era evidente que o Tribunal infundía temor e que os cidadáns do burgo compostelán preferían evitalo. Unha porta na parede oeste do portal conducía á Sala do Tribunal na que se atopaba, como era preceptivo, o altar do Espírito Santo. Contiguos, debían estar a Sala do Segredo e o Arquivo.

Agardabamos en silencio, mirando a un lado e a outro do vestíbulo, oíndo como algunhas portas se abrían e pechaban, pasos ao longo dalgún corredor, de cando en vez voces e, incluso, sonoras gargalladas que nos nosos oídos resultaban chocantes naquel lugar sagrado, máis relacionado coa pureza na fe e sometido ao recato que con alborotos e compañías de dubidosa procedencia, lugar onde sen dúbida habería presos ocupando as celas dos cárceres secretos, talvez incluso houbera alguén sufrindo tormento na cámara destinada a tal efecto ou quizais confesando delitos atroces. O porteiro, de cando en vez, asomaba medio corpo pola balaustrada da escaleira mirando cara á porta de entrada, cara ao interior do portal e cara a nós, como buscando unha resposta pola nosa parte sobre se entrara ou saíra alguén na súa ausencia.

—Deben agardar a chegada do receptor que non se acha nos seus apousentos.

—Non está ningún dos Inquisidores? –preguntou Gabriel de Nogueira–. É a eles a quen viñemos ver.

—O primeiro Inquisidor deste Tribunal está reunido neste intre cos outros dous Inquisidores –explicounos o porteiro–. Como saben, e se non dígollelo eu, o licenciado Gómez Correa Ozores leva poucos meses no cargo e Isidoro de San Vicente acaba de chegar. E mais tamén está aquí, informando das súas visitas á diocese de Tui e ás zonas fronteirizas das provincias de Pontevedra e Ourense, sobre todo a Ribadavia, o Inquisidor máis veterano na praza, Pedro Fernández de Cea.

—E terán para moito? –preguntou o meu tío.

—Iso nunca se sabe –contestou o porteiro–. Como comprenderá, dous inquisidores son novos, acabados de chegar, aínda non sabemos como respiran.

A nosa espera delongábase e a miña xuvenil paciencia consumíase. O meu tío pousou a súa man dereita no meu brazo nun xesto co que non precisou abrir a boca para dicirme: «Acouga, sobriño, ten paciencia, non queda máis remedio que agardar a nosa quenda». O silencio no vestíbulo viuse alterado pola chegada dunha muller que reclamou a nosa atención. Sobre todo a miña.

—Esperas o que faga falta –ordenoulle sen espaventos ao home que a acompañaba, o cal, obediente, nin se atreveu a cruzar o limiar da porta.

—Bos días teña vostede, dona Quiteria –saudou moi solícito o porteiro.

—Están os señores na Audiencia? –preguntou a muller por toda resposta ao saúdo do porteiro, avanzando cara ás escaleiras sen esperar contestación.

—Están, dona Quiteria. Reunidos na antesala da Audiencia –respondeu o porteiro acompañándoa escaleiras arriba.

Poucos instantes máis tarde, o porteiro baixou por onde subira. Dirixíndose cara a nós, facendo xestos ostensibles de admiración e con certo asomo de luxuria na expresión da súa cara, informounos da situación.

—Recordeilles aos señores inquisidores que estaban as vosas mercés agardando –dixo esaxerando a importancia do seu bo facer–. Así e todo, como xa lles dixen antes, están enguedellados nunha complicada xunta e dinme que os emprace para esta tarde.

—Aquí estaremos, a primeira hora –asegurou Gabriel de Nogueira.

Abandonamos as dependencias do Tribunal do Santo Oficio, saudando o home que agardaba na porta pola señora que viramos entrar e dirixímonos pola praza de San Martiño cara ao oeste, pasando por diante da igrexa de San Miguel e por varios pazos señoriais. Gabriel de Nogueira levábanos a un mesón próximo, onde servían boas comidas e onde paraban todo tipo de xentes da cidade e dos que chegaban a Compostela polo Camiño Francés.

En pleno barrio da Algalia, barulleiro a aquela hora central do día, entramos no Mesón dos Arcos. Unha lareira central quentaba un recinto repleto de mesas arredor do lume, moitas delas ocupadas por homes que falaban linguas estranxeiras ou por algunha familia forasteira. Ao fondo, xunto a unha escaleira e baixo o corredor elevado ao que aquela daba acceso, encontrábase o posto do pousadeiro; un home repoludo de rostro avermellado atendía detrás do mostrador varios clientes que reclamaban viño mentres daba ordes ás mulleres, que facían as veces de taberneiras, para que non deixaran de atender as mesas. Por unha porta, sempre aberta, víase o gabexar co que outras mulleres atendían os fogóns dos que saían fumegantes caldos de verzas, castañas e touciño, e boas pezas de costeleiros asados á brasa. Ocupamos unha mesa nunha esquina e decontado unha suorenta e sorrinte moza, espléndida en carnes e xenerosa no seu lucimento, ofreceunos a posibilidade de comer algo do que saía da cociña, deixando tres xerras de viño da Ulla sobre a mesa.

Pouco tempo despois estabamos comendo as nosas respectivas cuncas de caldo e os anacos de costela de porco á brasa que a taberneira deixara nunha fonte xunto a un molete de pan. Se unha segunda moza que nos trouxo máis viño me fixo evocar coas súas garatuxas a miña querida Martiña a Nova, a min, que todo me resultaba novidoso, que todo o vía cos ollos do rapaz novo que todo o quere saber, que todo o quere probar, a aparición –porque foi iso, unha aparición– de media ducia de mozas baixando as escaleiras ataviadas con roupas abraiantes, un tanto charramangueiras pensei, repartindo sorrisos a torto e a dereito, sabedoras como eran das reaccións de admiración que estaban provocando entre o respectable auditorio maioritariamente masculino, impresionoume tanto que quedei coa boca aberta e cun anaco de costela na man pedindo paso. Nunca viramos mulleres tan graciosas, con tantos encantos e tan sedutoras.

—Que o que os teus ollos ven a simple vista non che oculte o que verdadeiramente ven –sentenciou o meu tío Bertomeu mentres Gabriel de Nogueira, sen apartar a vista das espléndidas e rechamantes mozas, sorría.

—Que? –balbucín sufocado.

—Esas mulleres comercian co seu corpo. Son cortesás –apuntou Gabriel–. Non están ao alcance de case ningún dos aquí presentes. Relaciónanse soamente con xente principal.

—A muller que entrou nas casas de Santo Oficio tamén é unha cortesá? –preguntei inocentemente.

—Aquela muller non tiña este aspecto. Non hai razón para pensar dese xeito.

Uns cantos homes erguéranse dos seus bancos, como movidos por estraños resortes, para facerlles as beiras ás mozas, sen éxito ningún. Elas, decididas, coñecedoras das súas habelencias, e amparadas polos seus invisibles, descoñecidos, mais poderosos protectores, non tiveron ningún problema para alcanzar a porta da rúa sen que nos seus rostros se debuxara nin un leve xesto de preocupación, máis ben ao contrario, fachendeaban como deusas do amor que vían o mundo dende as alturas.

A comida fora satisfactoria, agora conviña estirar as pernas cun paseíño ata as casas do Santo Tribunal. Nós non iamos ser a causa de ningunha demora, antes ben, debiamos ser os que fixesen tempo no vestíbulo ante unha espera non desexada pero probable. Así foi. Nada máis cruzar o limiar da porta, o porteiro indicounos cun xesto o escano de madeira. Saudamos novamente o home que seguía agardando na entrada e acomodámonos recuperando as mesmas posicións que ocupamos pola mañá.

—Non vai avisar da nosa chegada? –preguntou Gabriel de Nogueira.

—Os señores inquisidores non poden ser molestados neste momento –repuxo o porteiro cun pícaro sorriso debuxado na súa boca–. Vostedes foron emprazados para a tarde e non creo que se demoren demasiado nos seus quefaceres.

—Agardaremos –afirmou contundente o meu tío–. Non queda outra opción.

Cando as campás da igrexa veciña, a do gran mosteiro de San Martiño Pinario, anunciaron a hora nona, a fermosa señora que viramos chegar pola mañá descendeu as escaleiras, aínda máis expresiva no seu rostro que cando a vimos por primeira vez. Canda ela, baixaba un home que non cesaba de galantear a dama. O porteiro ofreceuse solícito a despexar o camiño, xa de por si franco, e Gabriel de Nogueira púxose en pé, movemento que o meu tío e mais eu imitamos. A muller despediuse deixándose querer e o dignitario, que non era outro que Pedro Fernández de Cea, o máis antigo no cargo de inquisidor no Tribunal de Santiago, estendeu a man cara ao home que agardaba e obsequiouno cunhas caritativas moedas.

Sen decatarse da nosa presenza, e ante a falta de operatividade por parte do porteiro, cando o inquisidor alcanzaba xa os primeiros chanzos da escaleira, o meu tío Bertomeu, licenciado e clérigo racioneiro da colexiata de Santiago de Cangas do Morrazo, fíxose notar.

—Súa Ilustrísima –dixo con voz firme acostumada á xerarquía.

O inquisidor detívose e xirando a cabeza prestounos atención.

—Non se pode molestar o señor inquisidor –amoestouno o porteiro servil pretendendo interpoñerse entre o meu tío e o dignitario do Santo Oficio.

—Súa Ilustrísima –insistiu o meu tío apartando ao porteiro–, son Bertomeu de Refoxos, licenciado clérigo racioneiro da colexiata de Santiago de Cangas do Morrazo e provisorio como familiar do Santo Oficio ata a maioría de idade do meu sobriño Vicente de Refoxos, aquí presente. Xunto a don Gabriel de Nogueira, familiar na mesma praza e a quen xa coñecedes, agardamos dende esta mañá ser recibidos polas Súas Ilustrísimas.

—Fomos convocados con esta data por vostedes, segundo nos fixo saber o bacharel Gregorio Suárez, comisario deste tribunal con praza en Santo André de Hío –apostilou Gabriel.

—Ah! Entón este mozo é o fillo do malogrado Juan de Refoxos –dixo castelanizando o nome de meu pai. Xa é todo un home digno de asumir as súas responsabilidades.

—Si, señor –atrevinme a asentir cunha leve inclinación de cabeza.

—Fai que os nosos invitados se acomoden na Sala do Tribunal –ordenoulle ao porteiro–. Cando acaben de rezar o santo rosario no altar do Espírito Santo despacharemos con eles.

Entramos na sala precedidos polo porteiro, o cal nos invitou a acomodarnos nos reclinatorios que ocupaban unha segunda fila no centro da estancia, fronte ao famoso altar do Espírito Santo, de factura, por outra parte, moi sobria: sobre unha estreita e alongada mesa arrimada á parede descansaban un crucifixo de prata, un libro de oracións e unha Sagrada Biblia. Da parede, presidindo a sala, colgaba un tapiz coa imaxe dun home descendendo do ceo rodeado por sete lapas, expresión iconográfica do Espírito Santo.

Apenas remataramos os nosos rezos cando a porta se abriu. Asomou a cabeza o porteiro quen, con xesto e voz cerimoniosos, nos invitou a acompañalo escaleiras arriba ata a antesala da Audiencia. Alí nos agardaba o alcaide. Feitas as presentacións e tendo en conta a miña presenza como familiar novo en activo con plenos deberes e dereitos, o señor alcaide, por orde dos inquisidores, propúxonos un pequeno percorrido por unha parte das instalacións do Santo Tribunal. Baixamos por unhas escaleiras, máis angostas que as principais, e fomos parar a unha calella descuberta con acceso polo sur a dous cárceres secretos, naquel momento baleiros, e polo norte a un alpendre onde gardaban a leña e distintos aveños. Por outro estreito corredor accedemos ao recolecto xardín do que gozaban os inquisidores, do que partía unha escalinata de acceso ao lugar máis temido e oculto de todo o recinto, a cámara do tormento, instalada baixo o alpendre que gardaba a leña.

No preciso instante en que cruzamos a porta daquel sinistro lugar, un calafrío percorreume o lombo, deixando en min unha sensación e un malestar que non me abandonou ata moito tempo despois de deixar atrás Compostela. Dende aquel preciso instante mudou a imaxe que eu tiña do inferno, un lugar onde ardían almas e corpos eternamente. As portas daquela estancia parecían as mesmas portas do inferno; aquela sala onde nos achabamos era o lugar dedicado ao sufrimento previo á combustión eterna. O que percibía o noso olfacto era nauseabundo, un cheiro a feces, vómitos e sangue, un fedor a lume e a carne en putrefacción, un olor a morte. O que os meus oídos escoitaron foi o silencio do sufrimento, do afundimento, da inconsciencia, do abandono da vida, da necesidade da morte, dunha morte ansiada para a que xa non quedaban nin forzas. Colgado dun trebello permanecía un corpo desconxuntado, cos membros en posicións nada naturais, non humanas, co rostro tumefacto e a mirada máis perdida que o seu propio corpo. Realmente, tratábase dunha simple polea da que colgaba o torturado grazas a unha corda que o asía polas mans, que tiña atadas ás costas; os verdugos izábano e deixábano caer para, antes de estrelarse contra o chan, frear en seco a caída e esnogarlle os ombreiros e os brazos. A alma daquel home resistíase a abandonar o corpo mortal, prolongando a agonía dun ser, dun pecador, que talvez non necesitaría xuízo divino tralo celebrado polos homes. Sobre un poldro xacía inerme o corpo abandonado polas forzas de alguén que algunha vez foi un ser humano, talvez unha muller fermosa.

—Ese –cuspiu despectivamente un dos tres verdugos que se encontraban na sala do tormento–, ese é un porco xudeu, un asasino de Cristo.

As súas palabras foron o xeito de saudar aos visitantes, a nós. E, consciente da nosa falta de experiencia en asuntos relacionados coa busca da verdade, da salvagarda da Fe, sobre todo a que adiviñou nos meus ollos e na expresión do meu tío Bertomeu, consciente diso digo, o verdugo acompañou o seu desprezo cun lategazo furibundo que fixo saltar polos aires pel, carne e sangue da cara e do costado esquerdo do infeliz sometido a tormento. O desgraciado xudeu emitiu un leve queixume antes de volver ao seu atroz ensimesmamento.

—Cadora e cando –continuou o verdugo trala súa demostración de poder–, hai que recordarlles que este non é un lugar de descanso. Que aquí se vén confesar os pecados e purgar as maldades que cometeron.

Ao vernos mirar cara á pobre muller, máis por acto reflexo para evitar o sufrimento do xudeu que por desexar saber algunha cousa máis sobre a súa persoa, o verdugo falangueiro, o amo da sala dos tormentos en ausencia do alguacil e, sobre todo, dos señores inquisidores, non perdeu a ocasión de poñernos ao corrente.

—Aquí onde a ven –dixo facendo xirar outro pouco o torno provocando máis dor–, esta muller é unha bruxa. Chegou aquí acusada de fornicar co demo e cos seus anxos caídos e acabou confesando os seus pecados. Matou coas súas propias mans, e mais tamén con beberaxes e conxuros, unha ducia de nenos, enguedellou entre as súas pernas a máis dun veciño exemplar, os cales, unha vez que fornicaron con ela, quedaron posuídos ata que foi capturada e confesou ante Cristo bendito as súas falcatruadas, cos inquisidores deste Santo Tribunal como testemuñas das súas confesións.

Aquilo foi suficiente para min. Observei aquel ser aldraxado, mirándoa á cara, buscando no seu maltratado corpo espido algún sinal que ma fixera recoñecible por ter asistido, quizais, a aquel acto nefando no que o mesmísimo demo e os seus axudantes participaran, a aquela orxía demoníaca na praia próxima a Cabo Home, da que eu mesmo fora testemuña. Mais non, non puiden recoñecer aquela muller. Porén, a miña turbación, o meu temor de Deus e a miña inexperiencia ante moitas circunstancias da vida fixeron que aquela visión da Sala do Tormento se convertese nunha verdadeira angustia para min.

Os tres abandonamos o lugar sen dicir palabra. Nos xardíns, ademais do aire fresco, agardaba por nós o servil porteiro para anunciarnos que lamentablemente os señores inquisidores seguían ocupados en asuntos importantes e non poderían atendernos ata a mañá seguinte. Desandamos os nosos pasos polos corredores, a Sala do Tribunal e a portería, para abandonar as casas que ocupaba o Santo Oficio; fixémolo coincidindo na porta coas cortesás que viramos no mesón á hora do xantar, elas subían escaleiras arriba moi gavachas e risoñas, con máis altiveza que calquera dos funcionarios que alí traballaban, ante as nosas caras de sorpresa. Gabriel de Nogueira e mais eu observámolas ata perdelas de vista, o meu tío enfilou cara á rúa sen ningún miramento.

Cruzamos a praza de San Martiño e continuamos cara á catedral, na que entramos, non sen deixar de marabillarnos ante aquela visión celestial que tiñamos diante nosa, a fachada e a porta do Paraíso. Fixémolo esquivando peregrinos, pobres de pedir, quincalleiros e todo tipo de vendedores ambulantes. Xa dentro do templo catedralicio, fixeime nunha trintena de sambenitos colgados do teito entre a porta de acceso á capela da Corticela e a entrada do deambulatorio. Nunca presenciara ningún Auto de Fe nin xamais viramos ningún condenado portando tan moralizante vestimenta. Por iso, aquelas roupaxes ridículas resultáronme chocantes, sobre todo ao imaxinar a xente vestida así. Asistimos á misa de tarde no altar maior, vin voar outra vez o botafumeiro, nesta ocasión sobre as nosas cabezas, mentres o coro entoaba salmos para maior deleite da concorrencia que enchía as naves do fermoso templo.

Abandonamos a catedral pola porta das Praterías e metémonos pola rúa da Raíña de Portugal continuando o noso paseo pola rúa dos Francos, tan buliciosas como a Praza do Campo, pero con máis presenza de estranxeiros. Nesta última detivémonos nun obradoiro de encadernación; o meu tío Bertomeu quería adquirir libros de salmos, a sagrada Biblia e algúns devocionarios. Atendeunos o mestre impresor e encadernador, e mentres o meu tío escollía os seus libros eu quedei marabillado polos olores a pergamiños, a papel e a tintas, e mais tamén polas probas de impresión que había sobre os andeis. Que caligrafía! Que ilustracións! Naquela casa traballaban calígrafos, miniaturistas, tradutores, impresores, oficiais e aprendices. Era un mundo arredor das letras descoñecido para a inmensa maioría dos habitantes do mundo exterior, dos viandantes das rúas de Compostela. O meu tío adquiriu finalmente a Exposición del libro de Job de Frei Luís de León e a tradución que o poeta freire fixo do Cantar de los Cantares cun comentario crítico, e mais tamén mercou o Cántico espiritual de San Juan de La Cruz inspirado no bíblico cantar.

Entramos na nosa pousada e advertímoslle ao pousadeiro que iamos baixar a cear despois de deixarmos as nosas pertenzas no dormitorio.

—Un bo caldo con verzas e as súas talladas de carne, se cadra algo de polo asado, serán alimentos do seu agrado? –preguntou o pousadeiro.

—Máis que satisfactorios –respondeu Gabriel.

—A miña muller está na cociña; axiña terán vostedes a mesa ben abastada e a cea servida.

Ao chegar ao cuarto derrubeime sobre a cama. Sen facer nada en concreto, pasaramos o día fóra, polas rúas de Compostela, sen un respiro. Por fin, aquela cama era o máis parecido ao fogar. Gabriel aseouse un pouco e sentou xunto ao meu tío para compartir con el o pracer polos libros que acababa de adquirir.

—Debín aproveitar a visita para facer algunha compra –dixo Gabriel–. Mañá, en canto rematemos as nosas obrigas no Santo Tribunal podemos volver polo obradoiro ou visitar algún outro libreiro que adquirise novos exemplares en Castela.

Un lixeiro toque no ombro devolveume, sobresaltado, á realidade. Quedara durmido. Incorporeime con máis sono que fame, refresquei a cara e baixei cos meus acompañantes ao comedor. Alí, a pousadeira, unha muller chamada Dolores que falaba con acento estranxeiro e que aparentaba moito máis nova que o seu home, indicounos a nosa mesa, a carón do lume e serviunos o caldo, as carnes e o polo asado, castañas cocidas na auga do caldo e un molete de pan, queixo de Arzúa e viño da Ulla. A visión daqueles manxares devolveume o apetito; non podo negar que os rizos dourados que Dolores recollera nun moño, permitindo así lucir un fermoso pescozo e un amplo escote enxalzado aínda máis se cabe polo axustado corpiño que vestía, causaran en min nerviosismo e excitación; non estaba afeito aínda, dada a miña mocidade, á proximidade de mulleres de tantas virtudes.

—Noveno mandamento: Non consentirás pensamentos nin desexos impuros –recitou o meu tío sen mediar palabra pola miña parte–. Décimo mandamento: Non cobizarás os bens alleos.

—Mira, rapaz –continuou Gabriel–, o teu tío recórdache que esa muller, Dolores, está casada co pousadeiro.

—E mais tamén que o teu rostro non debe deixar translucir tan claramente os teus pensamentos impuros cara a ela.

—É unha muller moi fermosa –atrevinme a dicir–. Non sei como…

—… pode estar casada cun home que é case un ancián e ademais está tolleito? –preguntou Gabriel.

—Si.

—Fermosa é. Conta cos atributos cos que Deus Noso Señor agracia aos escollidos –dixo o meu tío–. Mais, sen dúbida, o pousadeiro, aínda que tolleito, debe gozar do beneplácito de Noso Señor xa que o premiou con tanta beleza.

—O teu sobriño xa non é un neno –interveu Gabriel–. É un rapaz que ten que responder aos estímulos da vida. Está na idade. E a muller ben merece unha mirada.

A porta da pousada abriuse e por ela entraron dona Quiteria e un cabaleiro que ben parecía dignitario do cabido catedralicio ou do burgo, seguidos ambos os dous polo home que a acompañaba esta mañá nas casas do Santo Oficio. Algo falaron co pousadeiro que subiu dilixente a escaleira despois de acomodalos nunha mesa non moi lonxe da nosa.

—É a mesma muller que estaba esta mañá no Tribunal –dixen–. Quiteria creo recordar que se chama.

—Tes boa memoria para o que che interesa –apuntou Gabriel esbozando un sorriso cómplice.

—Quen será? –pregunteime en voz alta no momento en que Dolores deixou máis comida e viño sobre a mesa, para o cal debeu inclinarse e chamar a miña atención de tal xeito que os meus ollos rapidamente se desviaron cara aos seus peitos.

—Rapaz! –advertiume Dolores–. Esa é unha muller que se move nas alturas.

Un xesto inquisitivo de Gabriel, que Dolores percibiu, serviu para que esta, baixando o ton de voz e inclinándose aínda máis sobre a mesa mentres pasaba un pano, continuase coas súas explicacións.

—O home que a acompaña é un mercador, un rico propietario con varios predios nas rúas principais do burgo e con moitas terras extramuros. Chámase Fernán Rodríguez e, aí onde o ven, forma parte do cabido da cidade.

—Quiteria é a súa esposa? –preguntei.

—Ha, ha, ha! Non, rapaz, non. O seu marido é o home que está sentado na mesa do fondo cun neto de viño nas mans. Fernán Rodríguez está casado e ten unha recua de fillos, pero é un máis dos que sucumbiron aos encantos de Quiteria.

—Aquel poupariñas que a esperaba no Santo Tribunal é o seu home? –preguntei a duras penas pois o meu tío fíxome ademán de calar.

—Tamén no Santo Oficio? –preguntou Dolores sen deixar de sorrir–. A fama de Quiteria vén de cando foi a amante principal do arcebispo Maximiliano…

—Silencio! –berrou o meu tío–. Acabouse a conversación.

—Non se poña así, señor –repuxo a pousadeira–. O que lle estou contando sábeo todo o mundo en Compostela.

—Algo oíra, Bertomeu. Deixa esta muller en paz –dixo Gabriel–. Non se preocupe por nada, Dolores. Atenda os seus clientes.

—Tes razón, Gabriel. Pero non me gusta que se saquen a relucir trapos sucios relacionados con dignitarios da Igrexa.

—Sería mellor que os dignitarios fachendeasen menos dos seus pecados, non cres?

—Certo.

—A cidade enteira sabe que o cabido catedralicio, durante o mandato de don Maximiliano de Austria, estaba en boca de todos polo seu comportamento tan afastado da exemplar vida de Cristo.

Dolores deixou un prato con polo asado e unha cunca de caldo, amén doutra xerra de viño, sobre a mesa do marido de Quiteria e logo achegouse á que ocupaban a señora e don Fernán Rodríguez, aos que lles dixo algo discretamente. Eles erguéronse e perdéronse escaleiras arriba sen prestar atención a ninguén no comedor.

—Malpocado –exclamou a pousadeira mentres nos ofrecía un prato con filloas que viñan quentiñas da pedra e unha xerra de mel para untalas–. É un desgraciado.

—Algo sacará de todo isto! –insinuou Gabriel.

—Ca, ho! Así como o ven, aparvado, está todo o dia; dentro e fóra da casa é un simple lacaio. Tivo a sorte ou a desgraza da casar con Quiteria sendo moi novos os dous, cando el era oficial do gremio dos cuncheiros e ela a filla dun viñateiro de Ribadavia que, nada máis chegar á cidade acompañando ao seu pai, quedou preñada. A voda non se demorou. Ela quedou na cidade e axiña destacou pola súa beleza. Hoxe é unha muller fermosa, mais hai quince anos era un primor, iso din os homes que veñen á taberna tomar un grolo.

—Pois parece unha dama –dixen.

—É obra do arcebispo. Cando a viu por primeira vez, quedou engaiolado. Tanto, que fixo que ao home lle desen un traballo na catedral para tela a ela sempre cerca. O propio arcebispo encargouse de que recibise a educación necesaria para que pasase por dama, como as cortesás que frecuentan os grandes pazos, as que viven dos seus corpos e se comportan coma señoras.

—Maximiliano tivo que deixar Compostela –continuou o meu tío–. Disque que por culpa do escándalo.

—Algo teño oído. Outros familiares da Inquisición contáronme que, como daquela había tanta disputa entre o tribunal e a catedral, os inquisidores interviñeron para esclarecer o asunto de saias que ameazaba con romper a harmonía en que vivía Compostela –dixo Gabriel.

—Ou para utilizalo politicamente e forzar a súa perda de poder.

—Que facían as cortesás nas casas do Santo Oficio? –preguntei aínda coma un incauto.

—A Igrexa predica mentres oculta as súas debilidades –contestou Gabriel de Nogueira.

—Non todo o mundo é así –apurouse a dicir o meu tío Bertomeu.

—É certo –continuou Gabriel–. Porén, estamos sobrados de rumores sobre escándalos nas máis altas instancias e xerarquías. A ninguén se lle escapa, sen saír da nosa diocese, o acontecido nos últimos anos no arcebispado, Quiteria é un exemplo; o que vimos cos nosos propios ollos nas casas do Tribunal.

—Non vimos nada! –negou o meu tío un tanto alterado.

—Vimos a quen non debiamos ver nunca nun Tribunal do Santo Oficio –continuou Gabriel–, unha muller cuxa fama a precede e unhas cortesás. Paréceche pouco? A resposta á túa pregunta, querido Vicente, é que os homes teñen as súas debilidades e estas non entenden de xerarquías nin de institucións, entenden de homes que se deixan vencer por elas. A luxuria é moi común, a avaricia e a gula non lle quedan atrás.

—Entón, por que somos tan severos cos demais?

—Nós cumprimos a lei –respondeu o meu tío–. Debemos dar exemplo, en conduta e no exercicio da autoridade.

—E non mirar cara a arriba onde a vara de medir é outra. O mundo está feito así.

—Eu farei sempre o que marque a lei e o que a miña conciencia me dite –asegurei con inexperto e inocente ardor.

—Neste mundo, Vicente, non basta con ser bo e facer cumprir a lei –continuou Gabriel–. Tamén hai que parecer bo aos ollos dos que nos observan, vexámolos ou non.

—Tes que aprender a ver máis alá, a adiantarte aos feitos e aos pensamentos doutros –seguiu coa súa lección de vida–. A astucia é tan importante como a intelixencia.

—Recorda o que estudamos de San Tomé –lembroume o meu tío–. O entendemento, a razón, a memoria…

—… a docilidade e a solercia ou astucia –rematei eu–. As cinco partes cognoscitivas da prudencia.

—E as imperativas?

—A providencia, a circunspección e a cautela.

—Os meus parabéns, Bertomeu –dixo Gabriel–. Instruíches ben o mozo.

—Pois velaí está a clave, en San Tomé. Actúa segundo os seus ditados e dificilmente te sorprenderán.

Trala cea, saímos a estirar as pernas e a seguir debatendo sobre os escritos do santo filósofo. Ameazaba chuvia en Compostela, mais un breve paseo pola próxima praza do Obradoiro, permitiríanos observar a súa fachada románica e mais o glorioso pórtico antes de que a escuridade se enseñorase das rúas.

Un lixeiro orballo obrigounos a apurar o regreso á pousada. O marido de Quiteria permanecía no seu recanto, con outra xerra chea de viño. Un sorriso de Dolores reconfortoume para toda a noite. Tomamos posesión das nosas camas e dispuxémonos a durmir. Só o renxer das madeiras, ante as turradas dos amantes nalgún dormitorio veciño, retrasou o meu sono.

Á primeira hora da mañá entrabamos no vestíbulo do Santo Tribunal. O porteiro, para a nosa sorpresa, conduciunos á antesala da audiencia onde nos mandou agardar. Non por moito tempo. Axiña chegou o alguacil maior e algo máis tarde os inquisidores, o licenciado don Pedro Fernández de Cea e o doutor don Isidoro de San Vicente. Fixéronse as presentacións de rigor e intercambiamos os saúdos de cortesía. Axeonllámonos nos reclinatorios que alí había e oramos perante un crucifixo que colgaba da parede oeste. Logo, fomos invitados a tomar asento nunhas cadeiras de moito luxo, a carón dun lume acendido pouco antes.

—Sexan benvidos á súa casa, a esta humilde casa de El-Señor –empezou dicindo don Pedro Fernández de Cea, inquisidor principal dende a morte de don Cipriano González, natural da vila mariñeira de Noia pero empregando o castelán durante a conversación–. Son as vosas mercés depositarios da responsabilidade de vixiar as posibles distraccións da fe e os intentos de herexía nas terras de Cangas.

—Convocámolos para amosarlles a nosa preocupación pola notoriedade que están adquirindo algunhas actividades, que ben poderían ser consideradas de difícil entendemento para as persoas de ben –interveu don Isidoro de San Vicente, segundo inquisidor, cun xeito de falar o castelán tan raro que me custou moito traballo seguir as súas palabras.

—Non nos constan graves problemas de xudaísmo nin de herexía nas súas terras –matizou o primeiro ao notar a nosa expresión de sorpresa–. Son máis ben actos relacionados… Como o diría?… con casos que se poderían considerar de bruxería ou de simpatía por rituais pagáns.

—En Cangas? –preguntou o meu tío sen mudar o seu xesto de sorpresa–. Pero non quedaramos en anteriores ocasións en que iamos seguir as novas directrices de non facer excesivo caso a tanta bruxería?, que se trataba unicamente de supersticións arraigadas nas vilas de toda España, e de Galicia en particular, que para nada afectaban á entrega dos habitantes deste reino á ortodoxia católica, ao cumprimento cos preceptos da Igrexa?

—Tendes razón –continuou o segundo inquisidor–, esas directrices foron ditadas dende o despacho do Inquisidor Xeral tralos acontecementos de Zugarramurdi.

—Non obstante –continuou o inquisidor de Cea que talmente semellaba un xan, polo seu aspecto repoludo, pola súa pel esbrancuxada e polo seu pelo cano–, non me negaredes que se producen certas reunións nocturnas na praia do burgo –para rematar índose ao galego de forma natural–: Grupos de mulleres arredor do lume…

—Pero señoría –atallouno Gabriel de Nogueira–, refírese vostede ás viúvas, nais ou fillas dos mortos ou capturados durante o terrible ataque de hai tres anos, que arrasou o noso burgo e a aldea de Domaio?

—Son boas cristiás –seguiu o meu tío–, que ademais se preocupan polos seus veciños e que cumpren cos preceptos da Santa Madre Igrexa.

—Pois chegaron aos nosos oídos comentarios nada tranquilizadores ao respecto, así como a celebración dalgunha que outra orxía con ritos satánicos nalgunha praia da súa xurisdición –continuou o primeiro.

—Sinto dicirlles, señorías, que a nós non nos consta ningunha desas actividades –insistiu Gabriel.

—Porén, non podemos facer oídos xordos –repuxo o inquisidor– a certas queixas de mulleres que din seren ofendidas por monstros diabólicos.

—Certamente, téñense queixado algunhas mulleres, nunca directamente a nós –matizou Gabriel–, de seren forzadas por algún home ao que nunca mencionaron, do cal deducimos que se trata de alguén principal, mais, alén diso, podémoslles asegurar que Cangas está en calma.

—Se se pode dicir iso dunha vila arrasada hai máis de tres anos polos turcos e abandonada polos poderes de quen depende, dende a mesma data do atroz ataque –atreveuse a remachar o meu tío.

—Ousades acusarnos de deixadez? –preguntou irritado o Inquisidor principal.

—Moito atrevemento pola vosa parte! –recriminouno ameazador o segundo Inquisidor.

—Deus me libre! Non acuso a ninguén. Constato un feito. A miña calidade e a miña educación permítenme a franqueza.

—Sodes un familiar da Santa Inquisición –recordoulle un de eles.

—Ante todo, son un Refoxos, de familia fidalga, cristián vello, con pureza de sangue e clérigo racioneiro da colexiata de Santiago de Cangas. Por iso digo que ninguén, e cando digo ninguén, é absolutamente ninguén, se preocupou por Cangas nin polas miserias que sofren os seus veciños nin pola súa dor ante a perda de case duascentas vidas, amén dos que foron levados cativos, homes, mulleres e nenos. Nin o Cabido compostelán, nin a Real Audiencia, nin o noso Santo Tribunal.

—Non son bos tempos para ninguén –dixo o primeiro inquisidor–. Atravesamos unha crise que non só é de fe. O reino é un imperio tan vasto que require pola nosa parte todos os esforzos para o seu mantemento e defensa, e os nosos inimigos son tan poderosos… Por outra parte, os recursos da nosa Igrexa son tan precarios ante as acometidas de reformistas protestantes, turcos, falsos profetas e xudeus, que dificilmente queda algo para a nosa humilde subsistencia.

—Volvamos ao asunto que nos trae aquí –insistiu o segundo inquisidor–, os supostos casos de bruxería en Cangas. Temos nas nosas mans un informe, elaborado por comisarios e inquisidores deste Tribunal, que fala de desviacións da fe, de paganismo, de actividades contrarias á lei.

—Con todos os respectos –interrompeuno Gabriel de Nogueira–, refírese ao informe que se fixo hai nove ou dez anos?

—Efectivamente. Vexo que o coñece.

—Eran outras circunstancias e os resultados teñen máis que ver coa situación xeral de toda Galicia, onde conviven de forma natural tanto a fe en Cristo como a práctica de determinados rituais pagáns, inocuos, que ningún dano poden facer ás nosas crenzas. Son inofensivos. Nada que ver con cultos ao demo nin con herexías.

—Verbo de todo iso, seremos nós quen debamos xulgar, non lle parece?

—Sen dúbida ningunha. É a miña opinión a que expreso, a dun humilde familiar do Santo Oficio, consciente de que os doutores da Igrexa e os seus dignitarios son os que deben decidir sobre a ortodoxia.

—Pois nesas estamos. Por iso debemos facelos partícipes da nosa preocupación.

—Queremos que, como representantes deste Tribunal na xurisdición de Cangas, extremen a vixilancia –continuou o outro inquisidor.

—Queremos que nos informen de calquera anomalía por nimia que lles pareza.

—Non debería estar aquí o bacharel Gregorio Suárez, comisario do Santo Oficio na nosa zona? –preguntou Gabriel–. Non habería que informalo a el para que o comisario sexa quen faga partícipes ás vosas señorías?

—O comisario Suárez coñece perfectamente os seus deberes, o que dende este Tribunal se lle esixe, e está informado dos novos mandatos que agora lles facemos a vostedes. Polo tanto, dende agora, o comisario Suárez atenderá as zonas de Aldán e Hío e vostedes encargaranse do resto da xurisdición de Cangas, e do burgo e porto da vila.

—É unha gran responsabilidade, sobre todo neste momento tan delicado –interveu o meu tío–. Difícil, non só pola crise económica e a depresión social provocada polo ataque dos turcos, tamén o é pola asunción das responsabilidades como familiar do Santo Oficio por parte do meu sobriño Vicente, aquí presente.

—Vicente, rapaz –dirixiuse a min o inquisidor Fernández de Cea con actitude paternalista–, confiamos en que ides desempeñar o voso labor coa mesma dedicación e sentidiño que o voso pai, a quen Deus teña no seu seo.

—Grazas, señor –dixen–. As vosas palabras danme alento. Confío en non defraudarvos.

—Temos prevista esa continxencia –engadiu San Vicente–, polo que confiamos en que vós, Bertomeu de Refoxos, teñades a ben asesorar e supervisar as actividades do voso sobriño, principalmente cando os labores de Gabriel de Nogueira o requiran para atender outros asuntos. E non vos preocupedes polos vosos honorarios –continuou dicindo ante o xesto circunspecto do meu tío–, xa dispuxemos unha cantidade adicional a tal efecto.

—E mais tamén incluiremos un incremento nas partidas orzamentarias que lles corresponden para compensar as novas responsabilidades –engadiu o primeiro inquisidor–. Iso si, queremos resultados. Non podemos admitir que os comentarios sobre bruxería se espallen, nin que as posibles actividades que dan lugar aos rumores acaben sendo tidos en conta por outros poderes. Estes lumes propáganse con facilidade e despois son malos de controlar.

Abandonamos a reunión desconcertados, sen comprender ben cales eran as intencións dos inquisidores, nin o que esperaban de nós. Certos temores roldaban as nosas mentes supoñendo que o que querían eran vítimas propiciatorias, desventurados e parias, que servisen como cabezas de turco, exemplos ante a sociedade, de xustificación da propia existencia do Santo Tribunal. Sacudín a cabeza ao cruzar a praza de San Martiño, como querendo espantar os malos pensamentos. Era como se aquela triste sensación de desasosego, de desconfianza entre uns e outros, que xa viña durando moitos meses, se fixera tan mesta que traspasara os límites de Cangas. En verdade que o fixera, porque os dixomedíxomes alcanzaran os oídos, por outra parte sempre atentos, dos señores inquisidores do tribunal compostelán. O perigo, sen dúbida, pairaba sobre nós. As acusacións de meigallo xa eran para ser tidas en conta, máis alá de pequenas ou grandes vinganzas entre veciños mal avindos. Aínda non tiña os vinte anos e sentín, de súpeto, todo o peso da responsabilidade ante actos incertos que pesaban sobre a miña tenra pel de barrioliño que aínda non botara as plumas. Podería con iso? Estaría á altura do meu pai tal como desexaban os inquisidores? Sería quen de soportar a crueldade da sala dos tormentos aplicada sobre as persoas que eu entregase ao Santo Tribunal? Eran só algunhas das preguntas coas que me flaxelaba mentres camiñabamos polas rúas da cidade santa.

—Un bo viño e unha boa comida servirán para que poidamos afrontar o camiño de volta a Cangas –suxeriu Gabriel.

—Xa marchamos? –preguntei sen ocultar os meus desexos de permanecer unhas horas máis en Compostela.

—Non, marcharemos ao amencer –respondeu o meu tío–. Tralo xantar, que pode ser no mesón dos Arcos, na Algalia, visitaremos algunha libraría, faremos algunhas compras e rezaremos ante o Santo Sepulcro.

Así foi. Cando chegamos ao mesón dos Arcos, as cortesás estaban rematando o seu xantar nun recanto do comedor. Naquela ocasión, prolongamos a sobremesa ao non ter ningunha obriga pola tarde. Comemos un bo bacallau cocido, aderezado con verzas frescas e castañas, e un delicioso queixo curado con fume, que os pousadeiros adoitaban comprarlles aos mercadores das terras de Lugo, todo ben regado cun excelente viño tinto procedente da comarca do Ribeiro. O estómago cheo relaxou os nosos temores e deulle placidez ás nosas mentes. Con esa actitude entramos nunha librería que abría as súas portas na rúa do Preguntoiro. O meu tío adquiriu algúns libros máis e Gabriel fixo o propio, mercando un exemplar de El ingenioso hidalgo don Quixote de la Mancha, de Miguel de Cervantes Saavedra, quen polos seus apelidos a min se me figurou que podería ser galego, que tiña moita sona en todo o reino; e mais tamén mercou unha obra menos recente, dun tal Fernando de Rojas, que pediu polo título de La Celestina, libro que o meu tío mirou con non disimulada desaprobación.

—Eu non vendo libros non permitidos –apresurouse a dicir o libreiro–, poden vostedes comprobalo no índice dos libros prohibidos e censurados, verán que non figura.

—Non o dubidamos –respondeu Gabriel de Nogueira tranquilizando o libreiro–. Déame tamén Las novelas exemplares para regalarlle ao mociño.

Ceamos na nosa pousada, demos un novo paseo pola praza do Obradoiro e retirámonos pronto a descansar. Ao día seguinte tiñamos que saír cedo.

Durante as dúas xornadas de camiño de volta, aproveitamos para analizar a reunión mantida cos inquisidores. «Do ut des», dixo o meu tío, ou o que é o mesmo, ninguén dá nada por nada, e o feito de que mantivesen o meu tío con salario de familiar, aínda que fose de forma provisoria durante o meu primeiro ano como familiar do Santo Oficio, máis o dispendio de incrementar as nosas partidas, non significaba senón que os inquisidores agardaban algo a cambio. Ese algo eran denuncias de sospeitosos de bruxería, de pactar co demo, de herexía, de calquera cousa que puidese compensar con creces e alimentar as insaciables arcas do Santo Tribunal.

—A única parte positiva deste enredo é non depender do comisario Suárez –alegrouse Gabriel de Nogueira–. Nunca me gustou o bacharel. Ademais, dito aquí entre nós, cada vez estou máis convencido da veracidade das queixas que moitas mulleres fan sobre el. Non é trigo limpo.

—A min tamén me agrada que o meu sobriño Vicente non teña que render contas ante ese comisario –dixo o meu tío pronunciando a palabra arrastrando as sílabas de xeito enfático.

—Que imos facer agora? –preguntei.

—Iso é o máis urxente –continuou Gabriel–. Non podemos deixar pasar nin un só día sen percorrer a nosa xurisdición para disuadir os veciños, sobre todo os que se manexan nos límites do permitido, para que vaian con cen ollos.

—Quen son eses? –preguntei outra vez.

—Tanto eu como o teu tío coñecemos moitas persoas susceptibles de seren acusadas por calquera. De suceder así, non teriamos máis remedio que intervir.

—A partir de aí será o que Deus queira –concluíu o meu tío persignándose.

—Ti, Vicente –díxome Gabriel–, vaste achegar á casa das Martiñas. Advírteslles do risco que existe nestes tempos. Iso poderás facelo só. O teu tío e mais eu ocuparémonos das aldeas mais próximas ao burgo.

Cando chegamos ao alto da Portela, desde onde se divisaba Cangas ao fondo e toda a ría, tivemos unha visión que non se dá con frecuencia –os malpensados dirían que se trataba dunha visión do trasmundo–, o que realmente ocorría era que sobre a ría se acumularan unhas nubes escuras, percorridas por lóstregos que ían do leste ao oeste, e viceversa, para acabaren caendo sobre o mar, con grande aparato de tronos. Porén, o sol lucía nas dúas beiras da ría, deixándonos ver claramente Vigo e as demais localidades do sur e, por suposto, Cangas e Darbo na costa Norte. Ao achegarnos ao burgo, sen ter completada unha semana de ausencia, notamos un ambiente enrarecido que subía pola rúa Real ata encontrarnos no alto de Coiro, coma se dun mal alento mortizo e cheo de maldade se tratar. As miradas dos veciños eran esquivas, ningún quería cruzarse connosco, sabedores da nosa dignidade, diante dalgún veciño que puidese poñelos en evidencia. Cando chegamos ao centro do burgo, a mediodía, parecía coma se á terra lle dese por tragar a xente. Non había practicamente ninguén na praza do Mercado, outrora buliciosa calquera día do ano. As longas sombras da desconfianza, do medo, apoderáranse da nosa vila.

A miña nai recibiume como ao home da familia, como ao fillo querido, como ao neno que deixou de selo. Non me decatara ata aquel día de como sufrira a morte do meu pai, o cativerio do meu irmán máis vello, xunto coa súa nora e os tres netos, coa reconstrución da vivenda. A miña nai avellara demasiado pronto. Naquel momento non fun consciente, mais recordo aquel instante cun tremendo peso sobre as miñas as costas. Xa non era un neno.

O meu tío visitou esa mesma tarde algúns veciños, familias de ben, amigos, para transmitirlles a necesidade da prudencia en todos os seus actos. Nalgúns casos foi a cortesía debida a que o retivo o tempo xusto en determinadas moradas; onde de verdade parou foi na de María Soliño, na casa familiar de cando eran un clan respectado e querido, que axudaba os veciños, que daba traballo a moitos homes e mulleres. A casa familiar dos Soliño fora reconstruída pouco a pouco e nela vivían a súa filla María e o seu marido Antonio cos tres nenos, os cales deixaran definitivamente Aldán para instalárense, pouco despois do ataque dos piratas turcos, na morada familiar que herdaran en vida da súa nai. María Soliño desfixérase das súas propiedades a prol dos seus fillos. A casa do porto quedáralle á pequena Carmiña e o fillo mediano, o meu amigo Pedro, instalárase nun dos almacéns de peixe, onde conseguira habilitar unha modesta vivenda.

—Que vos trae por aquí? –preguntou María Soliño filla, invitando a pasar o meu tío ao interior da vivenda–. Sede benvido.

—Está a vosa nai na casa? Debo atender uns asuntos con ela.

—Bo día, Bertomeu de Refoxos. Que é iso tan importante que queredes trasladarme?

—Bo día, María Soliño. Podemos falar lonxe da presenza dos nenos?

—Tan grave é o asunto?

—Non, non hai por que preocuparse, mais son asuntos delicados.

—Encárgome eu, mi madre –ofreceuse solícita a filla da matriarca levando os pequenos á horta, na parte posterior da vivenda.

—Estivemos en Santiago –empezou o meu tío– cos inquisidores do tribunal do Santo Oficio. Transmitíronnos o seu malestar por determinadas actividades que chegaron aos seus oídos en forma nada agradable.

—Que queredes dicir, Bertomeu?

—Existe un certo temor, infundado dende o noso punto de vista, de que podería haber actividades de bruxería, actividades relacionadas con cultos satánicos, na nosa vila.

—Deus nos libre! –exclamou María Soliño persignándose varias veces–. Que barbaridades son esas?

—Déixame continuar, María. Pois ben, nas casas do Santo Tribunal tamén relacionan a visita que facedes de cando en vez á praia do porto para honrar os mortos e os cativos…

—Que me dis! Por Deus bendito! Como se pode ter a mente e o corazón tan retorcidos para pensar algo así?

—Xa o sei. Todos quedamos sorprendidos, pero o mal xa está feito e a partir de agora debemos evitar precisamente males maiores que puidesen vir.

—Como? Que queres que fagamos?

—Iso é o que pretendo dicirche. Mediteino moi ben durante o camiño de volta de Compostela. Por iso, atrévome a pedirche que desistades por un tempo de volver á praia para rezar. Enténdeme ben, por favor. Trátase de ter cautela, dunha protección contra as malas miradas que seica se aseñoraron da nosa vila.

—É a nosa forma de honrar os que xa non están. Como nos podes pedir iso?

—Xa o sei, muller. Sabémolo moitas persoas da vila, todas. Porén, non me negarás que os rituais do lume, as candeas, e os berros das carpideiras poderían ser mal interpretados por algúns…

—… malintencionados. Ías dicir iso, Bertomeu?

—Quizais coa túa dor, coa túa tristeza, non sexas capaz de ver o aire rancio que se respira no burgo. Todo o mundo se volveu desconfiado. E cando acontecen estas cousas, a recuperación da normalidade entre os veciños é moi complicada. É moi fácil que xurdan situacións que aínda a empeoren máis, como delacións ao Santo Tribunal, co que iso comporta de dor e sufrimento. Faime caso, María. Non volvas á praia, convence as demais para que tampouco o fagan.

—Intentareino, Bertomeu. Eu non irei, e intentarei convencer as demais. Non che prometo nada.

—Cando chegue o aniversario habemos celebrar un acto relixioso na praia. Diso encargaríame eu. Ten coidado, María. Non te fíes de ninguén. Hai moita necesidade na vila, moita ruína nas casas pobres e nas casas grandes. O que tivo quererá volver ter, o ambicioso non andará con requilorios para conseguir máis riquezas.

—Poñerei orde nos meus asuntos. Grazas, Bertomeu. Que Deus te bendiga.

Gabriel de Nogueira percorrera case todas as aldeas próximas ao burgo, sobre todo as de Domaio, Moaña, Coiro e Darbo, onde o dano dos piratas tamén fora devastador. Eu acompañeino nalgunhas visitas despois de ir á casa das Martiñas.

—Que te trae por aquí, Xoán Refoxos? –preguntou Martiña.

—Non está… –titubeei.

—Martiña! –berrou a meiga–, tes visita.

—Non, non –reaccionei–. Quixera falar coas dúas dun asunto delicado.

—Que é iso que tanto te asusta?

—Debedes ter coidado. A partir de agora sería mellor que non vos viran moito polo burgo, para evitar malas tentacións por parte da xente sen corazón. Ata os oídos dos inquisidores en Santiago chegaron noticias sobre bruxas e sobre a realización de actos nefandos co demo, nos que estaría involucrada xente de Cangas.

—Nós somos meigas boas, curandeiras –protestou Martiña a Nova–. Como podes, precisamente ti, sospeitar de nosoutras?

—Non, Martiña, eu non sospeito de vós. Nin se che ocorra pensar iso. Como vos vou acusar, se sodes da familia? Na miña casa e en moitas outras casas quéresevos ben e considérasevos boa xente.

—Entón?

—Martiña –dixen dirixíndome á nai do meu amor secreto–, a ti non se che escapa que corre un mal aire por toda a vila.

—É un vento que non trae nada bo –confirmou a meiga–, un vento que traerá morte e desolación. Grazas por avisarnos, Refoxos pequeno. Estás demostrando a mesma bondade que o teu pai que en gloria estea. Que Deus te bendiga!

—Que ides facer?

—Martiña e a súa filla van marchar durante un tempo, ata que isto se calme.

—Onde?

—Onde ninguén as encontre. Eu irei con elas. Se alguén dos teus me necesita, vinde buscarme aquí, que eu acudirei en canto poida. O sinal será que colocaredes estes tres cornos mariños, que agora ocupan o peitoril da fiestra, sobre esta pedra –dixo sinalando unha pedra grande que se usaba como banco entre a fiestra e a porta de entrada á casa.

—Grazas. Así o faremos.

Aquela foi a última vez que vin, en moitos meses, a Martiña a Nova e á nosa filla. Sabía naquel momento que talvez ocorrería iso, e marchei cun desacougo no corpo que me tardou moito tempo en pasar.

Os meses foron pasando e o noso traballo foi en aumento, véndonos obrigados a acudir á práctica totalidade das aldeas da xurisdición de Cangas, que estaban baixo a nosa custodia, como representantes do Santo Tribunal na comarca. A maior parte das veces, as acusacións eran resoltas mercé á habilidade de Gabriel de Nogueira, un home capaz de arrincarlles a verdade aos acusados, da mesma maneira que era quen de desenmascarar os que lanzaban falsos testemuños coa avesa intención de obteren vantaxe e quedar como acusadores, como delatores, cunha boa parte dos bens confiscados ao acusado.

Porén, aquela frase pronunciada meses atrás por un dos inquisidores en Compostela, cando tomei posesión do meu cargo de familiar do Santo Oficio, que dicía «Estes lumes propáganse con facilidade e despois son moi malos de controlar», estaba converténdose nunha realidade. Os ventos do mal agoiro espallaban por toda a rexión o mal aire da inxustiza. Cada día eran máis as delacións, a maior parte das veces sobre falsos testemuños, mais en calquera momento podería saltar a chispa que proporcionase a escusa para levar xente á fogueira. A partir de aí, a recuperación da normalidade sería xa cuestión de tempo, de moito tempo, do necesario para a perda da memoria por parte de varias xeracións de veciños da vila.

O noso traballo no porto diminuíu notablemente tralo ataque turco. O mar levaba as noticias aos demais portos cunha facilidade pasmosa. Os mercadores que usaban os pataches e galeóns para comerciar con Cangas eran coñecedores da desgraza ocorrida e do precaria que era a nosa economía. En Cangas non había nin mercadorías nin prata coa que comerciar, por iso o lastrado movemento mercantil se desenvolvía a través de intermediarios que levaban os nosos produtos á beira de en fronte da ría, a portos como Vigo e Bouzas, onde vendían aos barcos que alí fondeaban e se mercaba o necesario para cubrir as nosas necesidades, quedando os intermediarios, como era natural, coas ganancias correspondentes por tales transaccións. Cangas xa non era un porto de visita obrigada para o comercio marítimo. Ás veces, viámonos na necesidade e na obriga de visitar o porto de Bueu, outra parroquia da nosa xurisdición situada na vertente norte da península do Morrazo, porto bañado polas augas que entran na ría de Pontevedra. Alí recalaban moitos dos barcos coñecidos que antes o facían en Cangas, e a nosa obriga era inspeccionalos antes de que se producise ningún tipo de transacción, antes de que ninguén desembarcase ou ninguén subise a bordo. Nós debiamos ser os primeiros en pisar as súas cubertas. E iso fixemos, pasando moitos días fóra da casa durante os meses centrais do ano 1620.

A medida que avanzaba o ano 1621, palabras e expresións como feiticeira, meigallo, bruxería, chegaban con máis frecuencia aos nosos oídos, pero sempre de xeito indirecto; ninguén se achegaba a nós, aos representantes do Santo Oficio da Inquisición, a denunciar ningún caso, a denunciar a ninguén; quero recordar que os delatores quedaban cunha parte considerable dos bens incautados ao acusado, en caso de que este fose condenado. Cando chegabamos ás nosas respectivas casas ou cando compartiamos unha xerra de viño con algún amigo, escoitabamos historias que falaban de reunións de bruxas arredor de fogueiras en lugares secretos da costa aos que ninguén se atrevía a achegarse. As primeiras veces estremecíame ao escoitalas, púñame nervioso, sobre todo pensando en que algún dos presentes puidese notar a miña alteración. Non podía senón recordar o que os meus amigos e mais eu viramos, entre eles o meu lembrado amigo Fernando Pérez, morto durante o ataque dos turcos, e Pedro Martínez, secuestrado por eles. Todo iso entristecíame aínda máis. As imaxes daquela reunión de bruxas arredor do lume gozando dos lascivos demos ante o mesmísimo demo maior azorábanme a mente e a alma. Ninguén coñecía aqueles feitos salvo os que seguiamos vivos, o meu irmán Xácome e mais eu. Se ben é certo que llo confesaramos había anos ao fillo do procurador, o noso amigo Domingos, iso non contaba, pois, por desgraza, tamén estaba morto.

Entrada a primavera, o meu compañeiro Gabriel de Nogueira e mais eu cabalgabamos cara a Bueu, onde tiñamos pensado pasar unha semana ante a chegada de varias embarcacións con mercadorías. Nesa viaxe saíu a relucir na conversa a cuestión da bruxería, da chea de rumores que por todas partes xurdían sobre reunións de bruxas. Aproveitei o momento para confesarlle o meu segredo.

—Hai cinco ou seis anos, antes do ataque dos piratas, os meus amigos e mais eu fomos testemuñas dunha desas reunións de bruxas e demos.

—Que dis!

—O que oes. Que vimos unha reunión desas das que fala a xente.

—Quen estabades alí?

—Eramos catro. Fernando Pérez, que está morto, Pedro Martínez, secuestrado, o meu irmán pequeno Xácome e mais eu.

—Xácome estivo alí? Como o permitistes?

—Nunca fala daquilo. Unha vez quixen comprobar o que recordaba e máis ben lle parecía un mal soño que algo que realmente vira. A maior parte do tempo cubría a cara coas mans e miraba para outro lado, morto de medo, ante a visión dos seres diabólicos que alí estaban. Todos tiñamos medo.

—Que é o que vistes?

Conteille ao meu compañeiro familiar do Santo Oficio todo o sucedido, sen faltar nin un si nin un non, todo o que ocorrera aquela noite, dende que saímos na dorna ata que regresamos á casa e nos cruzamos cunha das Peludas que tamén entraba na casa.

—Contásteslle isto a alguén?

—Moito tempo despois compartimos o noso segredo co noso amigo Domingos Pérez Hurtado.

—O fillo do rexedor?

—Si, pero tamén está morto. Non creo que llo dixese a ninguén. Durante anos tiven moito medo. Medo a que alguén nos vira. Medo a que os demos nos descubrisen e as desgrazas se cebasen comigo ou coa miña familia. Medo a que os ataques dos piratas fosen pola nosa culpa. Todo iso pasou pola miña cabeza.

—Como non llo contaches ao teu pai?

—Penseino moitas veces, mais non me atrevín.

—O que me contas non é novo para min. Nin o era para o teu pai. Nunca presenciamos nada do que vós vistes, mais si que é verdade que algunhas persoas, tras beberen unhas xerras de viño, falaban do mesmo que ti nos contas.

—E non fixestes nada?

—Escoitar. Escoitamos o que uns borrachos dicían e do que outros fachendeaban, dicindo que fornicaran cunha ducia de mulleres. Acreditarías neles? Que farías ti, de non ver o que viches, se alguén che conta un conto coma ese?

—Non o sei –contestei dubitativo –. Se cadra iso, rirme duns borrachos. En verdade, non o sei.

—O teu pai e mais eu patrullamos de noite polas praias en busca de bruxas. Mais nunca vimos nada.

—Pois nós soubémolo na rúa, xogando na praza do Mercado. Non dicían onde se ía celebrar mais recordo que falaban de que a seguinte vez tocaba en Cangas. Por iso collemos a dorna e fomos navegando cara ao centro da ría para tratar de localizar algunha fogueira.

—Mira ti que enxeñosos!

—Así foi como descubrimos o lume nunha das calas, cerca de Liméns.

—Agora é máis difícil que eses rumores cheguen aos nosos oídos con antelación. Por tanto, o que faremos será o mesmo que fixestes vós cando erades nenos: sairemos de vez en cando nunha dorna ao atardecer e vixiaremos os posibles lumes nas praias.

O que non esperabamos ao chegar a Bueu eran máis rumores ao respecto.

—Veñen polo das bruxas? –preguntáronnos nada máis chegar ao porto.

—Que foi? –preguntamos á vez.

—Din que na praia Mourisca, aquí cerca, viron unhas bruxas, unhas enmeigadas, bailando e facendo cousas terribles co demo –respondeu un mariñeiro moi disposto a contar o que oíra.

—Falan de que mataban nenos, queimábanos na fogueira e despois comíanos –apuntou outro.

—Cando sucedeu o que nos contades? –preguntou Gabriel.

—Hai dous días –respondeu un.

—Non, home –corrixiu outro–, hai tres noites exactamente, que a min mo contaron antonte.

—Quen viu o que pasou? –preguntei. Algún de vós viu algo ou sabe quen participou nesa reunión de bruxas?

—Dicídeo agora –cominounos Gabriel–, porque como comprobemos que estabades alí, ou alguén vos delate, caerá sobre vós todo o peso da lei.

—Non, señores, eu non estiven –dixo o primeiro–. Xúroo polos meus fillos!

—Eu tampouco estiven –afirmou o outro tamén asustado–. Eu tamén o xuro polo máis sagrado.

—Non xuredes, desgraciados! –berrou Gabriel moi alterado descabalgando da súa montura e agarrando a un deles pola zamarra. Quen vos contou esa historia?

—Eu non sei nada –balbuciu un deles mentres o outro pretendía escapar, polo que tiven que cortarlle o paso co meu cabalo.

—E ti? Ti que sabes? Falabas moito hai un momento. Que tes que ocultar? Por que querías fuxir?

—Eu non fixen nada –respondeu poñéndose de xeonllos en actitude implorante–. Son inocente. Non fixen nada.

Levámolos connosco para interrogalos nas dependencias da casa reitoral, xunto á igrexa. Encerramos un, ben atado a unha estaca, no alpendre, mentres entramos na sancristía co outro.

—Como te chamas? –preguntou Gabriel.

—Antonio, señor. Antonio de Bon. Non me fagan nada, por Deus bendito, que eu non fixen nada.

—Contesta ao que che preguntemos. Viches ou participaches nesa reunión de bruxas?

—Non, señor. Nin a vin, nin participei en ningunha reunión de bruxas. Non coñezo ningunha bruxa. Martiña a Nova é unha curandeira, non é mala, verdade?

—Non, Martiña a Nova non é mala. Coñeces algunha máis?

—Pola parte de Bon, de onde eu son, hai unha muller que lle chaman Madalena que tamén cura, como Martiña a Nova.

—Madalena tampouco é mala muller –dixen eu–. Quen che contou esa historia das bruxas na praia?

—A min contoumo Andrés o louro, coñéceno?

—Creo que o vin no porto algunha vez –respondeu Gabriel–. Ten pinta de pillabán.

—Ese mesmo –dixo sorrindo o interrogado–. As mulleres bótanse a el. Ten moita maña con elas. Debe ser porque é louro e moi gracioso.

—Dinos o que de verdade importa. Que che contou o louro? –preguntei.

—Pois que ía entre lusco e fusco cunha moza de por alí cerca, dun lugar que lle chaman Sar, cerca da praia Mourisca, para estar con ela ás escondidas dos ollos maliciosos dos veciños. Ela ten o marido embarcado, por iso a levaba á praia de Tulla, a que está antes da Mourisca. Saben de onde lles digo, verdade?

—Sigue falando.

—Entón, conta el que estiveron xuntos e que fixeron as súas cousas, xa me entenden, e que viron un resplandor e oíron voces. Din que se achegaron, mais como encontraron animais mortos entre as rochas e moito sangue, pois a muller asustouse e non quixo saber nada. Daquela, o louro deu marcha atrás e acompañou a muller, que estaba moi asustada, ata cerca da casa onde vive.

—Ela non viu nada? –preguntou Gabriel.

—Non, ela non. Foi Andrés o louro o que regresou á praia cando xa era cerca da medianoite. Entón viu o que antes lles contabamos no porto: unhas bruxas espidas bailando como tolas, posuídas polo demo, gozando dos demos que pululaban arredor do lume. Disque só se oían berros que parecían chegar do inferno.

—E logo como cho contou a ti? –pregunteille–. É o teu amigo? Estabas con el?

—Non, señor, non estaba con el. Pode preguntarllo a Pedro, o taberneiro do porto. Eu estaba alí bebendo, antes de ir para a casa, cando chegou o louro petando de mala maneira na porta da taberna que estaba pechada. Sabía, porque o sabemos todos, que sempre hai xente dentro ata moi tarde, ás veces ata a saída do sol.

—Que fixo o louro?

—Beber e beber. Ata que empezou a contar o sucedido.

—Quen máis o sabe? –preguntei outra vez.

—Agora sábeo todo Bueu.

—Vaite para a casa e non volvas falar disto con ninguén –ordenoulle Gabriel–. Unha última cousa, como o sabe o teu amigo?

—Disque o escoitou na taberna.

—Ben. Podes marchar, mais recorda, pecha a boca ben pechada.

Sen que soubese nada do paradoiro do seu amigo, desatamos o outro veciño de Bueu e levámolo á sancristía para realizar o interrogatorio de rigor.

—Non me fagan dano –repetía mentres o sentabamos na cadeira onde antes estivera o seu amigo–. Eu non fixen nada. Non fixen nada! U-lo Antonio de Bon? Mente. É un mentireiro!

—Silencio! –berrou Gabriel–. Abre a boca para contestar o que che preguntemos ou valo pagar moi caro. Cal é o teu nome?

—Elías de Beluso.

—Onde vives? –preguntei.

—Vivo coa miña muller e cos meus pais na casa que teño en Beluso.

—Tes fillos?

—Teño dous pequenos, señor.

—Cóntanos o que sabes.

—Eu só sei o que oín na taberna. Nada máis.

—Estás mentindo! –berrei.

—O que trata de escapar á Santa Inquisición é porque ten algo que ocultar. Se segues mentindo, mandámoste a Santiago para que te interroguen os señores Inquisidores na Sala do Tormento.

—Non, por Deus, a Santiago non me manden. Diréillelo todo.

—Empeza a falar e deixa de choromicar –espeteille agarrándoo polos ombros e dándolle unha sacudida. Fala! Mais advírtocho ben advertido, se nos fas dubidar de algo do que nos contes levámoste a Santiago.

—Sei que esa noite eu bebera e cheguei tarde á casa. Mais antes de abrir a porta vin dúas mulleres que viñan polo camiño de Sar, parecía coma se estivesen bébedas. Camiñaban collidas polos ombreiros e rían. Cando estaban cerca e me viron, unha delas botouse a correr polos prados rindo coma unha tola. Crin que as súas gargalladas ían chegar ata as casas veciñas. Asusteime. Pero asusteime máis ao ver que a outra muller era a miña. Viña toda desleixada, mal vestida, cos peitos ao aire e os brazos pintados. Cheiraba a viño, ulía a mel, a moitas cousas… O peor foi que, cunha forza que non lle coñecía, me arrastrou á praia que está diante da casa, baixoume os calzóns e púxose a facerme cousas que ningunha boa cristiá debía facer. Ríase do meu susto e da miña impotencia. Mais insistiu e acabou montándome como nunca o fixera. Unha e outra vez. Parecía que non lle acababan as forzas, e falaba, e ría. E empezou a berrar: Elías! Quero ter un fillo teu, Elías. E montábame. Eu dicíalle que xa tiñamos dous fermosos fillos e ela ría e ría. Mais, de súpeto, quedou quieta sobre min, achegou o seu rostro ao meu, serio como nunca llo vira antes, e mirándome en fite, espetoume: «Malpocado! Non es mal home e trátasme ben, mais esas dúas criaturas que alimentas non son túas. Ti non tes fillos, eses dous nenos son fillos do demo.» E botouse a chorar. Logo quedou durmida durante un tempo e, cando espertou, mostrouse moi cariñosa comigo repetíndome que quería un fillo meu. Montoume outra vez e ao final díxome que se nacía dentro de nove meses tampouco podería saber se era meu ou non, porque esa noite pasáraa fornicando con tres demos na praia Mourisca.

—Pobre desgraciado! –dixen.

—Andando! Lévanos á túa casa –ordenoulle Gabriel. Imos.

Choromicando todo o camiño, Elías de Beluso camiñaba diante nosa maldicindo a súa sorte, preocupado tamén polo que diría a xente da vila ao velo daquela maneira, camiñando diante dos dous membros da Inquisición na comarca. Entramos na casa e sorprendemos a muller quentando un pote na lareira e atendendo os dous raparigos. Tamén estaban alí os pais de Elías. A muller recoñeceunos ao instante; sabedora do que significaba que entrasen na súa casa dous familiares da Inquisición tendo participado en actos de bruxería, a súa pel púxose branca coma o leite fervido e caeu ao chan de tal xeito que as brasas prenderon nun extremo da súa saia. Arredámola do lume e baleiramos un cazo con auga para que as súas roupas non se queimaran máis. Pedímoslles aos pais de Elías que levaran os nenos a dar un paseo pola praia, cousa que fixeron sen protestar, aínda que con xesto de moita preocupación, e reanimamos a muller de Elías.

—Como te chamas, muller? –preguntei.

—Sancha, señor.

—O teu home contóunolo todo, pero agora queremos oír o que ti teñas que dicirnos.

—Meu Deus querido! A miña perdición! Que vai ser dos meus fillos?

—Sancha –insistiu Gabriel–, empeza a contar todo o sucedido, dende o principio.

—Ai, mi madriña! Sabía que isto tería que chegar algún día.

—Pois xa chegou –insistiu Gabriel–. Empeza a falar ou teremos que levarte ao cárceres secretos do Tribunal en Compostela.

—Non, por favor, polo que máis queiran! A Compostela, non! Cóntollelo todo. Eu son cristiá vella. Vou á misa todos os domingos e festas de gardar. A Compostela, non, por favor!

—Pois fala, Sancha. Fala.

—Aquela tarde, entre lusco e fusco, puiden ver a muller vestida de negro alí no camiño –dixo sinalando polo oco da fiestra un punto no camiño cara ao oeste. Naquel alto agarda sempre por min.

—Non é a primeira vez? –preguntei.

—Non. Xa vai para catro anos que me vén buscar.

—Continúa.

—Cando a muller está alí, agardando, eu teño que saír da casa. Deixo os nenos cos meus sogros e sen mirar a ninguén, saio da casa e voume con ela. Un pouco máis adiante, fóra do camiño, recollemos outras tres ou catro mulleres ás que as de negro foron buscar antes que a min e que permanecen ocultas no bosque. Na encrucillada co camiño que vén da Roza, xuntámonos con máis mulleres e todas xuntas seguimos un carreiro ata a praia Mourisca. A maioría imos con medo.

—A que tendes medo? Ao Noso Señor Xesús Cristo? Ao demo? A quen? –preguntou Gabriel impaciente.

—Temos medo, señor. Moito medo. Sabemos que estamos condenadas, por iso cada día que pasa, intentamos comportarnos como boas cristiás para que se nos perdoen os nosos pecados. Mais sabemos que estamos condenadas. Non queremos ir ao inferno! Non me manden a Santiago!

—Sigue falando. Que sucede na praia?

—Antes de chegar á praia asustámonos porque vemos polo camiño animais mortos, esnaquizados: cans, gatos, algunha galiña vella, cabezas de peixe, moito sangue por todo o camiño. Din as que veñen pola praia que elas tamén atopan o mesmo. Animais esfolados, podres, cheos de vermes. Ás veces non resistimos o cheiro e vomitamos todo o que temos no estómago. Eu fíxeno dúas veces e dende aquela non como nada cando se achegan as noites de lúa.

—Cantas mulleres vos xuntastes na praia? –preguntei eu.

—O outro día eramos cinco, máis as tres mulleres de negro que nos veñen recoller. Outras veces somos máis, tráenas de lonxe, ata de Cangas e Darbo.

—Que facedes unha vez que chegades á praia?

—Repartímonos para coller leña no bosque e prendémoslle lume, facemos unha cacharela que dura moito tempo. En inverno agradécese porque nos ispen, non sabe?

—Que pasa despois? –apremouna Gabriel.

—Antes de espirnos, co lume xa ben feito, dannos de beber unha beberaxe que traen as de negro, bebemos case unha xerra cada unha. Con esa mestura, que nos quenta o corpo decontado porque leva augardente, poñémonos borrachas, perdoando, señor, e empezamos a ver cousas moi raras, é coma se se nos varrese o sentido, coma se estivésemos noutro mundo, nosoutras soas. Íspennos, píntannos o corpo con pinturas que traen elas, con pomadas que lles chaman ungüentos. Fannos bailar, rimos moito. Cando pasa iso non temos medo, eu non teño medo. Perdemos o sentido. Non somos nosoutras. Estamos embruxadas?

—E logo, se perdedes o sentido, como te lembras do que pasa? –preguntou Gabriel.

—Deuse o caso de que algunha noite non o perdemos, pode pasar que algunha de nós estea como borracha mais sen perder o sentido. Cando pasa iso temos medo, moito medo, porque vemos o que facemos e o que nos obrigan a facer.

—Quen? –preguntei.

—Primeiro as tres mulleres de negro, e despois os demos.

—Sigue.

—Cando non perdemos o sentido vemos o que fan as demais e facemos o que nos mandan pero con medo. As mulleres de negro píntannos, abrázannos como os homes abrazan ás mulleres, fannos cousas. Perdóame Señor Xesús Cristo, perdoa esta pecadora que cree en ti, Señor Deus Todo Poderoso!

—Continúa, Sancha. Xa haberá tempo para que confeses os teus pecados e pagues por eles. Sigue contando o que sucedeu na praia.

—Pois que acabamos unhas con outras, gozando o mesmo ca se fose cos homes, ata que chega o mesmísimo demo do inferno con outros dous diaños. Fannos berrar e dicir cousas de adorar o demo, a Satán, cousas que cando perdemos o sentido nin sabemos que dicimos mais que nos asustan moito cando soamente estamos algo calcadas. Iso tamén nos fai vomitar polo medo. Despois métennos os seus membros, móntannos de todas as maneiras, a todas. Algunhas veces espertamos aínda bébedas, cando as brasas da fogueira devecen. Mais os demos e as mulleres de negro xa non están. Somos unhas pecadoras. Pero cremos no Noso Señor. Se me puidesen salvar! Non quero que veñan buscarme! Ameázannos con acusarnos á Inquisición, din que se falamos disto con alguén non serán os demos os que veñan salvarnos, será a Inquisición quen nos mande ao inferno. Asústannos con que todos os males do mundo caerán sobre os nosos fillos, sobre as nosas familias. Que podemos facer?

—De momento, contestar ás nosas preguntas. Queremos saber quen son as mulleres de negro, e mais tamén quen son as outras que, segundo dis, van forzadas coma ti.

—Unha das de negro coñézoa, é de Bueu. Chámase Antonia de Seixo.

—Antonia de Seixo? –preguntou sorprendido Gabriel–. Estás segura? Non estarás delatando outras mulleres para salvarte ti? Como tal cousa fagas, aínda vas ver o inferno na terra.

—Xúrollo polo máis sagrado.

—Non xures polo sagrado! –berrei.

—Antonia de Seixo é dunha familia respectable, de misa diaria, unha muller piadosa que axuda as mulleres da vila máis necesitadas –dixo Gabriel–. É xa unha muller de idade.

—Si, señor. Pero ben que lle gusta que a monten os demos, a ela e mais ás outras dúas que son tan vellas como a señora Antonia. E elas non beben a beberaxe que nos dan. Só beben augardente.

—De ser certo o que dis, o escándalo vai ser de medo en toda a comarca do Morrazo –pensaba Gabriel en voz alta.

—Esa señora está moi protexida –atreveuse a dicir Sancha.

—A que te refires? –preguntei.

—Ten amigos moi influentes entre os señores de Cangas e… e mais tamén… –dubidaba se seguir ou non.

—Di todo o que teñas que dicir.

—É moi amiga do bacharel de Hío, do comisario da Inquisición. Sempre están xuntos. Eu non acuso a ninguén, señores, mais xúrolles polo que vostedes queiran que é verdade cada palabra que lles dixen –afirmou moi asustada pola súa propia situación e polas consecuencias do que nos estaba contando.

Deunos os nomes doutras mulleres, e identificou tamén a outra das de negro, unha gorda do burgo de Cangas da que sabía que lle chamaban por mal nome Peluda, unha moi santiloreira ela. Esa revelación púxonos alerta, porque ambos coñeciamos esa familia de beatas santiloreiras envexosas, tanto a avoa como a nai e as fillas, as que máis ostentación facían da súa relixiosidade, e das que todos sospeitabamos que non eran trigo limpo. As demais veciñas resultaron ser das parroquias de Bueu, Hío, Aldán e do burgo de Cangas.

Deixamos a Sancha na súa casa coa orde de non falar con ninguén do asunto, so pena de detención inmediata e traslado a Santiago, aos alxubes secretos, e dirixímonos ao lugar de Vilar para entrevistarnos con outra das mulleres das que nos falou a dona de Elías. A aldea semellaba tranquila, cos veciños facendo os labores propios da estación do ano en que o campo requiría a súa atención. Co sol radiante no ceo azul primaveral, o único punto escuro que perturbou a natural tranquilidade do lugar foi a presenza dos familiares do Santo Oficio, a nosa presenza. Como sempre, infundiamos respecto, iso cría eu coa miña nova maneira de pensar, aínda que máis ben o que sempre infundiamos era verdadeiro pánico. Seguimos as indicacións de Sancha para atopar a casa de Maruxa; era unha modesta vivenda situada no alfoz, xunto ao camiño que leva ao lugar de Bon de Arriba. Maruxa vivía cos seus pais e cun fillo da silveira duns dous anos de idade. Estaba traballando a horta lindante coa vivenda, cando chegamos. Tiña bo aspecto, era unha boa moza, como a súa amiga Sancha. Ao vernos, quedou petrificada; sabía que iamos por ela. Antes de chegar á súa altura deixouse caer de xeonllos sobre a terra que estaba labrando mais continuou inmóbil, como paralizada, non sabiamos se polo medo, por facer reconto dos seus pecados ou por outra causa.

—Maruxa, es Maruxa do Vilar? –preguntou Gabriel e ela afirmou cun movemento de cabeza.

—É esta a túa casa? –preguntei eu, ao que ela contestou do mesmo xeito.

—Imos para dentro! –ordenou Gabriel–. Con quen vives?

—Co meu fillo e cos meus pais –contestou mentres se erguía e camiñaba cara á casa.

Unha vez dentro, comprobamos que estaba soa. Os seus pais foran aos prados do norte e levaran o pequeno. Puidemos falar sen que ninguén nos molestase. Interrogámola. Nas súas respostas vimos que en gran medida coincidía co que declarara Sancha, coa única excepción de dúas mulleres, unha de Bon e outra de Hío, que pensaban dun xeito diferente.

—Que queres dicir con que pensan dun xeito diferente? –preguntei.

—Son boas mulleres, son como as demais, pero non teñen medo a nada.

—A que non teñen medo? –seguín insistindo.

—Pois que cando as de negro as van a buscar non as temen, nin temen os animais mortos, nin o sangue, nin as cousas que nos fan dicir despois de bebermos esas apócemas.

—Sabes por que non teñen medo? Dixéroncho acaso?

—Din que iso do demo son parvadas, que esas reunións son unha fantochada, que elas non cren en demos nin en adorar a Satanás nin a ninguén. Que os domingos e festas de gardar van á misa e que cando hai lúa agardan a chegada das mulleres de negro para marcharen con elas á praia que corresponda.

—Van voluntariamente a unha reunión de bruxas? –preguntei incrédulo–. Daquela son bruxas.

—Elas din que non, e eu acredito. Miren, Ana de Bon, que así se chama, ten o marido dende hai anos servindo a El-Rei; é unha boa moza mais tivo que pasar pola pedra antes do matrimonio e despois tamén. Nada máis casar na igrexa, xa estaban agardando polo home os capitáns para levalo a cumprir co seu deber nos exércitos de El-Rei, sen deixarlle pasar nin a primeira noite coa súa muller.

—Que é iso de que tivo que pasar pola pedra? –preguntei.

—Boh, pasounos a moitas. Obrigábannos e tiñamos que ir. Eu aínda estou solteira, mais haillas casadas que teñen que seguir indo.

—Ir a onde? –preguntei inocentemente.

—Co señor. Temos que ir cando lle cadra co señor –respondeu, ao tempo que, para a nosa sorpresa, quitaba a camisa e deixaba o seu fermoso corpo semiespido.

—Que fas? –preguntou Gabriel–. Es unha boa moza, mais cúbrete. Cres que con gozar con nós se arranxa todo?

—Non é así? –preguntou de tal forma que parecía que o dicía crendo nas súas palabras, non como nun xesto de sedución feminina–. O señor di que así se me perdoa todo, e pensei que agora terían que ser vostedes os que me deran o seu perdón.

—Como? Fornicando contigo? –preguntei incrédulo.

—Si, señor. Iso é o que me di o outro señor. Non llelo dixo a vostedes?

—Quen tería que dicirnos algo a nós? –preguntou Gabriel.

—Non sei se debo dicilo –contestou sorprendida–. De verdade que non o saben?

—Fala dunha vez! –berrei.

—Todas as mozas tivemos que ir co párroco de Santo André de Hío…

—Co bacharel Suárez?, co comisario do Santo Oficio? –conseguín preguntar para quedar coa boca aberta pola sorpresa.

—Si, señor. Xúrollo polo meu fillo. A primeira vez, di que é para bendicir as que van casar, as que anuncian matrimonio, non con todas, que non vai con calquera, escólleas ben escollidas, que lle gustan as boas mozas e non o digo por min, Deus me perdoe. Mais despois, mesmo os maridos teñen que consentir e calar, ata que lle pase o capricho dunhas e se vaia con outras. Ademais ameázanos. Di que sabe que somos bruxas, que andamos por aí adorando o demo e fornicando con demos nas praias, di que renegamos de Deus. Di que se falamos con alguén denúncianos e envíanos a Santiago aos cárceres secretos, e que despois nos van queimar nas fogueiras. Xúrolle que nós non queremos ir ás praias pero obrígannos, nin queremos…

—Nin queredes metervos na cama co comisario, é iso o que querías dicir? –preguntei.

—Se fose meterse na cama como con calquera bo cristián, ai! Que Deus me perdoe! Eu non quero dicir que o señor párroco de Hío non sexa bo cristián, Deus me libre. Só quero dicir que goza de nosoutras como o fan os demos da praia, fornica con nosoutras coma unha mala besta, perdoando as súas mercés.

—Como é que sabes que non es ti a súa única amante? –preguntou Gabriel–. Contároncho as túas amigas?

—Seino por outras mulleres. Outras veces é que nos ten a dúas ou tres xuntas, e vainos montando unha detrás da outra.

—Antes falaches de que unha muller de Hío e outra de Bon dicías que se chamaba Ana? –preguntou Gabriel.

—Ana é a de Bon e Beatriz é a de Hío –contestou–. Ana é a que ten o home embarcado nos barcos de El-Rei e Beatriz é unha señora importante de Hío.

—Beatriz de Aldao? –inquiriu Gabriel. A viúva?

—A mesma. O seu home morreu nese sitio que chaman Flandres. Esa relaciónase menos con nosoutras mais é como Ana de Bon, non teme a nada e baixan… segundo din, que eu non digo mentiras sobre elas… baixan á praia a fornicar cos demos. Talmente como llelo digo. Din que non son demos, nin demos nin monstros, que son homes que se aproveitan de nós.

—Pretendes que creamos que esas dúas mulleres só baixan á praia a fornicar cos demos? –preguntei.

—Elas din que non son demos, que son homes con máscaras, iso din elas. Eu só vexo demos por todas partes que gozan de nosoutras coma se fosen medio homes e medio animais. Agora xa estou afeita, mais ao principio dábame moito reparo ter que levar a boca alí, xa me entenden, ou deixarme montar por detrás, dispensando. Xúrolles que non lles digo ningunha mentira. Poden preguntarlles ás outras mulleres.

—Non tendes medo a que vos descubran e vos delaten ao noso tribunal? –preguntou Gabriel.

—Sempre temos medo, mais dende que o párroco de Hío di que o sabe todo e que nos perdoa os nosos pecados, pensamos que estamos a salvo. Ademais, ultimamente, ata nos din que falemos destas cousas.

—Que vos din que fagades? –insistín.

—Pois iso, o que lle dicía, que queren que se saiba que hai bruxas pola comarca, que hai reunións nas praias, pero que nunca digamos que nosoutras somos as que imos alí.

—Quen son as mulleres de negro? –quixo saber Gabriel.

—Esas son maiores ca nós, pero ben que lles gusta que fodan nelas, perdóeme a súa señoría. Son moi malencaradas e sempre marchan cos demos unha vez que se acaba a orxía que arman connosco.

—Coñeces algunha? –pregunteille eu.

—Sancha di que unha delas ten por mal nome Peluda, que vive no burgo de Cangas, eu non a coñezo. Hai outra que se me parece á que di ser a tía do párroco de Hío; dígoo só porque a súa voz se me fixo familiar, mais non podería xuralo.

—Non digas nada a ninguén desta conversa. Non fales disto con ninguén. Non saias da aldea. Se non cumpres co que che dicimos seremos nós quen te denunciemos –díxenlle.

—Non fales disto nin co párroco de Hío –insistiu Gabriel–. Entendido?

—Si, señor, entendido. Non falarei con ninguén do que aquí se dixo.

Regresamos a Bueu mastigando un pouco de pan que levabamos nas nosas alforxas e unhas talladas de touciño, non moito porque, ao chegar, iamos dar conta dunha boa cea no mesón onde nos aloxabamos. Estaba empezando a escurecer. Dous galeóns fondeados no porto agardaban pola nosa inspección mais eramos conscientes de que con toda probabilidade aproveitaran a nosa ausencia para faceren comercio clandestino, a nosa ausencia e a dos alguacís que representaban á autoridade na vila. Ao día seguinte acumularíasenos o traballo.

Ceamos a gusto e escoitamos murmurios nos que a bruxería en xeral e as bruxas en particular estaban presentes. Tal como falaramos durante o camiño Gabriel de Nogueira e un servidor, parecía coma se alguén estivese interesado en que todo o mundo soubese que había casos de bruxería na comarca. Co temor que a xustiza de Deus Noso Señor, executada a través dos nosos brazos, os dos que formabamos parte dun xeito ou doutro dos tribunais da Inquisición, inspiraba a toda a xente do común, e incluso ás xerarquías representadas polos cargos eclesiásticos e pola nobreza, daba a sensación de que a todo o relacionado coas bruxas e coa bruxería se lle perdese boa parte do medo.

Dende primeira hora da mañá dedicámonos ao noso traballo de inspección nos dous galeóns que viramos fondeados a noite anterior, e noutro máis que arribara a porto aquela mañá. A rutina permitiunos abstraernos dos problemas que nos urxían, das obrigas que pendían sobre as nosas cabezas como afiados estoques. Os días pasaban e, malia non dispoñermos de moito tempo para falar das nosas preocupacións, meditamos moito sobre o que debiamos facer. Ás veces tiñamos a sensación de que todo podería ser unha trama, unha especie de conxura preparada adrede por alguén con ocultos intereses. Parecía unha sucesión de feitos cun fin que se nos escapaba; talvez fose unha provocación para que, á vista de tanto satanismo, de tanta bruxería, se tomasen medidas disciplinarias que comportasen castigos exemplares; alguén quería prender lume a unha mecha que acabaría provocando un incendio con consecuencias incalculables, tal como nos advertiran os inquisidores, na nosa visita a Compostela.

Tras unha semana de traballo en Bueu, cando nos dispuñamos a regresar á casa, fomos abordados na rúa por unha muller que non chegaba aos corenta anos e que se presentou ante nós como Catarina Pernas. A muller achegouse, nerviosa, pedindo falar nalgún sitio discreto porque o que tiña que dicirnos así o requiría. Coñeciamos a Catarina, como a moitas outras mulleres, por tela visto ora no mercado, ora nalgunha romaría ou, se cadra nalgunha misa na vila. Amosábase moi inquieta pero decidida. Pensamos que o mellor sería encontrarnos con ela na igrexa parroquial un pouco máis tarde.

—En que podemos axudala? –preguntamos.

—Como lles dixen antes, no porto, chámome Catarina Pernas, vivo na parroquia de Santa María de Cela co meu home, que é zapateiro, igual oíron falar del, chámase Pedro da Ponte.

—Oímos, si –asentiu Gabriel–. Bo zapateiro.

—Pois como lles digo, vivimos en Cela e temos unha filla de dezasete anos que se chama coma min, Catarina. O caso é que a nosa filla é bonita coma un sol, para a súa desgraza e a nosa. A fama da súa beleza chegou demasiado lonxe e iso é o que nos preocupa, é a causa dos nosos desvelos.

—E logo pasou algo grave? –preguntei.

—Iso depende de como se mire –contestou–. O caso é que hai unha persoa principal que non para de molestala para conseguir os seus favores. Non falo de que pida a súa man, ninguén podería pensar que unha persoa con privilexios vaia casar cunha rapaza da vila. O que quere é gozar dela. E nós, os seus pais, estamos dispostos a protexela con todas as nosas forzas para evitalo, para que non lle pase como desgraciadamente lles pasa a outras, e que cando teña a idade poida casar con quen queira, sen mancha nin ofensa que ocultar.

—Esa persoa principal é moi principal? –preguntou Gabriel–. Xa sabe que, por desgraza, pouco poderemos facer se o pretendente dos favores da súa filla pertence á nobreza e é o señor das súas terras.

—Non sei se é nobre ou non –respondeu Catarina–, mais non ten ningún dereito sobre nós nin sobre as terras que ocupamos, que son nosas por herdanza e porque así as mantemos, grazas ao traballo de artesán do meu home e mais co que eu saco da horta. Acudo a vostedes pola dignidade que representan, por seren familiares do Santo Oficio.

—Que cree que podemos facer nós? –preguntei.

—Contra vostedes non pode ir a xustiza civil, non é certo? –preguntou Catarina.

—Certo.

—Por iso estou aquí, falando con vostedes. Verán, ese home é Gregorio Suárez, párroco de Santo André de Hío –Gabriel e mais eu mirámonos e sen facer comentario ningún deixamos que Catarina continuase o seu relato–. Ese home non merece a dignidade que ten, non merece darnos sermóns cando é el o gran pecador. Perdoen que lles fale con esta franqueza, pero así o sinto e así o digo. Falo por propia experiencia porque o desgraciado del, por chamalo dalgunha maneira que non resulte ofensiva para os seus oídos, intentou durante anos conseguir os meus favores e agora, para a miña desgraza, pretende os da miña nena. Xúrolles que cando ese cara lavada veu onda min para que intercedese coa miña propia filla, como vulgar alcaiota, para que lla entregase, para que lle regalase a súa inocencia a ese mal home, déronme ganas de coller o sacho e abrirlle a cabeza. Para protexer a miña nena ofrecinme eu, que sempre conseguira librarme das súas poutas, mais entenderán que por unha filla unha nai decente debe facer calquera cousa.

—En que situación estamos nestes momentos? –preguntou Gabriel de Nogueira.

—Por iso acudín a vostedes ao saber que andaban por Bueu. Porque o comisario me visitou na miña propia casa a semana pasada e volveu insistir dicindo que quería a nena antes de que cambiase a lúa. Eu díxenlle que non, que me tomara a min. Cheguei a mostrarme espida –dixo Catarina con bágoas nos ollos mentres recordaba o sucedido–. Padexoume todo o corpo, mais o que quería era a nena, «a ti xa te terei despois», dixo o castrón. Perdoen a expresión, que eu son boa cristiá. Cristiá vella. E o meu home tamén.

—Non se me ocorre que podemos facer –contestou con resignación Gabriel–. É a nosa obriga dicirlle que se resista a calquera tentación. Que evite cruzarse co comisario Suárez.

—Pero se vén á miña propia casa! –repuxo indignada a muller–. Ademais, agora as ameazas son máis graves. Di que como non lle entregue a miña filla vai acusarme de bruxa, de adorar a Satanás e non sei cantas barbaridades máis.

—Catarina –dixo Gabriel–, iso é moi grave. Non creo que teña o atrevemento, de ser así, veremos o que podemos facer.

—Cústanos dicirlle que marche tranquila, porque a situación pola que está pasando é moi grave, mais intentaremos axudala –dixen –. É todo o que agora mesmo podemos dicirlle.

Tras aquela declaración tan valente e tan desesperada da pobre da muller decidimos aprazar un par de días o noso regreso á casa. Non podiamos marchar de Bueu sen pensar antes nunha estratexia sobre como actuar ante todo o acontecido. Preguntabámonos que debiamos facer con respecto ás reunións de bruxas nas praias. Que máis debiamos saber que non lles preguntásemos ás mulleres que interrogaramos? Como axudar a Catarina Pernas? Tomamos a decisión de volver interrogar as dúas mulleres, Sancha e Maruxa, para completar a nosa información. E tamén xulgamos conveniente iniciar unha investigación cos veciños de Bueu e, particularmente, cos veciños de ben da parroquia de Santa María de Cela, sobre a fama de Catarina Pernas, do seu marido e da súa filla.

—É moito traballo –dixen–. Podemos dividirnos e ir cada un realizar un cometido.

—Unha cousa que aprendín do teu pai –díxome Gabriel–, é que os interrogatorios saían mellor cando estabamos os dous xuntos. Non só iso, tamén tiñan máis peso ante o Santo Tribunal se os delatores ou os acusados testificaban en presenza de dous membros da Inquisición.

—Se o meu pai o dixo, non vai ser o seu fillo quen lle leve a contraria.

Sen máis demora, partimos ao encontro das dúas interrogadas por bruxería, Sancha en Beluso e Maruxa no Vilar. Interrogámolas de novo. Repetimos preguntas para ver se había ou non contradicións e inquirimos novas informacións. O máis importante, tras comprobar que parecían ser honestas nas súas declaracións, era saber cales eran as praias onde realizaran as reunións cos demos. Daquelas preguntas saíron respostas moi interesantes, que mesmo nos ían permitir sermos testemuñas dalgunha daquelas orxías demoníacas. Soubemos que alternaban praias do norte da península do Morrazo como a Mourisca e a Encoradoira, que mira á entrada da ría de Aldán, con outras como as praias de Menduíña, Lalanda, Liméns e Canaval. Cando tocaba algunha praia próxima ao burgo de Cangas vese que os supostos demos deixaban en paz a varias das mulleres do norte e nutríanse doutras que vivían máis próximas ao lugar dos feitos. Soubemos tamén que a seguinte reunión de bruxas tería lugar nas praias de Liméns ou do Canaval. Faltaban, xa que logo, só dúas semanas e o traballo acumulábase.

O noso seguinte obxectivo foi facer pescudas entre veciños de varias parroquias próximas a Santa María de Cela para informarnos sobre Catarina Pernas e a súa familia. Preguntamos a unhas trinta persoas, cuxos nomes e o xuramento de que dicían verdade recollemos. Entre elas estaba o propio párroco de Cela. Todos, sen excepción, declararon que tanto Catarina como o seu home, Pedro da Ponte, e os fillos que ambos tiñan, entre os que se atopaba a primoxénita desexada polo comisario Suárez, eran xente exemplar, temerosos de Deus, cumpridores cos preceptos que marca a Santa Madre Igrexa de Roma, bos veciños, xente traballadora. Todo eran parabéns para eles, salvo talvez un par de queixas por uns zocos un pouco caros ou por algún calzado que tardaba en ser arranxado. Para nós foi unha satisfacción comprobar que a nosa intuición sobre a veracidade da confesión que nos fixera Catarina Pernas era a correcta.

Unha vez en Cangas, tras encontrarnos un par de días na casa coas nosas familias, con tempo para reflexionar, decidimos que nos iamos deixar ver moi pouco, que iamos realizar o noso traballo nos barcos que arribasen a porto ao amencer para logo desaparecer das miradas dos veciños. Unha das primeiras visitas que fixen eu foi a Martiña. Na súa casa non había ninguén, mais notábase que non debía de estar moi lonxe. Seguindo o convido, dispuxen sobre a pedra que había xunto á entrada da casa as tres buguinas que adornaban o peitoril da fiestra. Esa noite Martiña a Nova apareceu na miña casa. Conteille o que me dixeran as testemuñas sobre un bebedizo que as embebedaba de tal xeito que perdían o sentido e as súas mentes eran dominadas polas mulleres de negro e polos demos. Faciliteille todos os detalles do que as mulleres nos dixeran a Gabriel e mais a min, sobre o que as obrigaban a facer.

—Unhas boas apócemas feitas con raíces e herbas, maceradas en augardente, poden conseguir que calquera persoa, home ou muller, perda o sentido da realidade e vexa monstros e demos, cando o que ten en fronte son homes. Se estes van disfrazados –continuou a súa explicación Martiña–, é fácil incrementar a ilusión que queren facerlles ver ás mulleres, como a de que están fornicando co demo. Elas poden crer que están nun aquelarre.

—Nun que? –preguntei.

—Nun aquelarre. Que che diga Gabriel, que xa oíu esta palabra algunha vez. Así lles chaman os que veñen de fóra de Galicia ás reunións de bruxas.

—Non o sabía. Que máis me podes contar?

—Esa apócema pode levar estraloque, beladona ou meimendro. Todas se poden conseguir, ou nos nosos bosques ou mercándollelas a Luzdivina e mais aos outros vendedores de herbas que visitan a comarca. Seguro que tamén lle botan maiorana. Logo, cando espertan, o normal é que crean que as emborracharon, polos mareos que sofren e a falta de forzas que senten. Non recordarán a maioría das cousas que lles sucederon, aínda que as quenturas por gozar de varios homes poden tardar horas ou días en pasarlles. Para os homes tamén hai apócemas. Eses que van aos aquelarres seguro que as beben, por iso aguantan tantas horas con ese vigor. Eles tamén maceran maiorana en augardente, esmagan castañas e engaden moscardos. Ao día seguinte bébeno e están listos, ben armados para gozar durante horas. Ás veces, se abusan da apócema, quédalles o membro empalmado durante días e pásano tan mal que se lles quitan as ganas de volveren ver unha muller. Non se che ocorra facer ningún filtro. O que non sabe as cantidades pode causar males moi graves, mesmo a morte.

—Cando queira unha amavía para namorar mulleres pedireicha a ti.

—Ti non necesitas andar por aí namorando a ninguén con apócemas secretas!

—Como está Martiña a Nova?

—Está en lugar seguro coidando da súa filla. Non te preocupes por elas, non teñen dúbida.

—É que non me gustan estes tempos. A xente está moi alterada e cada vez temos máis delacións por envexas entre veciños, xenreiras e esas cousas que traen mal agoiro.

—Sopre do norte ou sopre do sur, veña frío e seco ou veña con chuvias, sobre nós, despois do ataque dos pagáns que tantas desgrazas causou, paira un aire maligno, un vento de maldade, traizón e inxustiza. Pagarán os máis débiles, cheirará a carne queimada, non quero nin pensar niso. Vélate, Vicente de Refoxos. Está atento e procura evitar todo o mal que poidas. Ás veces, un mal menor evita un mal maior. Ten en conta iso.

—Que me queres dicir? Sabes algo que eu deba saber? Xa o dicía o finado do meu pai, por momentos creo que podes ler o futuro, que es unha meiga de verdade, ademais dunha curandeira.

—Eu só miro ao meu arredor e saco as miñas conclusións. Recorda que a miña nai e a miña avoa, e a nai e a avoa destas, tamén foron meigas, como xa o é a miña filla e o será a miña neta, a que leva o teu sangue. Iso fainos ver o que moitos outros non ven, aínda que o teñan diante dos bruzos e cheire a podre.

Coa lúa a piques de arregoar, fixemos un percorrido por toda a costa dende as praias de Liméns, ao oeste de Cangas, ata a do Canaval, situada ao outro lado da punta Rodeira, ao leste da vila. Non advertimos nada. Todo ocorreu a mesma noite de lúa chea. Saímos a patrullar cando o sol quería poñerse. Foi entón cando vimos un par de homes con carapuchas na cabeza e dúas mulleres vestidas de negro de arriba a abaixo, con toucas cubríndolles a cabeza, camiñando apuradamente mentres conducían unha carretilla. Avanzaban en dirección á praia do Canaval. Xa nas proximidades, vimos como collían da carretilla restos de animais mortos para esparexelos polo camiño. Fixeron o mesmo en todos os carreiros que conducían á praia. Movíanse con soltura por aqueles lugares, era evidente que coñecían o lugar, que fixeran aquilo en máis ocasións. Unha vez que terminaron de acoutar os camiños cos despoxos para asustar e disuadir a desprevidos viandantes nocturnos, metéronse no bosque, cargaron cos feixes de leña, que tiñan cortada en moricos para adiantar traballo, e leváronos a un punto da praia preto das rochas que hai polo oeste.

Feitos os preparativos, abandonaron a praia. Os homes metéronse no bosque nas proximidades da encrucillada que une o camiño á praia co que conecta Cangas con Domaio; dun zurrón sacaron bebida, pan e queixo e, sentados sobre unhas rochas, deron boa conta do compango. Unha das mulleres foise en dirección a Domaio e a outra subiu polo camiño que leva a Coiro. Separámonos, Gabriel foi trala primeira e eu trala que ascendía cara a Coiro. Dese xeito, cada un de nós puido ver como actuaban. Comprobamos que tanto Sancha de Beluso como Ana de Bon dixeran a verdade sobre o comportamento das mulleres de negro. A que seguiu Gabriel recolleu dúas mulleres nas aforas de Tirán, antes de chegar a Domaio, e a que seguín eu recolleu unha na saída de Coiro e outra, máis abaixo, na aldea de Trigás. Era evidente que esas mulleres saían das súas casas co medo no corpo, moi asustadas, sobre todo cando recibían ordes e ameazas das de negro que aínda as alteraban máis.

Antes de chegar á encrucillada de camiños, seguindo o meu grupo, tiven que determe ao observar que dende Cangas viña máis xente. Agacheime e deixeinos pasar. Tratábase doutra muller de negro seguida por outras tres. Na escuridade reinante non puiden recoñecer a ninguén mais quedei coa sensación de que algunha delas me era coñecida. Entroume desasosego polo temor a descubrir que algunha fose alguén próximo, alguén querido, alguén amado. Pensei na miña familia, na familia dos meus amigos, na de Gabriel, en Martiña a Nova, pero abaneei a cabeza como querendo desbotar eses pensamentos angustiosos. Dispúñame a saír do meu agocho cando me vin obrigado a retroceder outra vez. Un xinete viña cabalgando sobre a súa montura seguindo de lonxe a este último grupo. Facíao con parsimonia, sen présa ningunha. Lucía roupas escuras e un chapeu de aba ancha que impedía saber de quen se trataba. Ao pasar por diante do meu agocho desmontou e camiñou un treito a pé, ata a encrucillada. Saíronlle ao paso os outros dous homes. Saudárono e ofrecéronlle os alimentos e a bebida que lles quedaba nos seus zurróns. As voces de dous dos homes tamén se me facían familiares, mais non as daba identificado. Tampouco podía achegarme máis, tiña medo; en caso de ter que enfrontarme a eles serían tres contra min.

Debía lembrar os consellos do meu pai, do meu tío Bertomeu e do meu compañeiro Gabriel de Nogueira, recomendacións cuxa principal mensaxe era a da prudencia. Malia a presenza da lúa, a noite estaba escura de verdade, por encapotarse parcialmente o ceo trala posta do sol, grazas ás nubes que trouxeron consigo un lixeiro vento do suroeste. Se calmaba ese vento empezaría a chover. Recordei entón aquela frase que escoitara por primeira vez sendo eu adolescente, durante a viaxe no galeón do finado de Pedro Barba, o marido de María Soliño: «Este vento non trae nada bo, é un vento de desgrazas.» Descoñecía, daquela, se o vento que sopraba cada vez con máis forza, traendo un frescor que máis parecía do norte que do sur e un olor a auga que case mollaba, se era o vento malvado, o das desgrazas.

Do que si que fun consciente foi do calafrío que percorreu as miñas costas e me encheu de preocupación. Quen eran aqueles tres homes? Que facían alí? Sería certo que os demos viven connosco, como di a xente da vila? As miñas dúbidas abafábanme. A miña educación católica, recibida tanto na casa dos meus pais como na colexiata, facíame pensar nos preceptos da Igrexa, no ceo e no inferno, no ben representado por Cristo Noso Señor e no mal dos infernos onde moraba o demo, o arcanxo caído. Pasaban tamén pola miña cabeza, incrementando as miñas dúbidas e os meus medos, os contos escoitados a carón do lume, que as avoas ou as serventas da casa nos contaban entre luscofusco, despois de cear, á calor das brasas da lareira; contos que nos falaban de historias con seres fantásticos, con mouros que custodiaban as entradas das covas polas que se accedía a outros mundos, o dos mortos, o das fermosas fadas, o dos demos e as bruxas asasinas de nenos que bebían o sangue dos animais e das persoas.

Abafábanme aqueles pensamentos, desexaba reencontrarme con Gabriel de Nogueira canto antes, mais non podía moverme ata que aqueles homes non fixeran o mesmo. Decidín pensar entón en algo fermoso, nalgún recordo da miña infancia, e refuxieime no feitizo que de neno me facía sentir unha das fadas máis marabillosas dos contos que escoitei a carón do lume, Arlet, a que tiña o poder de esparexer sobre a boa xente a maxia benfeitora dos druídas do pasado, porque ela representaba o espírito do aire. Volvín, naquel breve intre, no tempo en que os tres homes tardaron en entrar en acción, rememorar os meus soños cos máxicos e poderosos druídas Breth, Malgalath e Merlín, galopando sobre as súas monturas pola serra da Madalena, polo monte Domaio, polas praias de Cangas, esparexendo coa súa maxia a protección a todos os habitantes da comarca.

Os meus soños infantís víronse truncados ao ver que os tres homes, que tiña a medio centenar de pasos, se movían. Que facían? Estaban espindo as súas vestiduras! Cubríronse cunha camisa escura e cunha capa negra deixando as súas vergoñas ao aire e colocaron sobre as súas cabezas unhas máscaras que parecían as esqueléticas caveiras de animais, de tal xeito que lles cubrían tamén a cara. Entón, eran homes disfrazados de demos? Eran demos con corpo de home? Que eran?

Ocultaron o cabalo e camiñaron cara á praia. Naquel intre só desexaba que non sorprendesen a Gabriel polas costas. Saín do meu agocho con moita cautela e, ao chegar á encrucillada e enfilar cara á praia do Canaval, saíume ao encontro o meu compañeiro. Estivera na praia vendo como as mulleres de negro obrigaban ás demais mulleres a beber unha apócema, e mais tamén vira como lle prendían lume á fogueira e como espían e lles facían tocamentos obscenos ás cativas. Ante a miña tardanza, decidira desandar o camiño tratando de evitar os homes que permanecían preto da encrucillada. Vira a chegada do xinete e, por prudencia, agardou coma min oculto entre as árbores do bosque.

—Son homes ou son demos con corpo de home? –pregunteille moi nervioso.

—Non vin ningún ser con corpo de home que ante unha frecha ou ante un disparo de arcabuz non fose para o outro mundo. Son homes. Son homes que fomentan a adoración a Satán, por crenza ou por interese. Iso é o que temos que investigar.

Avanzamos con sixilo cara á praia. Buscamos un lugar discreto dende o cal observar o que acontecía sobre a area do Canaval sen sermos vistos, de maneira que os reflexos das chamas da fogueira non nos delatasen. O ritual de mulleres en éxtase, por mor dos bebedizos que as obrigaban a tomar, era exactamente o mesmo que eu recordaba da ocasión en que fora testemuña, anos atrás, dunha reunión de bruxas, dun aquelarre na praia de Liméns. Espíanas, repetían exabruptos, blasfemias e frases de adoración a Satanás, renegaban de Deus Noso Señor, todo iso nunha loucura de ritual con sangue esparexido sobre a area, cos corpos espidos das mulleres enzoufados tamén en sangue e outros ungüentos oleosos; as de negro gozando dos corpos máis novos, ardentes e acendidos das mulleres que tiñan diante.

Entrementres, os homes, coas caveiras e as camisas escuras e as capas negras, amosaban xa os seus membros erectos, excitados por tanta voráxine, ante tanta lascivia, provocada polas mulleres de negro nas súas vítimas. Rían coma homes, facían comentarios obscenos coma homes, masturbábanse coma homes e, soamente cando apareceron no centro da escena, empezaron a comportarse coma poderosos demos chegados das profundidades do inferno. Esa xerga, empregando latinorios, frases inconexas e apelacións a Satán, excitaba aínda máis a todas as mulleres. Nese momento comezaba a orxía de sexo, as mulleres de negro ofrecendo as máis novas aos seus amos para que gozasen delas, dunhas, doutras, de todas as formas imaxinables, nun frenesí onde a augardente non faltaba nas gorxas dos machos e as súas axudantas, as cales, finalmente, aproveitaban a situación para gozar como as máis novas do interminable furor dos seus amos.

Claro que recoñecemos algunhas mulleres. Unha das de negro era, efectivamente, unha das coñecidas en Cangas como as Peludas, Inmaculada, a maior das irmás, caracterizadas todas elas polos seus bigotes e por seren moi abundantes de carnes. Outra das de negro resultou ser a tía do bacharel Suárez, o comisario da Inquisición e párroco de Santo André de Hío. O parentesco entre eles non era para ser investigado se non era o caso, mais a muller resultaba aínda moi atractiva para a idade que dicían que tiña. Unha das mulleres utilizadas para os descomedimentos satánicos, tal como nos dixeran en Bueu as nosas testemuñas, era Beatriz de Aldao, a viúva da parroquia de Aldán que perdera o seu home quince anos atrás mentres loitaba cos Terzos no norte de Italia, e non en Flandres como cría a xente da comarca. Soa, cunha boa facenda que lle permitía vivir das rendas, co único fillo criado e seguindo os pasos do finado do seu pai defendendo a coroa española, parecía en todos os seus actos moi segura de si mesma, sen medo a nada nin a ninguén, coma se realmente buscase unicamente o pracer desmesurado da carne. Non vimos as nosas testemuñas, naquela orxía non participaban nin Sancha de Beluso nin Maruxa de Vilar. Recoñecemos unha moza da parroquia de Tirán chamada Manuela, a muller do muiñeiro, e outra da parroquia de Darbo chamada Catarina, que vivía co seu sogro, un peón dos Montenegro nas terras que naquela parroquia teñen, xa que o seu marido, moi novo, leva anos servindo a El-Rei na milicia obrigatoria.

As demais non as recoñecemos e, afortunadamente, pensamos, non había ninguén próximo a nós. Tiñamos o vento a favor, por iso non temiamos polos nosos comentarios sobre os sucesos dos que eramos testemuñas, a sabendas tamén de que o ruído das ondas do encrespado mar e as refoladas de vento xogaban ao noso favor. Pouco a pouco, as mulleres levadas alí máis ou menos contra a súa vontade foron perdendo as súas ansias e apagando o seu ardor mitigando a súa fogaxe; esgotados corpos íanse rendendo para acabaren tendidos sobre a area. As de negro, porén, semellaban embriagadas, tanto pola augardente como polos excesos aos que someteran os seus corpos. Os demos cubríronse ben coas capas, sentaron moi cerca do lume e apuraron a bebida que levaban consigo. A quen debiamos seguir? Tiñamos que investigar a identidade do que chegara dacabalo, do que exercía de máxima autoridade na reunión de bruxas. Mais aquel día sairamos a pé e o susodito acudira a cabalo. Aínda así, cumpríanos saber que dirección tomaba ao marchar da praia do Canaval. Ao ser moito máis novo, ofrecinme para seguilo ata onde me acompañaran as forzas, mentres que Gabriel de Nogueira seguiría os dous homes que chegaran polo camiño de Cangas.

Os homes demo mudaron as roupas no punto do camiño onde previamente se encontraran. O xinete montou e, sen demora, esporeou coa fusta a súa montura e emprendeu a marcha ao galope, seguindo a mesma ruta pola que viñera. Gabriel e mais eu puidemos seguir os outros dous homes porque marcharon camiñando. O vento cesara, era máis de medianoite e axiña empezaría a chover. Na praza do Mercado do burgo de Cangas os dous homes despedíronse, un continuou camiño cara a Darbo e o outro subiu costa arriba, pola rúa Real. Eu seguín ao primeiro, mais a miña inexperiencia e os meus temores fixéronme fracasar moi pronto; perdino de vista nada máis pasar o desvío do camiño que sobe a San Roque. Agardei un bo anaco agachado, en silencio, por se me descubrira e pretendía xogarme unha mala pasada; cando o estimei oportuno, non sen inquietude e temor, volvín sobre os meus pasos ata a praza do Mercado. Cheguei cando viña de fronte Inmaculada a Peluda quen, ante a sorpresa por cruzarse con alguén a esas horas da noite e que ese alguén fose eu, o Refoxos máis novo, familiar do Santo Oficio, púxose nerviosa e reaccionou cun intento de carreira que eu cortei cun saúdo.

—Boas noites, Inmaculada! –berrei provocando que parase en seco. Pasea vostede a unhas horas pouco decentes. E cunhas présas que nin que acabara de ver o mesmísimo demo do inferno.

—Boas noites, señor Refoxos –dixo persignándose–, tíveno por un bandido, por iso as miñas présas e o meu espanto. Marcho, que non son horas –dixo botando a andar cara á súa casa.

—Amodiño –cortoulle o paso Gabriel de Nogueira asustándoa aínda máis. De onde vén unha muller dunha familia tan pía, destas horas, nunha noite tan escura?

—Moita xente hai hoxe na praza –dixo recuperando os folgos ante tanta sorpresa–. E logo ocorreu algunha desgraza?

—Díganolo vostede, Inmaculada –insistiu Gabriel–. Nós acabamos de chegar de lonxe. De onde vén vostede a estas horas?

—Veño de levarlle un pouco de comida á pobre Mariana. Deixeilla na entrada da casa.

—Mariana a Tola? –preguntei.

—A mesma. Nosoutras somos moi cristiás, mais non nos gusta facer a caridade diante de todo o mundo –contestou–. Por iso, de cando en vez, saímos pola noite e deixámoslle algunhas viandas na porta, para que as encontre ao amencer.

—Canta bondade! Que xenerosidade! Que almas caritativas! –exclamou Gabriel de Nogueira cunha retranca á que a interlocutora fixo caso omiso–. Pois debería andar con coidado porque disque en noites coma estas pode haber reunións de bruxas, e non vaia ser que a sorprendan e fagan cousas atroces cunha muller coma vostede, tan beata, tan pía, tan caritativa.

—Debería andar con coidado –dixen uníndome á charla–, as noites están volvéndose perigosas.

Deixámola marchar. Non era o noso obxectivo, de momento. Lamentabamos moito cruzarnos con ela, sobre todo pensando que ese fortuíto encontro podería servir para alertar as súas compinches da presenza dos membros do Santo Oficio polas rúas do burgo, de madrugada.

—Todo isto cheira moi mal –comentou Gabriel–. Non podes imaxinar a identidade do que eu seguín.

—Eu perdín de vista o meu –dixen–. Moito me pesa. Entroume o medo. Asusteime moito na escuridade cerca da costa de San Roque.

—Non importa –tranquilizoume–. Xa temos localizado un. É Paio Montenegro.

—Un Montenegro!? –exclamei asustado.

—O segundo dos irmáns.

—Son nobres –dixen coma se iso fose algo intocable.

—Son –admitiu Gabriel–, e aínda aspiran a ter máis poder. Din que están negociando a voda deste vividor coa terceira das irmás Santa Cruz.

—Pican alto! –respondín.

—Si, esas dúas familias xuntas sumarían moito poder, moita riqueza.

—Que imos facer?

—De momento non imos facer absolutamente nada. Non imos denunciar a ninguén e imos seguir buscando probas sobre as identidades das persoas que participan nestes actos. E agora mesmo, antes de que sexa demasiado tarde, volvamos á praia do Canaval, por se aínda podemos sorprender un par de mulleres e conversar con elas.

Para atallar, como a marea estaba moi baixa e o tempo apremaba, fomos pola praia de Areasgordas ata a punta Rodeira e dende alí á praia do Canaval, á que chegamos polo lado oeste, o das rochas. Empezou a chover. Vimos como algunhas das mulleres espertaban sorprendidas da súa nudez, desorientadas, buscando as súas roupas e o camiño para escapar daquel lugar. Outras desapareceran antes de chegarmos nós. Porén, alí estaba Beatriz de Aldao, vestíndose devagar xunto ao lume, unha saia, unha camisa branca e un corpiño, roupas dunha muller da vila que ela lucía con galanura, poñendo un pano para cubrir a cabeza e sobre del un sancosmeiro.

Era obvio que sabía onde se atopaba. Estaba claro para Gabriel de Nogueira que ela era unha das claves, unha das mulleres coas que había que falar. Para a nosa sorpresa, non enfilou cara ao camiño. Viña cara a nós para atallar polas praias, para resgardarse de inesperados sobresaltos nos escuras corredoiras e orientarse co brillo do mar. Fixémoslle a espera ao outro lado das rochas.

—Unha noite demasiado escura, demasiado tétrica, para que unha muller pasee pola praia –dixo Gabriel sorprendendo a muller.

—Déixenme en paz –respondeu sen saber con quen falaba–. Non teño nada de valor. Déixenme seguir o meu camiño.

—Non ten por que asustarse, señora –respondeu Gabriel–. Nós darémoslle protección.

—Non queremos nada de vostede –dixen–, só falar sobre certos asuntos.

—Non desexo falar con ninguén. Polo amor de Deus, déixenme marchar.

—Beatriz de Aldao –interpelouna Gabriel sorprendendo á muller, que parou en seco e quedou sen fala–, chámase vostede así, verdade?

—Quen o pregunta? Como sabe quen son?

—Chámome Gabriel de Nogueira, son familiar da Santa Inquisición e o meu compañeiro é Vicente de Refoxos, tamén familiar do Santo Oficio.

—Eu son nobre, son cristiá vella, son viúva e non renego de Deus Noso Señor.

—Sabemos que case todo o que di é certo –intervín eu–. Tería a bondade de acompañarnos ata eses salientes? Esta chuvia vainos empapar.

—Veña connosco –invitouna Gabriel de Nogueira asíndoa polo brazo–. Temos que falar e aquí estaremos máis protexidos.

Aproveitei o momento para desaparecer polas rochas, cara ao Canaval, para mirar se aínda quedaba algunha outra muller na praia. As dúas últimas estaban alí. Unha, xa vestida, camiñaba pola area cara ao camiño e a outra, aínda desorientada, buscaba con que cubrir a súa nudez. Puiden ver o seu abatemento, o seu noxo, a súa desesperación. De pronto, sen pensalo dúas veces, emprendeu unha carreira cara ao mar onde se somerxeu completamente. Dubidei. Non sabía que facer. Mais, ante o temor de que a malpocada da moza quixera suicidarse, abalanceime rochas abaixo ata alcanzar a area e corrín cara á auga con intención de lanzarme para rescatala xusto no momento en que a vin xurdir do fondo do mar, cerca da beira, como unha fermosa sirena, das soñadas cando nos contaban contos de vellos mariñeiros. Asustouse ao verme.

—Non temas –díxenlle coa voz máis doce que puiden modular e arredeime correndo na procura das súas roupas, que lle tendín para que se cubrise–. Crin que ías afogar, por iso me acheguei.

—Grazas –dixo tremelicando de frío–. Quen es?

—Vente quentar na fogueira –díxenlle mentres sacaba a miña zamarra para protexernos da fina barruza que o mollaba todo–. Como te chamas?

—Iso pregunteicho eu antes e non me contestaches.

—Eu chámome Vicente e ti?

—Chámanme Carme.

—De onde es, Carme?

—De Tirán. Fas moitas preguntas. E ti de onde es?

—Eu son de Cangas. Carme, que facías aquí, destas horas da noite, espida, soa, cerca dunha cacharela?

—Eu son boa –dixo empezando a tremer mais esta vez de medo–. Non sei o que facía. Son unha boa muller. Xúrocho. Son boa.

—Acouga, Carme, acouga, pero dime, que facías?

—A ti que che importa! Es moi preguntón. Quérelo saber todo.

—Estouche axudando, non? Preocupeime por ti, non é certo?

—Si, iso é verdade. Mais non quero falar. Non podo.

—Ven comigo, Carme –díxenlle colléndoa polo brazo.

—Onde me levas? Vasme facer mal?

—De verdade que non me coñeces? –pregunteille–. Eu a ti si. Es a filla máis nova de Manuel, o carpinteiro de ribeira, o que fai as dornas e as gamelas.

—Como o sabes? Estábasme seguindo? –preguntou poñéndose nerviosa de novo–. Onde me levas? Quen es?

—Carme, podes vir comigo sen medo. Aquí cerca, na outra parte da praia, poderemos protexernos da chuvia e o vento baixo o casco dunha vella dorna que está coa quilla ao aire, talvez esperando que algún bo carpinteiro de ribeira, coma o teu pai, a poida arranxar.

—Estou cansa. Quero volver á casa –dicía Carme mentres seguía os meus pasos e se acomodaba comigo baixo o reducido espazo que nos deixaban os bancos da cuberta da dorna.

—Tráiote aquí –expliqueille–, para conversar contigo. Non quero que te asustes, non quero que me temas, só quero facerche unhas preguntas e gustaríame que me contestases con sinceridade.

—A que vén tanto preguntar?

—Antes pregunteiche se me coñecías porque eu si que me acordo de ti, de verte na romaría de San Ramón. Chámome Vicente de Refoxos –identifiqueime mentres ela, ao escoitar o meu nome completo, mudaba o medio sorriso do seu fatigado rostro para poñerse seria e temerosa–. Sabes xa quen son?

—Lémbrome de ti, das romarías de hai algúns anos, cando eras un mozo de boa familia, mais agora non te coñecía. Estás feito un home. Todo o mundo che ten medo dende que pertences á Inquisición.

—Non temas por iso. Eu lémbrome de ti porque eras unha das mozas cuxa fermosura destacaba entre as demais.

—Ata o momento, esa fermosura da que falas só me causou desgustos.

—Quero que mo contes todo, empezando polo que facías aquí.

—Víchesme?

—Si.

—Meu Deus! –exclamou implorando ao ceo que nese momento estaba representado pola obra viva da dorna–. Perdoa os meus pecados! Perdoa esta humilde servidora!

—Tranquilízate e cóntame, como chegaches a estar involucrada en actos sacrílegos como os cometidos esta noite?

—Xúroche que son unha boa muller, aínda que xa nunca poderei defender nin a miña honra nin a miña decencia. Antes díxenche que a miña beleza só me trouxo desgustos. Todo empezou despois da sardiñada da noite de San Xoán, en Tirán. Alí estabamos, xunto a outra moita xente da vila, no porto, e mais tamén se encontraban alí algúns homes principais. Un deles buscoume e quíxome forzar, pero conseguín zafarme dos seus brazos e agacharme. Estívome buscando toda a noite mentres duraba a festa, que para min xa se acabara cando me puxo as mans enriba. Veume buscar ao día seguinte e aos dous días e varios días máis, pero eu non saía da casa coa desculpa de que me atopaba mal. O seu atrevemento foi tal que entrou no obradoiro do meu pai e, diante da miña nai e dos meus irmáns, díxolle que ou me entregaban antes da noite ou me acusaba de bruxa e quedabamos na ruína.

—Quen era el?

—Non podo dicilo. Queres que siga contándoche as miñas desgrazas ou non?

—Sigue.

—Estiven horas e horas chorando ata que se me acabaron as bágoas e os ollos quedaron enxoitos. Naquel intre, comprendín que a miña familia non tiña por que sufrir desgrazas pola miña culpa. Agardei á escurecida e, cando vin chegar pola rúa do porto a ese indesexable, saín da casa ao seu encontro, mireino aos ollos e díxenlle que se tocaba a miña familia o mataba. A súa resposta foi darme unha labazada que tirou comigo no chan; debeu resultarlle tan gracioso que lle provocou unha gargallada, tanto a el como ao home que o acompañaba. Erguinme, achegueime a el e biqueino no medio e medio da rúa. Levoume a unha das casas que posúe na vila e alí me deshonrou. Cando estivo completamente saciado, entregoume aos brazos do seu amigo para que seguise estragando o que ata daquela fora o meu virxinal corpo. Aquela noite sentinme rebentar por dentro.

—Quen foi ese animal?

—É moi poderoso. Non podo dicircho nin sequera a ti.

—Terás que facelo, mais de momento continúa co teu relato.

—Antes de botarme á rúa, recordoume que cada vez que aparecese por diante da miña casa, tería que entregarme a el. Así foi durante case dous meses, unha ou dúas veces por semana. Cando empezou a fartarse de min, díxome que xa non iría buscarme nunca máis, pero que cando as noites con lúa aparecese unha muller de negro no alto da costa, tería que seguila e facer todo o que ela me pedise. Ademais das oito ou dez veces que ese home me forzou na súa casa, esta é a segunda vez que a muller de negro me veu buscar para traerme á praia, facéndome beber unha apócema que nos volve loucas, que nos fai perder o sentido, que nos fai pensar que estamos embruxadas, coa que conseguen que sexamos dóciles escravas dos machos que gozan de nós coma demos posuídos.

—Por que renegas de Noso Señor?

—Non o sei. Non sei se renego de alguén ou non. Só sei que repetimos cousas que eu non entendo. Non recordo nada máis que algunhas imaxes, vagamente, cando saio desa borracheira en que me meten. Vexo homes con máscaras, ou demos con forma de home, que ao final non sei o que son. Do que si estou segura é de que só fun penetrada polo señor principal e polo seu amigo o primeiro día, e podo dicir que un dos que gozaron de min as dúas veces que estiven na praia era o señor principal, as mulleres sabemos iso.

—Dime xa quen é ese home. Non che vai pasar nada, nin a ti nin á túa familia –atrevinme a asegurar.

—Teño moito medo.

—Non ves que en calquera momento poden acusarte de bruxa? Non te decatas de que se aproveitan de vós e téñenvos baixo o seu xugo?

—A min xa non hai quen me console, nin haberá home que me queira. Cando se farten de min, marcharei a algunha cidade, a servir nalgunha casa principal ou a limpar a lorda nalgunha baiuca de mala morte, quizais sobreviva a conta do único que me queda, o meu corpo, mentres non se murche e nin iso queiran os homes de min.

—O nome, dime o nome dunha vez!

—Vai ser a miña desgraza definitiva e a ruína da miña familia. É un Montenegro.

—O Paio Montenegro.

—Se xa o sabías, por que me estiveches preguntando?

Gabriel quedara interrogando a Beatriz de Aldao, unha muller con excelente educación, moi superior á maioría das da súa clase na comarca. Amosouse sorprendida, asustada, altiva ao recordar o seu avoengo, e finalmente disposta a colaborar, contando a súa experiencia nesas reunións de bruxas. Contou o impacto brutal que para ela foi que trala noite de vodas, na que quedou encinta do seu único fillo e herdeiro da familia, o seu home partise cos Terzos e morrese un ano despois sen coñecer o froito do seu amor. Ese foi o punto de partida das súas desgrazas. Sen cumprirse o ano de viuvez xa chamaban ás súas portas ávidos pretendentes da súa facenda, do seu apelido, dos seus brasóns e da súa cama. Os primeiros conseguía despachalos con educación e firmeza. Os últimos non puido.

—Foi o ousado e asemade temido Gregorio Suárez, comisario da súa Inquisición, quen certo día se presentou na miña casa. Atendino coa cortesía que debe demostrar unha dama. Porén, el abalanzouse sobre min sen ningún tipo de miramento; empezou a tocarme coas súas sucias mans por todo o corpo, á vez que pola súa boca saían bocaladas de mal alento en forma de palabras lascivas que mesturaba con ameazas: se non cedía aos seus desexos acabaría ardendo na fogueira tras un Auto de Fe. Non estaba preparada para aquilo. Forzoume, e acabou conseguindo de min canto quixo, aquela vez e moitas outras. Eu era nova, tiña que sacar o meu a fillo e a miña facenda adiante, era inexperta na vida e ese home soubo darme un pracer que a morte do meu esposo me negara. Mellor este amante do que talvez ninguén sospeitase que un novo marido que busque unicamente diñeiro e nobreza, pensei.

—Durou moito a súa relación co comisario? –preguntou Gabriel.

—O primeiro ano viña case todas as semanas xacer comigo; despois, as súas visitas fóronse distanciando ata desaparecer da miña vida tras dous anos de viuvez. Foi entón cando pensei en buscar un marido. Aceptei os favores de tres ou catro homes de boa posición, mais ningún acabou convencéndome nin como persoa nin no leito. Hai uns dez anos, regresou á miña casa o comisario. Nada máis entrar no salón, desprendeuse dos seus calzóns e invitoume, ordenoume máis ben, que lle dese pracer. Subín as saias e dispúxenme, mais el deume unha labazada que tirou comigo no chan. Agarroume polo pelo e levou a miña boca ao seu membro. Cando obtivo satisfacción, díxome que non quería saber que ningún outro home entraba na miña casa.

—Volveu máis veces?

—Non, nunca máis entrou na miña casa. Uns meses máis tarde daquela última visita, a súa tía chamou á miña porta, faltaba pouco para o serán, e indicoume que a seguise. Supuxen que tiña ordes de levarme á reitoral. Non foi así. Cando lle preguntaba, respondíame que a seguise. Máis tarde uníronse a nós outras mulleres novas; camiñabamos desconcertadas e temerosas por aqueles camiños que ía gañando a noite para acabar na praia Mourisca. Obrigáronnos a beber unha apócema coa que sentimos unha embriaguez estraña que me turbaba a cabeza e incrementaba as miñas ansias por xacer con algún home. Ao principio non foron homes os que gozaron do meu corpo e do das outras mulleres, foron as tres bruxas vestidas de negro, entre elas a tía do bacharel Suárez, para acabar xa embriagadas dándonos pracer unhas a outras. A chegada dos machos disfrazados de monstruosos animais puxo uns membros virís á nosa disposición. Eu gocei deles. As demais mulleres? Ao longo destes dez anos vin pasar por esas reunións moitas mozas asustadas que co tempo perderon parte do medo. Coa chegada dunhas, outras deixaban de vir. Nunca crin nesas historias que nos contaban de adoración ao demo e outras parvadas. Aquela xente, aqueles homes, só querían gozar de nós.

—Coñece eses homes?

—Aínda que o que lle conto comezou hai dez anos, a miña presenza nestas reunións, como as chama vostede, só tivo lugar durante os tres ou catro primeiros anos, polo menos unhas tres veces cada ano. Logo deixaron de vir. De feito, non volveran ata hai uns meses, e nesta segunda etapa, a de hoxe foi a cuarta ocasión en que me viñeron buscar. Eu mesma estaba sorprendida, tanto polos anos de inactividade como polo meu retorno a estas orxías. Cre que nese tempo non ía acabar coñecendo os homes que buscan pracer con nós? Pois claro que os coñezo. Os de antes e os de agora.

—Cambiaron?

—Son xente principal non quererá meterse con eles!

—Déixeme decidir a min o que deba facer. Quen son os homes?

—Vostede verá o que lle convén. Un deles é Andrés Sanxoán, emparentado cos Bermúdez e os Castro; non crea que viña por satanismo e esas parvalladas que pensan algúns, só acudía para afogueirar os seus instintos e saciar a súa sede de muller. Coma el, Pedro Osorio só quería gozar coas mulleres, mais morreu defendendo Cangas contra os piratas; era un bo home que se deixou enguedellar e acabou colléndolle gusto. Foi substituído por Paio Montenegro quen, como todo o mundo sabe, é unha mala persoa cada hora, todos os días do ano. Cada vez parece ter máis poder na comarca, e máis ansias por someter a todo o mundo baixo o seu xugo.

—Falta un.

—Como!, non o coñece? Non pode ser. Non creo que non saiba vostede quen é o terceiro, o cabedel destas citas. De verdade que non o sabe ou é que quere que o seu nome saia da miña boca?

—Non, non o sei e agradeceríalle que mo dixera.

—O comisario da súa Inquisición, o bacharel Gregorio Suárez, párroco de Santo André de Hío, o meu amante trala morte do meu esposo. Coidaba –dixo sorrindo–, que entre vostedes, os da Inquisición, se contaban todo e se protexían uns aos outros.

—Pois xa ve que non é así e que non todo o mundo se comporta do mesmo xeito. Non se decata do perigo que corre? Non ve o que arrisca con estas actividades pecaminosas, se alguén a denuncia como bruxa?

—Bruxa?

—Vostede virá por gozar do pracer da carne mais invocar invocan o demo, renegan de Deus, se alguén as sorprende e as denuncia pode ir á fogueira, e aínda que non a queimen secuestraranlle todos os seus bens. Quedará desvalida, na rúa.

—É vostede moi amable advertíndomo, mais en canto ao dos meus bens non se preocupe, están a salvo. Sexa como for, se alguén se atreve a delatarme, terá que enfrontarse a xente moi principal, como os tres homes que participan nas celebracións.

—De momento, nós non imos actuar, queremos ter máis probas contra os verdadeiros responsables desta farsa. Pero farémolo. Non se equivoque e nin se lle ocorra contar isto aos demais implicados. Sería vostede a primeira vítima. Pénseo ben.

—Grazas polos seus consellos, señor Gabriel de Nogueira. Fareille caso.

—Sexa prudente e póñase a salvo. Temos a sensación de que se está cocendo algo. Nada bo, dende logo.

Unha vez que nos xuntamos os catro, fomos camiñando ata Cangas para coller as nosas cabalgaduras e levar cada muller ata a súa vivenda. Mais no camiño fixemos un alto, Gabriel aproveitou que retornabamos pola praia para achegarse ata a casa de Mariana a Tola e ver se todo estaba normal. Cando regresou, díxome que era certo o que aducira a Peluda: había unha trouxa con víveres no pousafoles da entrada da casa. Cubriran ben as costas e argallárano por se era necesario xustificar unha saída nocturna. Tíñano todo moi ben pensado. E nós non tiñamos en fronte uns incautos. Eu levei a Carme ata as inmediacións da súa casa en Tirán e despedinme dela cun bico na meixela recomendándolle que tivese moito coidado e que non marchase a ningures, que seguro que habería no futuro algún home capaz de querela de verdade. Gabriel encargouse de cruzar a península do Morrazo para levar ata Aldán a Beatriz de Aldao.

Para finais de xuño anunciouse unha celebración especial do día dedicado aos santos Pedro e Paulo, discípulos e apóstolos de Noso Señor Xesús Cristo. A Igrexa e a mitra compostelá querían aproveitar a data para seguir adoutrinando os servos de El-Señor na verdadeira fe, para que non houbese ningún tipo de confusión coas prédicas dos excomungados reformistas que tanto dano estaban causando á Igrexa de Roma e á Coroa española.

Chegado o día, durante unha misa multitudinaria, coa igrexa da colexiata abarrotada e coas portas abertas para que as xentes que se apiñaban no adro e ao longo da rúa Real puidesen escoitar, tres autoridades subiron sucesivamente ao púlpito situado xusto na entrada, para que tanto os de dentro como os de fóra puidésemos escoitar os seus sermóns. O primeiro en falar foi o ancián Vilar Prego Timiño de Lira, cóengo da catedral de Santiago de Compostela, rexedor da cidade santa e consultor do Santo Oficio, quen dedicou o seu sermón a ilustrar os presentes, con espírito bondadoso, sobre o nacemento de Cristo e a súa infancia. Falounos do seu pai, o carpinteiro Xosé; da Virxe María, a súa nai; de como naceu nun presebe no alfoz da vila de Belén; de como inmediatamente acudiron a adoralo xentes de lugares moi dispersos, pastores que levaban años de regalo, leñadores, pescadores, mais tamén artesáns e comerciantes e, sobre todo, tres reis chegados coas súas luxosas caravanas dende os confíns do mundo coñecido. Os rostros dos máis crentes e dos pequenos de Cangas iluminábanse escoitando un relato tan marabilloso e cheo de tenrura.

Ao finalizar a intervención de Timiño de Lira subiu ao púlpito Álvaro del Valle, cóengo da catedral de Ourense, quen comezou o seu sermón con claras intencións dogmáticas e catequizadoras, recuperando dos Evanxeos as pasaxes que falan da vida de Cristo, milagres como o do pan e os peixes, a curación dos enfermos e a resurrección de Lázaro, para finalizar coa Paixón de Cristo.

O último en pronunciar o seu sermón foi o párroco de Santo André de Hío, o comisario Suárez, o home que aparecía nomeado en canto escándalo se producía na comarca. Moito nos sorprendeu a Gabriel de Nogueira e mais a min, e tamén ao cóengo Gabriel de Vega que estaba xunto ás nosas familias, que o comisario fose o encargado de falarnos do pecado mortal e das súas consecuencias: a condena eterna nos infernos. Falounos dos pecados capitais poñendo moita énfase na lascivia e na concupiscencia, nos pecados da carne que traían ao mundo a tantos infelices sen pai coñecido; sermonou sobre a herexía, sobre os xudeus asasinos de Cristo e sobre os adoradores de Satanás, para os que o Santo Tribunal estaba disposto a abrir as portas do inferno se non confesaban os seus pecados.

Gregorio Suárez non escatimou detalles para amedrentar os presentes sobre as malas accións das bruxas que perseguen xacer con demos para xerar máis inimigos de Cristo Redentor, e facernos ver como todo o poder de Deus caería sobre as nosas insignificantes cabezas se non cumpriamos cos seus preceptos, os ditados pola Santa Madre Igrexa de Roma; recordounos como era a xustiza divina e como a aplicaban os dignitarios eclesiásticos no seu nome. O seu sermón creou un sentimento de amargor na concorrencia que esnaquizou toda a sensación de amor e paz que transmitiran os seus predecesores no púlpito. Se quería asustar os veciños de Cangas, conseguírao con creces. Cando criamos que os primeiros sermóns poderían axudar a mellorar a convivencia na vila, o comisario Suárez encargouse de devolver ás tebras o noso ceo, unhas tebras que a partir daquela data permitirían a entrada de todos males do inferno á outrora feliz vila de Cangas.

Terceira parte

O verán tamén chegou aquí, á montaña onde se encontra o mosteiro de San Pedro de Rochas. Pasei a noite de San Xoán entre celebracións populares e relixiosas, a xente saltou as fogueiras que segundo a tradición afuxentan os malos espíritos, ou os espíritos do mal e os seus servos; sexa o que for, antes e ao día seguinte, os mesmos fieis que saltaron sobre as brasas acudiron ás celebracións relixiosas, tanto na igrexa do mosteiro como nas das demais parroquias que están baixo a nosa responsabilidade. O sol quenta a terra, dá calor a animais e a persoas e ensancha o espírito.

Este inverno pasado, tan longo que durou boa parte do outono que o precedeu e da primavera que o seguiu, fixo dano ás persoas e aos animais de Noso Señor. As mandas de lobos buscando comida atrevéronse a chegar ás aldeas e ás vilas causando graves estragos nos currais, matando moitas cabras e cordeiros, galiñas e porcos, e tamén algunhas vacas. Esas tebras provocaron illamento, e o illamento malos pensamentos e evocacións escuras. Algunhas mortes, que ben poderían ser accidentais, foron achacadas aos seres que representan o lado escuro, o mal; falouse de lobishomes polas mordedelas atopadas nos cadáveres, díxose que a ambición dalgúns, ou talvez o atrevemento ante a escaseza de comida, os levara a buscar nas portas das covas dos mouros, eses seres escuros que a tradición pagá sitúa como gardiáns de tesouros que ninguén atopou, ou gardiáns das portas do inferno, o que para eles ben puido significar a morte.

Eses seres misteriosos que forman parte da tradición das vilas do vello reino de Galicia, eses seres que representan moitas veces o mal, tamén apareceron nas conversas cotiás daquel ano de 1621. En Cangas a neve non apareceu, mais os lobos si foron vistos nas aldeas das ladeiras da serra da Madalena e dos montes próximos. A escaseza era para todos. Parecía que as desgrazas causadas polos piratas turcos estenderan o seu feitizo perverso tamén entre o mundo animal. O estado de convulsión dos veciños chegaba a extremos de oírse falar soamente dos animais que representaban o mal, o inferno e os secuaces do demo. Serpes velenosas, os mencionados lobos, mandas de xabarís que destruían as sementeiras e atacaban persoas, dragóns e outros monstros mariños, brétemas que os pescadores dicían que te levaban aos abismos, amén dos demos e das bruxas malvadas que non cesaban no seu empeño de chuchar o sangue dos animais domésticos e dos nenos, coándose nos seus dormitorios en forma de moscas que os atacaban mentres durmían. Bruxas capaces de envelenar o leite das paridas, de facerche perder todo o gando vítima de enfermidades incurables, responsables da terra erma, da ausencia de peixes nos caladoiros e dos ventos malignos que só traían desgrazas. Os naufraxios sucedéronse cando entrou o verán. Coa confianza posta do mes de xullo, o mes de Santiago, os mariñeiros atrevíanse a forzar a marcha en busca de máis e máis capturas coas que poder comerciar para alimentar as súas familias, mais o vento era aquel do que lles oíra falar de pequeno á miña avoa, a María Soliño, a Martiña. Non era fácil devolver a tranquilidade a unha vila marcada dende había varios anos pola desgraza, unha vila sinalada polos xerarcas do tribunal do Santo Oficio en Santiago como pagá en exceso.

Aquelas semanas anteriores e posteriores á noite de San Xoán e aos sermóns da misa de san Pedro e san Paulo, un manto lúgubre semellaba cubrir as nosas cabezas, á marxe de que o sol brillase nas alturas e de que a xente volvese ás rúas, iso si, co cello engurrado e desconfiando de cada persoa coa que cruzaban. As tormentas secas do atardecer eran xa un costume, que non por cotián deixaba de resultar inquietante; ningún vello do lugar lembraba aquelas inclemencias do tempo tan insistentes, tan repetitivas, con nubes negras no ceo e lóstregos percorrendo a ría dende a entrada nas illas Cíes ao interior, alén da illa de San Simón; cando caía a noite a visión volvíase fantasmagórica, con aqueles lampexos tan frecuentes de raios que semellaban iluminar as nosas vidas coma se fose de día, descargando despois un milleiro de raios no mar, cun ruído de tronos enxordecedor.

Gabriel de Nogueira e mais eu reflexionamos sobre todo o que acontecía. Aproveitabamos os desprazamentos aos distintos portos da nosa xurisdición na comarca do Morrazo para aclarar as nosas ideas, os nosos pensamentos, para pensar en que debiamos facer ante todos os acontecementos que talvez virían enriba nosa da noite para a mañá; considerando se debiamos actuar xa ou tiñamos que seguir agardando; se cadra había que viaxar a Santiago e consultar cos inquisidores o modo de actuar. Pensabamos niso, mais tamén en que iso talvez provocase a maior das tormentas, con raios e tronos que causarían tanto mal que sería imposible para nós predicir o final, se ben temiamos que podería ser o maior Auto de Fe da historia do Santo Oficio. Ambos tiñamos a sensación de que aqueles acontecementos non eran normais. É verdade que se nos deixabamos levar polas supersticións que tanto arraizamento tiñan entre o pobo, entre os veciños de toda a comarca e de todo o territorio, e polos alegatos apocalípticos de sermóns coma o do comisario Suárez, deberiamos rendernos e aceptar que o Maligno saíra triunfante, e que as trompetas dos purísimos arcanxos celestiais foran desterradas do firmamento. Mais resistiámonos a crer niso. Ambos eramos pragmáticos, eu por educación, a recibida do meu pai, que non comungaba con rodas de muíño e que buscaba a man do home detrás de cada acto, bondadoso ou maléfico, tal como facía o seu compañeiro Gabriel de Nogueira, agora compañeiro meu como representantes que eramos do Santo Tribunal no territorio de Cangas.

Por todo iso, non tiñamos dúbida de que a man do home estaba detrás de todos os acontecementos vividos nos últimos meses, nos últimos anos, acontecementos que non facían outra cousa que agrandar o temor, a suspicacia e o desconcerto entre a poboación.

—Cres que todas estas reunións de bruxas nas praias, todos estes actos obscenos que cada vez son máis frecuentes, obedecen unicamente á lascivia incontida duns cantos homes e mulleres? –preguntoume Gabriel.

—Non sabería que dicirche –contesteille–. É verdade que os desexos dos homes por gozaren das mulleres poden chegar a ser irrefreables. Pero non teño experiencia dabonda nin neste oficio nin na vida como para que a miña resposta che poida ser de utilidade.

—Tes que buscar unha muller, Vicente. Debes ir pensando en atopar alguén para compartir a túa vida con ela.

—Si, boh…

—Ah! Ti xa suspiras por algunha, non si?

—Non, boh, si. Non estou seguro.

—Volvamos á nosa conversa, non che parece que dun tempo a esta parte a xente perdese o medo a falar de bruxas, de aquelarres, como lles chaman agora a esas reunións, sen temor a que o noso longo brazo os poida levar á fogueira?

—É certo o que dis. Parece feito adrede. É coma se o mal campara ao doután porque se sente protexido.

—Aí quería chegar eu. Ves como se pode razoar? Parece que alguén ten moito interese en que todo isto transcenda, que se saiba máis alá da nosa xurisdición. É coma se desexasen que, chegado un momento, pasase algo tráxico, que o cheiro a carne queimada se espallase por todos os lugares.

—Sabemos, polos testemuños das mulleres, que nos aquelarres están implicados o comisario, un Montenegro e un Sanxoán. Xente poderosa. Que poden temer se, ademais, un é comisario do Santo Oficio?

—A pregunta non é que poden temer senón que poden gañar.

—Gañar? –preguntei sorprendido.

—Si, gañar. As cousas fanse por algún motivo. Neste caso, á parte do motivo sexual de fornicar con moitas mulleres en longas orxías, que en principio, hai anos, puido ser suficiente, agora ten que ocultar algún escuro obxectivo.

—Pois non dou sabido cal é.

—As familias dos homes implicados son poderosas; as mulleres de negro non teñen problemas; as Peludas viven ben das súas rendas, a tía do comisario non ten dúbida da súa situación; fáltanos a terceira en discordia.

—Entón, u-la clave deste perigoso enredo?

—Nas mulleres que utilizan para saciar os seus instintos máis baixos.

—Pero se son as menos afortunadas desta situación!, as máis desgraciadas!

—Mirémolo así. O comisario Suárez pérdese polas mulleres e pérdeo a ambición de poder. Non lle faltan ingresos mais tamén ansía riquezas. Os Montenegro son unha familia con moito poder adquirido nos últimos anos, mais a súa facenda non se corresponde coa súa situación, sobre todo tralo ataque dos turcos. E que dicir dos Sanxoán? Familia fidalga vida a menos.

—De acordo. Mais que gañarían con todo isto?

—Se son eles os que van denunciar as mulleres, grazas ao secuestro de bens e posterior xuízo contra as acusadas de bruxería quedarían coas súas posesións, casas, capital, terras, rendas etc.

—Renunciando ás mulleres que lles dan pracer?

—Aínda que pareza estraño, si. Porque conseguirían outras mulleres para os excesos da carne. Quedarían con todo o de Beatriz de Aldao, que é un patrimonio envexable; a casa de Sancha de Beluso coa dorna do seu home tampouco é desprezable, nin a zapatería da acosada Catarina Pernas.

—A carpintería de ribeira dos pais de Carme…

—Ao final, o beneficio é palpable.

—Non creo que cheguen a tanto.

—Talvez non, mais debemos estar atentos para evitar que paguen xustos por pecadores.

O mes de xullo caracterizábase, entre outras cousas, polo activo comercio nos portos da nosa xurisdición ao que chegaban tanto galeóns de cabotaxe da ría de Vigo ou da de Pontevedra, como barcos doutros portos do Cantábrico ou de países estranxeiros. O noso traballo supervisando cargas incrementábase de xeito notorio, tendo que ir dun porto a outro a demanda das autoridades civís ou a sabendas das datas aproximadas da chegada dos navíos. Iso mantívonos ocupados, e bastante arredados das outras preocupacións, pola falta de tempo para elas e polas fases lunares que se correspondían co minguante, que nos facían sospeitar que con tan pouca lúa desistirían de acudir ás praias polas noites.

Entramos de novo no porto de Bueu a media mañá do luns, 19 de xullo de 1621. O día era solloso e esperábase bastante actividade no porto, non só o luns senón tamén o martes e o mércores. Porén, víase moi pouca xente pola rúa e a que se atrevera a saír camiñaba co xesto adusto e amosábase fuxidía. Esa sensación de avanzar cara á nosa habitual pousada e sentirse observado por centos de ollos non nos era allea. O noso pousadeiro atendeunos mostrando moito temor e a súa muller miraba para nós cun aceno amargo dende a cociña.

—Que sucede na vila? Por que non se deixa ver a xente? –preguntei.

—Vostedes deberían sabelo mellor ca nós –contestou o pousadeiro con poucas ganas de falar.

—Que é o que teriamos que saber? –insistiu moi serio Gabriel de Nogueira.

—Que levaron a Catarina Pernas a Santiago.

—A Catarina Pernas? A Santiago? A que? –preguntei.

—Quen? –preguntou Gabriel.

—O comisario Suárez.

—Sabe de que a acusan? –preguntou Gabriel.

—O comisario di que ten dúas ducias de testemuñas que afirman que Catarina Pernas é unha bruxa.

—E vostede que cre?

—Eu non sei nada. Non teño nada que dicir.

—Se fose alguén da súa familia, daquela falaría? –preguntei–. Aquí ninguén dá a cara por ninguén.

—O que pasa é que todo o mundo teme levarlle a contraria ao comisario Suárez. Non só hai que agacharlle as mulleres para que non se encapriche con elas senón que calquera pode ser delatado como bruxo.

—Se vostede non opina e os demais tampouco, teremos que supoñer que o comisario ten razón, que é unha bruxa.

—Que vai ser unha bruxa esa muller! –repuxo o pousadeiro con énfase–. Pero se é unha santa! E o seu home o zapateiro igual. O que pasa é que a nena saíulles con tanta graza, con tanto xeito e tan fermosa, que pronto os rufiáns se fixaron nela. Pero os seus pais loitaron ata o final para manter a súa honra.

—Vaia buscar o alguacil e os seus axudantes –ordenoulle Gabriel–. Queremos velos aquí canto antes.

Deixamos as alforxas nos nosos apousentos e agardamos a chegada das autoridades locais. Só se presentou o alguacil, pois os seus axudantes foran consignados para levar custodiada a Catarina Pernas a Compostela.

—Que pasou aquí? –preguntou Gabriel.

—Onte presentouse na vila o comisario Suárez e díxonos que tiñamos que arrestar a Catarina Pernas porque era unha bruxa –respondeu o alguacil–. Presentámonos na parroquia de Cela, arrestamos a Catarina e precintamos a casa por se era mester o embargo de bens, unha vez xulgada pola Inquisición en Santiago.

—O zapateiro e os seus fillos, incluída a fermosa Catarina, quedaron na rúa? –preguntei.

—Non, porque o obradoiro de zapatos está a nome de Pedro da Ponte e alí é onde viven agora.

—Cando saíron para Santiago?

—Esta mañá, á alba.

—Que nos pode dicir de Catarina Pernas? –preguntou Gabriel–. Vostede coñécea como a case todos os veciños, non é certo?

—Coñezo, claro que a coñezo, a ela e mais ao seu home Pedro, é moi bo zapateiro.

—É unha bruxa?

—Eu desas cousas non entendo, señor.

—Contesta dunha vez! –berrou Gabriel.

—A min nunca mo pareceu, pero agora andan dicindo que hai máis de vinte anos que fai feitizos e meigallos e outras perversións.

—Alguacil, vostede viuna algunha vez facerlle mal a alguén? –insistín.

—Nunca na vida! Dende que son alguacil esa familia nunca deu que falar nada máis que cousas boas. Pero agora a xente di que é bruxa.

—Sexa –dixo Gabriel–. Cos pousadeiros como testemuñas e ante nós e a autoridade que representamos, tomamos declaración escrita de que vostede nunca viu nada malo nesa muller. Agora, traia algunha persoa que lle poida axudar nas súas funcións como alguacil e volva aquí despois do xantar.

Nada máis rematar a comida, presentouse na pousada o alguacil con dous mozos da vila aos que tomamos xuramento como axudantes provisionais do alguacil. A este, e aos seus homes, encargámoslles a vixilancia e custodia dos barcos que chegasen ao porto nos próximos días. Nese tempo deberían permanecer fondeados sen que ninguén subise a bordo nin ninguén desembarcase, e moito menos as mercadorías. Revisamos os dous galeóns que estaban pendentes da nosa visita e regresamos a Cangas. Avisamos as nosas respectivas familias de que marchabamos a Santiago e que non sabiamos cando iamos regresar. Deixamos o porto de Cangas cerrado ao comercio de mercadorías e partimos ao amencer do día 20 de xullo con intención de facer noite en Santiago. Puidemos entrar na cidade pola Porta Faxeira co tempo xusto antes de que a pecharan. Ceamos a gusto na nosa pousada habitual, a da loura Dolores, e durmimos coa preocupación natural polo futuro dunha muller á que sabiamos inocente.

A primeira hora da mañá presentámonos nas dependencias do Santo Tribunal esperando ser recibidos polos inquisidores. O porteiro mandounos agardar e os inquisidores tamén. Puidemos falar co notario do segredo, Domingo Loriga e mais tamén co receptor do tribunal, Gregorio de Verea e Aguiar, que nos escoitaron e nos deron a pouca información que podían darnos ata o momento. A ambos lles dixemos que criamos que se trataba dun erro e que nós, familiares da Inquisición en Cangas, con xurisdición na parroquia de Cela á que pertence a detida, avogabamos pola súa inocencia co inestimable apoio dunha trintena de veciños, incluído o alguacil de Bueu.

Os inquisidores non se aviñeron a razóns deixando que o proceso seguise o seu curso. A acusada era unha muller con bens nada desdeñables e con capacidade para aboar a súa manutención mentres estivese presa nos cárceres secretos, polo que as arcas baleiras do tribunal non se resentirían, máis ben ao contrario, se a muller resultaba ser culpable, grazas ao secuestro de bens. Catarina Pernas foi interrogada ante o altar do Espírito Santo onde declarou a súa inocencia, deixando claro que os motivos da súa detención foran debidos á súa negativa a entregar a honra da súa filla, tamén chamada Catarina. Soubemos entón que a nosa estadía en Santiago se ía demorar máis alá do día de Santiago Apóstolo, o 25 de xullo, festividade grande en toda Galicia e máis en Compostela, polo que os inquisidores buscarían o seu lugar entre os dignitarios da cidade santa para ocupar postos de preeminencia nas celebracións eclesiásticas que ían ter lugar na catedral. Moita vida na rúa, moito comercio nas prazas, demasiado forasteiro na cidade. Falamos coa pousadeira para manter o noso cuarto ata despois das festas. Durante os seguintes días, acudiamos puntuais ás casas do Tribunal na procura de noticias sobre Catarina e mais para tratar de falar cos inquisidores.

A cidade santa non era allea aos problemas e ás retesías entre institucións, debidas, sobre todo, a cuestións de xurisdición e competencias; ninguén quería perder parcelas de poder. Por outra parte, e debido á disipada vida dos dignitarios do cabido, da cidade, da catedral, da audiencia e do Santo Oficio, non era complicado sacar a relucir a palla no ollo alleo á vista de que a cidade enteira era unha xigantesca meda. Dolores, a pousadeira, adiantáranos o que se cocía nos fogóns da cidade. Os dixomedíxomes que os mangoleteiros levaban e traían aos oídos atentos, unhas veces alimentados por calquera das partes implicadas nos feitos escandalosos que anunciaban, outras veces porque testemuñas cuxa confianza valía menos que a porcallada que os seus zapatos pisaban, encargábanse de difundir con pelos e sinais as trasfegas luxuriosas en que as autoridades do cabido e da Inquisición adoitaban verse involucrados. A Dolores a ausencia do meu tío Bertomeu infundíalle máis confianza para falar sen pexas. Estrañáballe que, sendo familiares da Inquisición, non estivésemos ao tanto do que ocorría entre os vellos muros das casas do señor de Monterrei, casas que dende había un par de décadas ocupaba a Inquisición.

—Está a cidade patas arriba –dicía–, tanto como as mulleres de mala vida que entran e saen no pazo arcebispal e nas casas da Inquisición coma se fosen as donas. Dende o voso Santo Oficio investigan aos cóengos e dende o cabido xa denunciaron ante a xustiza segrar e ante as máis altas instancias do Santo Tribunal na Corte, tanto ao inquisidor Correa, como aos freires conselleiros Martín Monzo e Méndez de Andrade, por prenderen mulleres e encerralas nos seus cárceres secretos para unicamente gozar delas pola forza ante o temor de seren acusadas de delitos que non cometeron.

—Moito atrevemento me parece lanzar esas acusacións contra os inquisidores –apúxolle Gabriel.

—Eu só vos conto o que toda a cidade sabe. Hai moitas mulleres decentes que se recollen pronto ou que circulan polas rúas sempre ben acompañadas, evitando as proximidades das casas da Inquisición e as rúas onde habitan algúns dignitarios catedralicios de coñecida fama.

—Non pode ser tan grave a situación –dixen.

—Non tendes amigos en Santiago? Non tomades viño nalgún que outro mesón? Non coñecedes libreiros? Preguntádelles a eles. E mais tamén hai acusacións contra o fiscal da Inquisición.

—Contra Tomás Agüero? –preguntou Gabriel.

—Si, señor. Contra ese adramán que se aproveita tamén das mulleres indefensas que meten nos cárceres, e contra o alcaide maior García Feijoo de quen din que vai con nenas e nenos, ese porco noxento.

—Talvez sexan certos os comentarios que nos fas, pero arríscaste demasiado contándonos isto. Somos familiares da Inquisición.

—Non teño nada máis que temer.

—Como que nada máis? –preguntei.

—Si, Vicente Refoxos. Viñeron por min. Encerráronme e pretenderon violentarme.

—Se a luxuria é tanta –dixo Gabriel–, a túa beleza estranxeira queda moi exposta, faite moi visible, e máis traballando neste negocio en que a xente non para de entrar e saír. Podo preguntar que sucedeu?

—Fun advertida momentos antes da miña detención, cando facía a compra na praza do Pan. Unha boa muller díxome que me agachase, que oíra o meu nome en boca de varias persoas que non se podían nin mencionar. Durante uns días agardei con moito medo, facendo vida normal na pousada, mais sen saír á rúa. Non foi dabondo. Prendéronme catro alguacís e encerráronme nun cárcere que se atopa debaixo dun salón principal onde hai un altar. Faltoulle tempo ao novo inquisidor Gómez Correa para querer gozar do meu corpo. Espíronme os seus alguacís entre grandes gargalladas e, facendo burla do meu home tolleito, prometíanme a grandeza dos seus membros virís cos que por fin podería sentirme muller. Infames! Malditos! Fillos de mala nai!

—Forzáronte? –preguntei.

—Levaba varios días preparándome para aquel momento e fíxeno como mellor souben para defenderme. O meu home e mais eu untamos as nosas partes cunhas herbas que nos deixaron case en carne viva e que nos provocaron moito sufrimento, mais aquel remedio foi a nosa salvación. Cando se dispuñan a forzarme o inquisidor, o alcaide e dous dos alguacís, abrín ben as pernas para que aqueles homes viran aquilo polo que tanto degoxaban. Quedaron tan horrorizados ante o que viron que a súa fortaleza derrubouse ao instante. Quixeron saber e conteilles que había varios anos me forzara un home chegado das Américas, e que me deixara así, con este mal, condenada a non poder gozar con ningún home sen pegarlle a enfermidade que tantas dores produce; que o meu home o sabía antes de casar comigo e aínda así quixera gozar do meu corpo para a súa eterna desgraza. A súa desconfianza ante unha posible treta miña levounos a visitar a pousada, espir o meu home e comprobar que as súas partes estaban igualmente en carne viva. Pasaron varios meses antes de que os dous puidésemos recuperarnos dos nosos quebrantos. Deberon quedar convencidos porque xa hai quen me coñece pola rúa como a Tiñosa.

—Déixasme pampo, Dolores –dixo Gabriel–. Son tempos revoltos en todas partes.

Se algunha dúbida tiñamos sobre a necesidade de quedar en Santiago mentres Catarina Pernas permanecese detida, a conversa coa pousadeira foi determinante para que decidísemos quedar. Noutros lugares da cidade confirmáronnos a fama dalgúns dignitarios. Cada paso por Compostela acrecentaba a nosa preocupación polo destino final de Catarina Pernas e da súa familia. Dubidabamos xa se mencionar a súa fermosa filla Catarina, non fose o demo que a luxuria desmedida de alguén acabase coa súa honra. Sabiamos por Dolores a pousadeira que o fiscal era unha persoa sobre a que pesaban acusacións de aproveitarse das mulleres presas, forzándoas mentres estaban encadeadas ou antes de levalas espidas á sala do tormento. Sabiamos, por tanto, que Tomás de Agüero tiña unha fama que o precedía e que debiamos ser moi cautos con el. Dolores tamén nos advertiu sobre o alcaide dos cárceres, un tal García Feijoo, que estaba acusado de estupro. Tanto o alcaide como o fiscal, malia as duras acusacións na súa contra, seguían nos seus respectivos postos e gozaban da confianza dos seus superiores. Nós teriamos que insistir en ver os inquisidores para achegarmos as probas da inocencia da detida.

Finalmente, conseguímolo. Fomos recibidos polo inquisidor Correa. Falábanos de supersticións, de paganismo, de vidas afastadas dos bos costumes que emanan dos Evanxeos, das Sagradas Escrituras, da necesidade de exemplarizar cos que sexan pecadores enviándoos ante as autoridades que el representaba, para logo expoñelos publicamente en Autos de Fe onde recibirían o seu castigo. Dicía todo isto mentres as cortesás entraban e saían nas casas do tribunal pola porta principal, cruzando o mesmo vestíbulo ca nós, que as escoitabamos rir de forma escandalosa en dependencias veciñas, actitudes todas elas moi censurables e lonxe do decoro que se lles supuña ás instancias onde nos achabamos. O inquisidor Correa parecía non querer atender ás razóns que achegabamos para liberar a Catarina Pernas, empeñado como estaba en exemplarizar co seu sermón para que os dous familiares pailáns que tiña ante si o deixaran en paz e regresaran á súa xurisdición.

A medida que Correa falaba, eu vía crisparse o rostro de Gabriel, que apertaba as mandíbulas para non cometer ningunha imprudencia grave ante a actitude hipócrita do inquisidor Correa. Non a aguantou máis:

—Señor inquisidor Correa –interrompeuno–, desculpe o meu atrevemento. Vimos unicamente para dicirlle que temos probas de que a detida nestes cárceres secretos foi acusada sen fundamento. Temos probas…

—Señor Gabriel de Nogueira –interrompeuno á súa vez o inquisidor Correa–. Nós temos probas de vinte e unha testemuñas que afirmaron ante o comisario Suárez que a que vostedes defenden é bruxa dende hai vinte anos polo menos. Cantos testemuños traen vostedes?

—Unha trintena –contestou Gabriel–. Entre eles o do alguacil de Bueu.

—Insuficientes, non lles parece?

—E mais a nosa palabra –intervín eu–. Somos dous familiares do Santo Oficio.

—Contra a do comisario Suárez. Non se fale máis. Esta é unha casa na que o primordial é o cumprimento da lei e o seguimento estrito da vida exemplar de Noso Señor, tal como recollen as Sagradas Escrituras.

—Non é iso o que din na cidade –retruquei cun atrevemento que a experiencia non me permitiría.

—Que é esta insolencia? Que acusacións son esas, Vicente Refoxos? –preguntou erguéndose irado o inquisidor.

—Sinxelamente –respondín poñéndome de pé ante o asombro de Gabriel de Nogueira e do propio inquisidor–, díxenlle o que cada persoa coa que falamos nesta cidade nos conta, saíndo moitos nomes desta casa a relucir cando de actos deshonestos se trata.

—Como se atreve!

—Eu non acuso –corrixino–. Só lle transmito o que aos nosos oídos chega.

—Este atrevemento vaille custar moi caro –seguiu enfurecido.

—Non somos nós os que infrinximos a lei nin os que estamos en boca de ninguén –continuei–. A min non me gustaría que o meu nome fose de boca en boca como o dun rufián máis entre as xentes dignas da cidade. Mais nós viñemos protexer a este tribunal, do que queremos que actúe conforme a lei, ao que queremos seguir respectando e servindo, a unha inocente como Catarina Pernas.

—O proceso seguirá o seu curso –asegurou o inquisidor Correa–. Antes de que acabe o mes saberemos o resultado.

—Espero que teñan en conta os nosos informes –apuntou Gabriel–. Cantas monicións se lle fixeron á procesada?

—Mañá serán as terceiras.

—E?

—Di que é inocente, coma todos. Cando sexa sometida a tormento cambiará de idea.

—Podemos saber que dixeron as testemuñas?

—Iso forma parte do sumario que se está levando contra a bruxa.

—Bruxa? Non se está adiantando ás conclusións? –inquiriu Gabriel de Nogueira.

—Sería moi doloroso que os Soutomaior, cando veñan celebrar á nosa vila o San Roque, tal como nos prometeron, visen nas nosas caras o desgusto por un atropelo cometido por este tribunal.

—Os Soutomaior? –preguntou o inquisidor agora perplexo.

—Toda a familia –asegurei eu–. Dentro duns días comerán connosco e cos nosos rexedores.

—Farei que lles entreguen as enquisas realizadas cos testemuños da acusación.

—Queremos asistir mañá ás monicións finais, entregar os nosos informes e, no seu caso, estarmos presentes na sala do tormento.

—Non é moi ortodoxo o que me piden. Verei o que podo facer. Mañá, ao finalizar as monicións serán informados. Agora agarden –ordenou mentres dispuña que o fiscal se presentase na sala da audiencia cos informes do caso de Catarina Pernas.

—Os testemuños faranse públicos no Auto de Fe –dixo o fiscal revisando unha resma de papeis onde o escribán apuntara as declaracións dos delatores. Unha testemuña –continuou– afirma que Catarina Pernas é unha bruxa feiticeira moi coñecida na comarca e que a ela acoden dende os veciños ata xentes de lugares moi arredados debido á súa fama de facedora e desfacedora de feitizos, de curandeira con remedios secretos. Outra testemuña afirma que Catarina Pernas utiliza ungüentos mesturados con incenso para curar determinadas enfermidades dicindo palabras que ninguén entende mentres llelos aplica no corpo e lles fai beber apócemas; se non lles pagan, bota sobre eles unha maldición que enferma a toda a familia. Outras testemuñas afirman que sempre que se cruzan con ela escóitanlle dicir que renega de Deus, da Virxe María e de todos os santos.

—Quen pode dicir iso dunha muller apreciada polos seus veciños, polo párroco, polos clientes do seu home o zapateiro? –preguntei.

—Pois escoiten este testemuño –continuou o fiscal –, é moi concluínte. Trátase dun home que di que tendo as vacas doentes se confiou a Catarina Pernas pola súa fama de feiticeira e foi buscala a Cela para que o acompañase á casa. Como queira que se fixera de noite, a bruxa díxolle ao home que camiñase diante dela porque tería que seguila con outra fasquía diferente á que adoito lle vía e que durante o resto do camiño só podería dicir a palabra Xesús. Dito isto, a bruxa saíu voando e diante da testemuña apareceuse un castrón con tres cornos en posición ameazante. A testemuña, esquecendo o mandato de dicir só Xesús, empezou a berrar «Catarina! Catarina!» A bruxa apareceu e recriminoulle o seu erro. O home asustouse ao ver que tanto o castrón como Catarina desaparecían e pegou a correr; non parou ata chegar á súa casa que atopou totalmente pechada; forzou a porta e viu a súa muller profundamente durmida. Quixo espertala mais non puido. Nesas, saíndo de debaixo da cama, Catarina díxolle que só ela podería espertar a súa muller e tras facer uns sortilexios, a muller efectivamente espertou do seu letargo. Daquela, a bruxa foise voando e rindo ás gargalladas.

—Nos meus anos como familiar do Santo Oficio e tras tantas acusacións de bruxería –apúxolle Gabriel– aínda non vin voar ningunha muller, bruxa ou non.

—Velaquí, señor fiscal –dixen entregándolle uns papeis–, o noso informe sobre a inocencia de Catarina Pernas; nel inclúense as declaracións do párroco de Santa María de Cela, do alguacil de Bueu e mais as nosas.

A primeira hora da mañá do día 29 de xullo, Catarina Pernas foi conducida dende a súa cela ata a sala de audiencias para unha terceira e última amoestación dos inquisidores para que confesara os seus crimes voluntariamente e así non ter que recorrer á sala do tormento. Ante o altar do Espírito Santo e presentes nós entre as testemuñas, amén do fiscal, un escribán, o notario do segredo, o alcaide e un par de axudantes do alcaide, presidida a audiencia por dous dos tres inquisidores, cominouse a Catarina Pernas unha vez máis a declarar os seus pecados.

—Confesa voluntariamente os teus pecados, as túas actividades como bruxa, confesa que renegas de Deus –dixo o inquisidor Correa.

—Nunca reneguei de Deus Noso Señor ao que sigo pedindo xustiza. Nunca fun bruxa nin o serei, endexamais! Non son unha muller pecadora, ou polo menos non peco máis que as demais persoas. Fun acusada polo comisario Gregorio Suárez por negarme a entregarlle a miña filla para ser deshonrada por el e polos seus secuaces, como fixo con tantas mulleres da comarca. Só quere gozar coa miña inocente filla, ese desgraciado que non pensa en nada máis que nos pecados da carne.

—Non soamente non se avén a razóns senón que ademais se atreve a acusar a un membro deste tribunal! –exclamou moi alterado o inquisidor Correa–. A partir de mañá, dúas sesións na sala do tormento.

—O noso informe –interveu Gabriel de Nogueira– coincide coas declaracións da acusada. Rógolle que o teñan en conta.

Gabriel e mais eu abandonamos compunxidos, incrédulos, atordados, as casas do Santo Oficio, ao comprobar que os nosos informes só serían tidos en conta, agora e sempre, se o que ofrecían eran delacións, carnaza para o tribunal. Sen querer, buscamos a pousada de Dolores para refuxiarnos nuns netos de viño que nos axudasen a cambiar un pouco o humor, que nos abrisen o apetito. Finalmente conseguimos comer unhas boas racións de empanada de carne e unhas cuncas de caldo ben quente. Antes do solpor entramos na capela da Corticela, máis recollida a aquelas horas que calquera da catedral, e oramos. Reflexionamos sobre os nosos propios pecados, sobre a nosa desobediencia ante os inquisidores querendo impoñer os nosos criterios de paifocos aos de tan altas dignidades, crendo que as nosas verdades eran máis verdades que as que ditaba o propio tribunal. Pecamos de orgullo, de vaidade, de altivez, ante os representantes da custodia da ortodoxia cristiá sobre a terra no noso bendito país maltratado por todas as potencias estranxeiras que fomentaban a herexía. Buscamos a reconciliación con nós mesmos e preparámonos para asistir, ao día seguinte, á primeira sesión de aplicación do tormento á pobre da Catarina cuxo pecado fora parir unha filla tan fermosa que espertara a cobiza e a lascivia de moitos homes. Ese mare magnum de ideas e de reflexións na miña cabeza o único que conseguiu foi xerar máis confusión na miña mente.

—Ti tamén tes dúbidas, Gabriel?

—Nunca deixarei de telas. Intento ser xusto coñecendo as debilidades dos homes e as fraquezas dos veciños que tratamos case a diario en toda a nosa xurisdición. Debo cinguirme á lei mais tamén desexo que a lei sexa xusta, que non necesite tormentos para comprender ás persoas. Temo máis aos que se apoderan da palabra de Noso Señor falando no seu nome que aos adoradores do demo que, aínda que os haxa e moi malignos, na maior parte dos casos obedecen a intereses moi diferentes aos que se supoñen cultos satánicos.

—Que podemos facer?

—Nada. Hai que deixar que o proceso siga o seu curso, tal como nos dixo o inquisidor Correa. Hoxe debemos conciliar o sono, axudemos con máis viño, o xusto para que non nos doa a cabeza mañá pola mañá.

Á alba entrabamos no vestíbulo das dependencias do Santo Tribunal. Sen tardanza, fomos conducidos ao patio para reunirnos cos inquisidores e demais membros de tribunal que ían asistir ao tormento. Trouxeron a Catarina Pernas, quen entrou na terrorífica sala encomendada a Deus e berrando a súa inocencia. Unha vez no interior, desatárona para quitarlle as roupas e deixala impudicamente espida diante dos presentes. Agarrárona e subírona ao poldro sen que amosase resistencia, declarando a súa inocencia unha e outra vez sen descanso. Pasaron as cordas polas súas pernas, polo seu ventre, sobre os seus peitos, polos brazos e, á orde do inquisidor principal, o verdugo comezou a tensar o poldro e as cordas a exerceren presión sobre as distintas partes do corpo de Catarina. Apertaron máis e máis e ela berraba a súa inocencia e non paraba de rezar agás cando a dor lle arrincaba un grito de dor. O tormento durou máis dunha hora. O corpo da malpocada estaba ensanguentado e tumefacto por onde non rebentara.

—Confesas que renegaches de Deus e que es bruxa? –preguntou Correa.

—Nunca. Son inocente. Estou aquí polos pecados do comisario Suárez.

O tormento continuou unha hora máis sen que Catarina Pernas cambiase a súa declaración. Case sen sentido, cuberta cun longo saión, foi trasladada á súa cela. Ao día seguinte tería lugar a segunda sesión de tormento para a obstinada bruxa. E así foi. Ao día seguinte, 31 de xullo, Catarina Pernas foi levada de novo á sala do tormento para ser sometida outra vez aos rigores do poldro que ían exercer a súa dolorosa presión sobre un corpo que non sabiamos como daba soportado o peso e a rozadura do saión que axiña lle sacaron para, espida outra vez, ser sometida a tortura. Aguantou a presión das cordas que tiña incrustadas na carne por todo o corpo, nos seus membros, no ventre, do que parecía que lle ían saír as vísceras, ata que non soportou a dor e varréuselle o sentido. Reanimárona e foi interrogada unha vez máis polo inquisidor principal, respondendo ela, unha e outra vez, que era inocente, que amaba a Deus sobre todas as cousas e que estaba purgando os pecados do comisario Suárez. Non contentos, os inquisidores ordenaron que se aplicara unha nova volta ao poldro para que a detida entrase en razón. Nin con esas. Perdendo o sentido e sendo reanimada de novo, reafirmouse na súa inocencia. Os dous inquisidores, Pedro Fernández de Cea e Gómez Correa, bisbaron entre eles mirando, cadora e cando, de esguello cara a nós. Unha vez tomada a decisión, trala súa intrigante deliberación, anunciaron a inocencia de Catarina Pernas, o seu traslado á cela para ser curada e a espera ao Auto de Fe en que se faría pública a decisión do Santo Tribunal. Esa declaración tería lugar durante os solemnes actos de celebración, na catedral de Santiago, do día da Asunción da Virxe o 15 de agosto. A seguinte orde do Tribunal foi o requirimento ás testemuñas que declararan en falso para seren sometidas ao brazo da lei por perxuras.

Queriamos marchar á casa esa mesma tarde, mais aínda fomos citados ao día seguinte na sala da audiencia para despachar cos inquisidores. Unha vez máis transmitíronnos as ordes de vixilancia máxima, a confirmación da nosa xurisdición e o apremo ao comisario para que non volvese actuar fóra da súa parroquia de Santo André de Hío.

—Cremos que os seus informes, sumados á ratificación da súa inocencia por parte da acusada, foron suficientemente tidos en conta por este tribunal para tomar esta sabia decisión pola que a veciña de Cela poderá regresar á súa casa sen cargo ningún –dixo Correa–. Espero que teñan unha boa viaxe de regreso ás súas casas e que poidan gozar das festas de San Roque con alegría entre os seus amigos. Presenten os nosos respectos á familia Soutomaior.

Non foi unha coincidencia que Catarina fose absolta o 15 de agosto, día da Virxe María, véspera de san Roque. Nós regresamos a Cangas con satisfacción pola sentenza favorable a Catarina e cun sabor acedo nas nosas bocas polas sesións de tormento, por como se nos desprezara, facendo caso omiso ás nosas alegacións ata que mencionamos aos poderosos, pola podremia que relaba os cimentos do tribunal.

O ambiente en Cangas, aquel 2 de agosto non axudou a mudar a nosa expresión. A tormenta ameazadora seguía instalada sobre a ría. Encontramos as autoridades moi crispadas pola nosa dilatada ausencia de máis dunha semana na que se desatendeu a supervisión dos barcos que acudiron a comerciar ao porto da vila. Era notorio o enfado dos comerciantes; polo contrario, aquelas familias acomodadas da baixa nobreza que lonxe de facer negocios de cara á concorrencia fiaban a súa sorte e o incremento dos seus patrimonios no contrabando levado a cabo polos homes da súa confianza, amosaban unha inequívoca satisfacción. Eles seguro que sacaran, de forma clandestina, unha boa tallada aproveitándose da nosa ausencia, sen mediación do tribunal da Inquisición nin do alguacil que vixiaba o pago de alcabalas e dereitos de alfándega.

Non foron fáciles aqueles días de agosto. No cabido da vila lanzábanse acusacións veladas entre os rexedores que representaban á nobreza e o procurador que representaba á burguesía, aos artesáns e aos comerciantes. Os primeiros esixían máis impostos aos segundos, o procurador falaba de insistir ante Santiago e ante a Audiencia Real na Coruña para lograr unha rebaixa nos trabucos. Ese descontento de carácter económico trasladárase á rúa, alimentando aínda máis o malestar entre os veciños, a desconfianza entre os estamentos sociais, a falta de entendemento entre unhas familias e outras segundo o poderío e a ambición de cada clan. Nada diso existía antes daquel fatídico decembro de 1617, cando a economía da vila parecía mellorar cada ano, o comercio, as industrias pesqueiras, a posición social das familias nobres e o ascenso das burguesas. Todo iso esvaeceuse; os piratas levaron vidas e riquezas e deixáronnos morte, dor e maldade. Destruírannos como sociedade.

Por se fose pouco o castigo inflixido a Catarina Pernas, a pobre da muller tivo que asistir como inculpada ao Auto de Fe que se levou a cabo na catedral da cidade santa. Cando lle chegou a quenda á súa causa, tivo que escoitar como a reprendían publicamente, tal se fose culpable dos actos dos que a acusaran; iso si, finalmente foi absolta e por iso lle foron restituídos todos os seus bens. Aínda coa saúde moi quebrantada por causa do tormento sufrido, chegou á súa casa en Santa María de Cela o día de san Roque.

Gabriel de Nogueira e mais eu quixemos retomar as nosas investigacións sobre os casos de bruxería nas praias, o que a todas luces nos parecían comedias obscenas, orxías para dar renda solta aos máis baixos instintos. Agora tiñamos que convencer ás mulleres coas que falaramos de que debían testificar en Santiago en contra dos tres homes que as sometían e das súas tres maléficas axudantes femininas. Non soubemos de novos aquelarres, como dicían chamarlles a aquelas reunións, talvez porque as nosas investigacións, as conversas que mantiveramos coas mulleres chegasen aos oídos dos promotores de tales excesos. Houbo, porén, moitos dixomedíxomes en case todas as parroquias, moitas cubilladas sobre bruxas, coma se alguén estivese empeñado en que o asunto fose de dominio público de tal xeito que se puidese xustificar calquera acción en contra das bruxas da comarca. Era alarmante tamén a cantidade de comentarios que facían alusión a mulleres que foran forzadas por dous ou tres homes en varios puntos da península do Morrazo. Os últimos casos falaban da muller e a filla dun mariñeiro de Aldán que estaba servindo nos buques de El-Rei, a muller dun trampeiro que traballaba para os Andrade nas proximidades de Bueu e a muller de Bieito, de Donón, carpinteiro de oficio, capador eventual e matachín chegado o San Martiño.

Non houbo que agardar ao quinto aniversario do ataque a Cangas polos berberiscos para que se desatara unha febre maliciosa entre os veciños como consecuencia de tanta desconfianza, tanta xenreira e malas relacións entre os que outrora foran amigos, mesmo familiares. Gabriel de Nogueira e mais eu ocuparamos varios días de finais de agosto e principios de setembro en Bueu, revisando a carga dos buques que ateigaban os fondeadoiros apurando o verán con transaccións comerciais importantes antes da chegada das chuvias e do inverno. O noso traballo era arduo, conscientes como eramos de que, en máis dunha ocasión, parte das mercadorías foran estibadas a outras pequenas embarcacións ou directamente a porto alimentando o comercio de contrabando que, a ninguén lle escapaba, enriquecía sempre aos mesmos: unhas cantas familias poderosas que, dese xeito aforraban aranceis e alcabalas. Non só eran conservas, viño, gran, especias ou tecidos o que se sisaba á Coroa, á facenda real, tamén se burlaba ao Santo Oficio coa entrada de determinados libros que, aínda que estaban lonxe de representar ideas herexes, xudaizantes ou protestantes, figuraban incluídos no índice de libros prohibidos, ou expurgados ou censurados parcialmente polos seus contidos relaxados que poderían incitar a cometer pecados capitais, sobre todo o da luxuria.

Recordo que aquel mes de setembro visitamos os nosos superiores en Compostela partindo directamente dende Bueu. Unha vez máis, eu escoitaba aquelas palabras, pronunciadas desta volta polo inquisidor Gómez Correa, advertencias sobre bruxería nas comarcas das Rías Baixas que eran fonte de preocupación por parte das súas dignidades.

De regreso, cerca xa do burgo de Cangas, baixando por Coiro seguindo o camiño Real, a tormenta seca con ameazadores nubarros negros sobre a ría continuaba alí estancada, como reflexo do que sucedía na terra. O ceo amosábase tan irritado como os habitantes daquela pequena parte da terra azoutada por desgrazas que duraban anos. A xente corría dun lado a outro polas rúas, como vítimas dun nerviosismo colectivo. Frases soltas que escoitabamos parecían darnos pistas sobre o que sucedía ou ía suceder: bruxas condenadas, asasinas de nenos, protagonistas de actos nefandos co mesmísimo Satanás, fogueiras purificadoras. Apuramos o paso das nosas cabalgaduras e, ao entrar no burgo avanzando pola rúa Real, por diante da casa do cabido e da colexiata, a xente se apresuraba a baixar correndo o tramo que quedaba ata a praza do Mercado. Non podiamos crer o que tiñamos ante nós: polo menos media ducia de piras preparadas como patíbulos destinados a purificar co lume o que a xustiza humana decretase. Non había ningún dignitario entre as ducias de veciños que xa empezaban a encher a praza.

—Gabriel! Gabriel! –berraba unha voz que identificamos axiña.

—Fernando! Que sucede aquí? –contestou Gabriel mentres baixabamos das nosas cabalgaduras para falar con Fernando Vilariño, un dos nosos veciños.

—Isto é unha tolemia! Todo o mundo perdeu o xuízo!

—Cálmate e cóntanos!

—Hai demasiado tempo que non se vos ve por aquí –recriminounos titubeando, intentando ordenar na súa mente todo o sucedido na nosa ausencia–. As vosas familias incluso me enviaron a Bueu para alertarvos do que se tramaba no burgo, mais cando cheguei xa era demasiado tarde, ninguén soubo darme razón de onde vos achabades.

—De Bueu fomos directamente a Compostela –dixen.

—Uns días despois da vosa partida –comezou así a narración mentres abandonabamos a praza camiño das nosas casas na rúa Real–, algúns veciños pareceron volverse tolos. Empezaron a falar de que as mulleres que durante anos baixaban á praia a rezar polos mortos e polos desaparecidos agora o facían a furto na praia do Canaval e que, ante a falta de resposta aos seus males por parte de Noso Señor Xesús Cristo, decidiran invocar o demo para que intercedese polos seres queridos que desapareceran. Hai quen as acusa de fornicar con monstros gobernados por un demo con cabeza de animal.

—Iso é unha loucura! En que mente caben eses pensamentos tan malvados? –dixen.

—Como sabes todo iso? –preguntou Gabriel de Nogueira.

—Sábeo toda a vila! –respondeu Fernando moi alterado–. Confesaron!

—Quen confesou? Cando e ante quen confesaron? –preguntou xa Gabriel con moita preocupación.

—Todas as mulleres, todas as que teñen cativas e que foron xulgadas. Vanas queimar esta noite!

Na casa de Gabriel encontramos a toda a súa familia moi nerviosa, moi preocupados todos polos acontecementos que tiñan lugar a esas horas e por todo o ocorrido durante a nosa ausencia. Entramos. A miña nai e os meus irmáns víronme chegar e axiña se reuniron con nós na casa dos Nogueira.

—Mi padre –dixo o primoxénito de Gabriel–, teñen a María Soliño, a miña sogra.

—Que?

—Si. Acúsana de asasinar nenos e de gozar co demo –dixo persignándose.

—A quen máis teñen? –preguntei.

—A pobriña de Mariana a Tola, a Luzdivina a curandeira…

—E as Martiñas? –preguntei alterado.

—Non, a elas non. Fóronas buscar mais non as atoparon –asegurou a miña nai.

—E iso que lles fixeron a espera porque había lume na lareira. Mais non apareceu ninguén e desistiron –engadiu Fernando.

—Tamén teñen a Beatriz de Aldao, a Sancha de Beluso, a… –dubidou Gabriel de Nogueira fillo.

—Ana de Bon e a Carme de Tirán –continuou o seu pai.

—Como o sabes, mi padre?

—Son as mulleres que entrevistamos por participar en actos de bruxería. Son mulleres inocentes.

—Mesturaron as nosas testemuñas con xente que nunca participara nas reunións das praias –dixen.

—Quen as xulgou? –preguntou Gabriel.

—O xuíz principal, Diego Vélez de Guevara –contestou Gabriel fillo.

—Onde as teñen?

—Nos alxubes do alguacil Fernández, custodiadas por varios axudantes que xuramentaron.

Desprazámonos aos alxubes para falar coas mulleres detidas mais impedíusenos a entrada alegando ordes directas do xuíz Vélez de Guevara. Non quixemos exercer a nosa autoridade ante o alguacil Fernández, o substituto do finado de Gonzalo de Miranda, que morrera coma un heroe defendendo Cangas do ataque dos turcos, nin ante os seus axudantes, os cales, por outra parte, nos superaban en número ostensiblemente. Dirixímonos entón á casa do cabido en cuxas dependencias se impartía xustiza. Congregárase alí moita xente principal, uns con rostro serio e outros animando á execución das penas. Entre os primeiros destacaban o capitán Pedro Bermúdez de Soutomaior, os Castro e os Andrade, e no bando ávido de xustiza figuraban os Montenegro e os Suárez. Porén, non estaba presente o xuíz que ditara sentenza. Atopábase na pousada onde residía, dando conta dunha boa cea.

Resultaba difícil avanzar polas rúas, abarrotadas de xente moi alterada. O bulicio recordaba o balbordo dun día de festa maior. Tiñamos a impresión de que os veciños gozaban cos dramáticos feitos que as autoridades segrares previran para esa medianoite: Levar á fogueira as súas veciñas facíaos estrañamente felices. Preguntábame como podían ser tan necios de acusar, condenar e queimar na fogueira unha muller como María Soliño que, entre ela e o seu home, dera traballo a media vila; unha muller á que todo o mundo coñecía, todos os veciños a trataban á marxe de estamentos sociais coa mellor deferencia e simpatía; unha muller que nunca deu que falar, á que agora acusaban de bruxería. Non era posible.

Encontramos, por fin, o señor xuíz acabando a súa cea nunha mesa do comedor da hospedaxe en que residía.

—Que está sucedendo na vila? –preguntei alterado.

—Xoán Refoxos o Novo! –dixo esbozando un sorriso irónico moi desagradable–. Había tempo que o estrañabamos na vila. Polo visto, estiveron moi ocupados fóra de Cangas.

—Máis ocupados estiveron vostedes sen saíren de Cangas durante a nosa ausencia –repuxo sen contemplacións Gabriel de Nogueira.

—Fixemos o noso traballo, nada máis que o noso traballo. Eu cumprín coa miña obriga, como xuíz principal, de manter a orde e xulgar e condenar os culpables.

—Culpables de que? –preguntei irado outra vez.

—Non se altere, Refoxos. Recorde que en Cangas son a máxima autoridade xudicial.

—Recordámolo os dous –mediou Gabriel–. Se todo está en orde, non terá inconveniente en que leamos o auto e a conseguinte condena.

—Vexo que a súa experiencia lle fai avirse a razóns e a respectar as autoridades –dixo o xuíz Vélez de Guevara, que se expresaba en castelán por ser forasteiro–. Non teño ningún inconveniente en que o tenente de xuíz Gago Figueroa lles amose a sentenza.

—Podería dicirnos onde se encontra o tenente de xuíz? –preguntei.

—Estará ceando –contestou–. Unha hora antes da medianoite encontrarémonos na casa do cabido para dar lectura pública da sentenza antes de conducir as condenadas ao patíbulo.

Saímos de novo á rúa en busca de Gago Figueroa. Entre empuxóns e cotenadas cos borrachos, alcanzamos o mesón do porto onde adoitaba cear. Acababa de saír. Gabriel e mais eu quedamos pensativos. O tempo apremaba e debiamos encontrar o tenente de xuíz para coñecer a sentenza por se podiamos facer algo, retrasar a execución, revisar as condenas, algo que salvase as vidas daquelas inocentes mulleres. Sentiámonos como os únicos serenos entre tanta voráxine ávida de sangue, de cheiro a carne humana chamuscada. Porén, a nosa serenidade era inconsistente. O noso nerviosismo azoraba a nosa mente negándonos a tranquilidade necesaria para tomar as mellores decisións. A visión das fogueiras custodiadas por uns axudantes do alguacil armados con machetes e con pistolas de chispa abriunos os ollos.

—Nos dez días que estivemos fóra armouse un pequeno exército de alguacís que detiveron estas sete mulleres inocentes. Foron xulgadas pola vía rápida. Requisáronlles os seus bens e van a ser queimadas na fogueira. Vicente, non che parece moi estraño?

—Debemos ir á casa do cabido da vila e tratar de falar con alguén interesado en dar a súa versión dos feitos –suxerín–. Talvez, entre os que non estaban tan convencidos da culpabilidade das mulleres, haxa alguén capaz de dicirnos algo.

Encamiñámonos á casa do consistorio subindo pola rúa Real e apartando a multitude que se amoreaba arredor da entrada berrando «Que as queimen! Bruxas! Adoradoras de Satán! Asasinas de nenos!» Mirabamos as súas caras e nos sorprendiamos ao ver quen eran os que con máis afervoamento enardecían as masas para que se levase a cabo a execución: veciños nosos, veciños de María Soliño, xente piadosa que noutros tempos era caritativa cos necesitados. Algúns deles, homes e mulleres, ao vernos, agachaban a cara parecendo durante un intre avergoñados; outros, porén, sabendo que eramos o brazo da Inquisición na vila, acirrábannos para participar na queima coma se nós mesmos as condenásemos. Bruxas, Inquisición e fogueira eran termos que para o pobo temeroso de Deus estaban intimamente relacionados. As gargalladas de dous dos irmáns Montenegro e do cabeza do clan dos Suárez denotaban unha alegría inusitada ante a traxedia que se aveciñaba. Polo contrario, nunha das dependencias da casa, Fernando Castro, emparentado coa poderosa familia Lemos e dono da casa grande, intentaba razoar co capitán Pedro de Soutomaior, cuxo rostro reflectía unha enorme preocupación. Con eles, o vello Domingo Andrade, patriarca doutra familia nobre, amosaba signos de cansazo e unha fonda tristeza.

—Boas noites teñan vostedes –saudamos–. Terían a bondade de informarnos sobre o acontecido na nosa ausencia? –preguntou Gabriel de Nogueira.

—Un numeroso grupo de persoas desta vila –contestou moi irritado e recalcando cada sílaba o capitán Pedro de Soutomaior– delataron a sete mulleres por bruxería. Foi tan rápido, tan premeditado, que nos colleu por sorpresa a case todos. Algúns nobres quixeron que se celebrase o xuízo sen demora. Léronse os testemuños dos delatores, precintáronse as casas e demais bens das acusadas, un grupo de axudantes do alguacil, creado igualmente con toda celeridade, prendeunas e foron condenadas malia os testemuños a favor das mulleres que algúns de nós fixemos.

—Están todas condenadas á fogueira? –preguntei.

—Todas foron declaradas culpables –respondeu Domingo Andrade–. Unha verdadeira desgraza.

—Unha indignidade! –atreveuse a dicir Fernando de Castro.

—Falamos co xuíz Vélez de Guevara e remitiunos ao tenente de xuíz Gago Figueroa para poder ler a sentenza –informeinos–. O caso é que non damos con el.

—Teño medo a que esa xentalla que pide sangue acabe incendiando toda a vila –manifestou Pedro de Soutomaior.

—E a milicia? U-lo seu destacamento? –preguntou Gabriel.

—Case todos están nas súas casas menos o retén que sempre permanece de garda cerca das ruínas do Forte.

—En caso de perigo para a propia vila, sen necesidade de inimigos foráneos, poderían actuar? –preguntou Gabriel.

—Si, supoño que si.

—Pois non estaría de máis poñer toda a gornición sobre aviso.

—Non é mala idea –conveu o capitán que, acto seguido, enviou un mandadeiro por toda a vila para dar aviso ao seu destacamento.

—Ao meu modo de ver –comezou a falar o vello Domingo Andrade–, o que aquí sucede ten moito que ver coas ambicións desmedidas duns cantos.

—Que quere dicir? –preguntou Pedro Soutomaior.

—Hai familias nobres que sufriron moita desgraza e enormes perdas tralo ataque dos turcos.

—Todos sufrimos perdas –dixen.

—Si, Vicente Refoxos. Lamentamos moito a morte do teu pai –continuou o vello nobre–. Ao que eu vou é ao feito de que algúns deixaron de gañar e outros queren ser máis ca ninguén, aproveitando a situación desgraciada pola que atravesa a vila.

—Podería ser algo máis explícito? –preguntou Gabriel.

—Viron quen testificou en contra destas mulleres? Fixáronse nese detalle?

—Non, non estabamos aquí e aínda non puidemos ler nin o auto nin a sentenza –contestei.

—Pois por aí entra o tenente de xuíz –dixo Andrade.

Ao vernos, Gago Figueroa intentou escapulirse sen éxito noutra das dependencias da casa.

—Tería a bondade de deixarnos ler o auto e a sentenza? –preguntou Gabriel.

—Non podo. Ata a chegada do xuíz principal non se pode facer pública a sentenza.

—Temos a autorización do xuíz Vélez de Guevara co que falamos mentres ceaba na súa pousada –insistiu Gabriel–. Ademais, nós non pretendemos facer pública a sentenza.

—Tería a bondade? –insistín tendendo a man para que nos facilitase o auto.

Buscamos un recanto tranquilo e á luz dunhas candeas para ler aqueles cartapacios. Pasamos por alto as introducións de rigor e fomos á acusación xeral: Bruxería. A partir de aí, comezamos a ler os nomes dos delatores e os seus testemuños. As falcatruadas das que acusaban a María Soliño eran absurdas coñecendo a aquela muller, consogra de Gabriel de Nogueira: Que se facía feitizos que causaban enfermidades ás persoas e aos animais, que se mataba naipelos e picariños, que se tiña relación co demo… Sobre Beatriz de Aldao, Sancha de Beluso, Ana de Bon e Carme de Tirán, as acusacións das testemuñas falaban de aquelarres, as reunións de bruxas nas praias en que se adoraba a Satanás e se fornicaba cos demos que el enviaba. De Luzdivina, a curandeira, dicían que practicaba feitizos no alfoz do burgo e nas praias de Liméns, e da pobre aleixada Mariana a Tola as mesmas acusacións que as demais. Confirmamos, por tanto, que todas as acusadas e condenadas á expropiación dos seus bens e á fogueira, esa noite de 14 de setembro de 1621, érano por ser consideradas meigas, é dicir, bruxas.

—Capitán –chamou Gabriel de Nogueira a Pedro de Soutomaior quen se persoou ao instante–. Poderemos contar con vostede e cos seus homes?

—Que pretenden? Nós non podemos facer nada que se aparte da lei.

—Acredita vostede nas acusacións contra estas mulleres?

—Por suposto que non!

—Pois a única forma de salvalas da fogueira esta noite –continuou Gabriel de Nogueira sorprendéndome tamén a min– é aceptar que existen acusacións de bruxería, polo cal a xustiza segrar non tería competencia para xulgalas e condenalas, xa que esas competencias corresponden ao Santo Oficio da Inquisición.

—Que? –preguntou o capitán–. Queredes sacalas de aquí para condenalas en Santiago?

—Non –contestou rotundo Gabriel –. Queremos salvalas da fogueira que as espera dentro de nada e darlles unha nova oportunidade en Compostela. Talvez alí, con novos testemuños e algúns sufrimentos, poidan salvarse.

—Gañamos días e non perdemos nada –comprendín.

—Pode que sexa unha boa idea –admitiu Pedro de Soutomaior–. Alí os nosos testemuños terían máis peso que ante este tribunal. Mira que querer queimar unhas veciñas consideradas sempre tan boa xente! Como se pode ser tan necio?

—Pois reúna os seus homes e preséntese aquí con eles, vainos facer falla a súa axuda para enfrontarnos ao alguacil e aos seus axudantes.

—Son homes que traballan nas terras dos Montenegro –afirmou o capitán–. E algunhas testemuñas da acusación tamén.

—Toda esta trama é para que os Montenegro e os Sanjuán se enriquezan máis e poidan ter máis forza na vila que outras familias de máis avoengo –concluíu Gabriel–. Os bens de María Soliño e de Beatriz de Aldao son moi cobizados, os de Ana de Bon e Carme de Tirán menos, pero nada desdeñables; as demais están para completar o número con algunhas pobres de solemnidade e que así pareza que non hai intereses económicos en toda a trama.

—Regresarei cos meus homes o antes posible.

—Talvez sería bo que deixásedes media ducia deles nas proximidades dos alxubes do alguacil e viñésedes cos demais aquí para o momento en que interveñamos ante todo o mundo antes da lectura pública da sentenza por parte do xuíz Vélez de Guevara.

Os nosos movementos chamaron a atención dalgúns dos presentes mais axiña se esqueceron dos nosos murmurios e do que puidésemos estar argallando. Sentíanse moi confiados ante a sentenza ditada polo xuíz e sobre todo polo clamor popular que reclamaba xustiza, ante o consistorio e pola rúa Real, e mais tamén na praza do Mercado, xunto ao porto, onde había un mundo de xente que clamaba porque se cumprise a sentenza levando á fogueira as sete mulleres condenadas.

Achegábase a medianoite cando fixeron acto de presenza o xuíz principal Vélez de Guevara e o seu axudante o tenente de xuíz Gago Figueroa, que portaba consigo os papeis onde figuraba escrita a condena. Con eles, os rexedores Domingo Pérez Hurtado e Pedro Salamanca e o procurador xeral Gerónimo Núñez. O meu tío Bertomeu e Carballo Machado, tamén racioneiro da colexiata, acudiron igualmente. Fernando e Pedro Montenegro situáronse inmediatamente xunto aos xuíces, como querendo deixar claro ante toda a vila de Cangas quen mandaba alí, cal era o seu poder na vila. O balbordo volveuse enxordecedor. Os presentes na rúa esixían a fogueira para as acusadas. O tenente de xuíz esforzábase por calmar o xentío para poder ler a sentenza. Ese retraso podería virnos ben ante a tardanza do capitán Pedro de Soutomaior. Mais os acontecementos precipitáronse.

—En sentenza asinada polo xuíz principal da vila de Cangas –comezou lendo en voz alta o tenente de xuíz, don Diego Vélez de Guevara, a día de hoxe, catorce de setembro de mil e seiscentos e vinte e un, condénase a María Soliño, veciña desta vila, a Beatriz de Aldao, veciña da parroquia de Aldán, a Ana de Bon, da dita parroquia, a Sancha de Beluso, da dita parroquia, a Carme de Tirán, da dita parroquia, a Luzdivina, de parroquia descoñecida e a Mariana, veciña desta vila, a ser queimadas na fogueira esta mesma noite tras ser encontradas culpables de seren meigas e feiticeiras, de realizaren actos cos demos, de cometeren crimes contra os infantes, o que se resume en actividades de bruxería que viñeron realizando, tal como moitas persoas testificaron e as acusadas confesaron, dende moitos anos atrás.

—Lida a sentenza e condena –dixo o xuíz principal tomando a palabra–, que se proceda a…

—Entregar as acusadas aos representantes aquí presentes do tribunal do Santo Oficio da Inquisición! –berrou Gabriel de Nogueira avanzando á fronte e situándose por diante dos xuíces co meu respaldo.

—Isto é un desacato á xustiza! –berrou Paio Montenegro.

—Esta é a verdadeira lei! –berrou á súa vez Gabriel ante os apupos e imprecacións dos presentes que, de todas formas calaron de súpeto ao escoitar o estrondo provocado polo disparo de arcabuz do capitán Pedro de Soutomaior, quen avanzaba rúa Real arriba seguido por boa parte dos seus homes.

—A lei di que os herexes, os xudeus, os pagáns, os que renegan de Noso Señor e os que practican a bruxería deben ser entregados ao Santo Oficio –dixo Soutomaior. E iso é o que imos facer. Aquí non se vai queimar ninguén esta noite.

—Señor xuíz –ordenou Gabriel de Nogueira–, entréguenos o auto e a súa sentenza e poña á nosa disposición as acusadas. A xustiza segrar non é competente nas acusacións vertidas contra elas.

—Serán levadas a Compostela mañá mesmo –continuei eu– e ata entón permanecerán baixo a nosa custodia.

—Diego Vélez de Guevara! –berrou Paio Montenegro–, faga algo! Deteña estes homes que se opoñen á acción da xustiza.

—Nada podo facer –contestou o aludido en voz baixa–. Xa lles advertín que se regresaban a tempo tomarían as rendas porque a lei lles dá esa potestade –acabou dicindo mentres buscaba o camiño á súa hospedaxe entre a multitude que enmudecera.

—Señor xuíz! –berrou Gabriel–. Vostede asinou unha sentenza que agora hai que revogar e a súa sinatura é necesaria.

Aínda así, non foi doado recuperar o control da situación por culpa de Fernando e Paio Montenegro e os seus seguidores, aos que seguían instigando para provocar un tumulto que cambiase a orde das cousas. Esiximos un escrito de entrega das detidas e do traslado da custodia por parte das autoridades segrares, escrito que o propio Gabriel de Nogueira, familiar do Santo Oficio e escribán da vila, se ocupou de redactar. Unha vez cumprimentadas todas as formalidades, saímos á rúa en dirección aos alxubes do alguacil para facernos cargo das detidas. Porén, o tumulto xerado por tantas xentes correndo cara á praza do Mercado, os máis deles frustrados por quedaren sen fogueiras e axustizamentos, acabaría creando moitos problemas. Un disparo de arcabuz alertounos. Algo estaba pasando. Apuramos o paso todo o que puidemos entre a xente e, cando chegamos aos alxubes, as portas estaban abertas, da garda non había noticias e nas celas non quedaba ninguén.

—Xa arden na fogueira! –berrou unha voz.

—Están queimando as bruxas! –oíuse dicir a outros, mentres todos corriamos cara á praza.

—Esas dúas, as primeiras! –berraba insistentemente unha voz. Esas dúas á fogueira!

—Que empecen por Beatriz de Aldao e por María Soliño!

O resplandor das lapas víase ao lonxe e as dificultades para avanzar eran cada vez maiores. Novos disparos das armas dos soldados de Pedro de Soutomaior conseguiron que se nos prestase atención e que se abrise un corredor polo que puidemos avanzar. Máis disparos de arcabuz e de pistola xebraron a xente que rodeaba as fogueiras nas que xa estaban atadas Beatriz de Aldao e María Soliño, coas labaradas alcanzando xa os seus pés. Gabriel e mais eu abalanzámonos pola fogueira e, cunha machada, cortamos as ligaduras que retiñan a nosa vella veciña ao poste arredor do cal se fixera o lume. Conseguimos soltala, apagar o lume que queimaba as súas saias e sacudir as ascuas que se apegaran ás nosas botas. Pedro de Soutomaior e un dos seus homes fixeron o propio con Beatriz de Aldao, a cal, no entanto, foi retirada da fogueira con graves queimaduras nas pernas. Facendo caso omiso dos nosos esforzos por salvar as mulleres que xa ardían, os secuaces dos Montenegro e os Sanjuán insistían en seguir atando as demais mulleres e en prender lume ás fogueiras restantes.

Xa non quedaba outra opción que usar a forza contra aqueles monstros cegos de rabia, ansiosos de lume e sangue. Aproveitando os arcabuces, os soldados golpearon con forza aos primeiros xusticeiros que encontraron, deixándoos sen sentido e realizando novos disparos para amedrentar e facer fuxir aos que aínda insistían nas súas intencións, non sen antes mirar impotentes a Paio Montenegro quen, oculto entre a xente, dirixía toda a operación e mostraba o rostro transformado por un ricto que reflectía toda a furia e frustración que un ser humano é capaz de expresar. O fulgor das lapas sen corpos que queimar acentuaba aínda máis o vermello de ira da súa cara. Unha vez que demos reunido todas as mulleres no centro da praza, rodeadas e protexidas polos homes do destacamento de Pedro de Soutomaior, e mais pola media ducia dos que non puideran protexer as detidas nas portas dos calabozos, dispersamos a todo o mundo para que marchasen ás súas casas. Non había nada máis que ver nas rúas. Acabouse a festa antes de comezar.

Cando puidemos pararnos a mirar detidamente as sete mulleres, vimos o estado lamentable en que se achaban tras sufriren tormento para acabar recoñecendo como verdadeiras as falsas acusacións vertidas contra elas. Beatriz de Aldao tiña o lombo en carne viva polos lategazos, cortes no seu fermoso rostro e nos papos das pernas que, ademais, estaban moi queimadas e con grandes bochas, a piques de rebentar. Parecía imposible que puidese soportar tanta dor. María Soliño, consogra de Gabriel, a de máis idade das presentes pois roldaba xa os sesenta anos, tiña un brazo roto e case todo o corpo en carne viva polas torturas ás que fora sometida, amén de queimaduras nos pés.

—Meu fillo –díxome, ao verme, tratándome cun cariño inmenso por considerarme da familia–, para min é a fin. Chegou a miña hora. Non consintas que nada disto se volva repetir.

—Non fale así, señora María. Hase de poñer ben. Ímola curar –díxenlle, sen mencionar que ao día seguinte teriamos que levala aos cárceres secretos da Inquisición en Santiago.

As demais mulleres, máis novas, tamén foran torturadas, tormentos que lles causaran moitos prexuízos nos seus corpos. Conducimos as que tiñan menos saúde á igrexa da colexiata grazas a unhas angarellas improvisadas; as menos afectadas foron camiñando apoiadas nos brazos dos soldados. Fixéronlles algunhas curas e proporcionáronlles alimentos quentes para temperar os seus doridos corpos. Alí pasamos a noite, con elas, a carón dun lume feito nas dependencias adxacentes á igrexa onde se improvisaron catres para todos. Un retén de soldados permaneceu en vela para a nosa seguridade. Pouco antes de repartirmos a vixilia, permitimos as visitas de María, a primoxénita de María Soliño, para que puidese ver a súa nai e falar con ela; de Francisco, o curandeiro ambulante que se uniu a Martiña, que tamén fora avisada, para facer curas nas chagas de todas as mulleres. Durante ese tempo, Gabriel de Nogueira, o capitán Pedro de Soutomaior e mais eu, esbozamos a estratexia que iamos seguir nas seguintes horas, preparamos o traslado das acusadas a Santiago de Compostela e pensamos nos informes pertinentes para a posible defensa das vítimas, ante a cobiza desmedida duns poucos nobres e dos seus secuaces.

Antes de que brillara a aurora, gardando o máximo sixilo, introducimos as acusadas, as nosas veciñas, nun carromato parecido ao que usan os arrieiros e os vendedores ambulantes, cuberto por unha lona que impedía saber que ou quen viaxaba no seu interior. Acomodamos no chan a Beatriz de Aldao, a máis prexudicada, de feito temiamos pola súa vida. E mais tamén estaba moi dorida María Soliño, que viaxaba cun brazo en estribeira e con ungüentos nas chagas de brazos e ventre. As demais mulleres parecían levar mellor as feridas do corpo, a pesar de que foran forzadas por varios dos homes que, ademais de torturalas, se aproveitaron da súa indefensión. Catro mulas tiraban do carromato rúa Real arriba, guiado por un dos soldados de Soutomaior; o capitán e nós abriamos paso nos nosos cabalos, mentres que a retagarda era para unha ducia de soldados que avanzaban a pé.

Esperábanos un longo percorrido ata a cidade santa á que queriamos chegar antes de que nos sorprendese a noite. Deixamos atrás o burgo de Cangas e a parroquia de Coiro aínda protexidos pola escuridade. O amencer chegou cando cruzabamos O Carballal e nos metiamos pola parte boscosa do camiño para empezar o descenso a Bueu dende A Portela e a ermida de San Cosme. O son dunha campaíña repicando do mesmo xeito que cando se leva o viático a un moribundo chamou a nosa atención. Procedía dalgún lugar entre o bosque aínda tenebroso, sumido na escuridade que se resistía a ser vencida pola luz do día. Miramos cara ao lugar e varios de nós puidemos albiscar unhas luces escintilando en procesión; moitos soldados se axeonllaron temerosos e debuxaron unha cruz no chan e un círculo ao seu arredor.

—A Santa Compaña! –bisbaron aterrorizados.

—A Santa Compaña!

—Noso pai que estás nos ceos –sentiuse o rezo que logo se converteu nun bisbar.

Pedro, Gabriel e eu mesmo tamén puidemos ver aquel cortexo no que un home portando unha gran cruz de madeira se abría paso por algún carreiro entre as árbores, seguido doutro que levaba un caldeiro con auga bendita e un hisopo para bendicir a ruta, e doutras seis ou sete figuras que máis parecían almas en pena ca persoas, que portaban cada unha delas unha candea acendida. Escoitara moitas historias sobre a Estadea ou Santa Compaña, mais era a primeira vez que a vía.

—Veñen de anunciar algunha morte –dixo alguén.

—Ou veñen por nós –contestou outra voz temerosa.

Entrando na parroquia de Bueu a xente que saía da casa para realizar os seus traballos no porto, no mercado ou ben as faenas do campo, non falaba doutra cousa que dos sucesos de Cangas. Puidemos comprobar ao noso paso que a distancia modifica as verdades, e que o paso do tempo pode ser tan caprichoso que talvez quede co que non ocorreu, deixando como certas outras verdades.

Cruzabamos a vila polo camiño Real cara a Marín cando escoitamos tocar as campás a rebato. Detivemos a marcha e decidimos investigar que pasaba. Gabriel de Nogueira continuaría avanzando a Compostela coas mulleres e os soldados, e o capitán Pedro de Soutomaior e mais eu retrocederiamos ao galope ata a igrexa parroquial para coñecer as novidades que provocaran que as campás da igrexa chamasen tan insistentemente polos veciños. Cando chegamos ao adro, un numeroso grupo de xente amoreábase na entrada do templo. Abrimos paso e conseguimos entrar. Sobre uns bancos corridos xacían dous corpos aos que prestaban atención o cura párroco e dúas mulleres, que pronto foron apartadas do lugar. Non sen sorpresa vimos que un deles era o comisario Suárez, que presentaba a cara coma se lle acabasen de dar unha boa malleira. Vestía soamente un camisón branco que estaba ensanguentado á altura da ingua. Para sorpresa de todos os presentes, o comisario fora capado coma un porco preparado para o engorde. Capado por alguén que sabía o que facía. Extirpáranlle os testículos e provocaran un bo corte no pene, membro que quedara reducido á mínima expresión. Logo coséranlle e curáranlle as feridas con ungüentos. Os que o atoparan no medio do camiño que vai de Bueu a Hío din que tiña as súas partes dentro da boca e que estaba sen sentido.

Nun mal esbirrar, cambiáranlle a vida ao comisario. Algún marido resentido, algún pai ofendido, ou varios ao mesmo tempo, decidiran acabar dunha vez por todas coas andainas luxuriosas do comisario da Inquisición. No outro banco xacía Paio Montenegro, cos pantalóns ensanguentados por sufrir as mesmas operacións nas súas partes e cunha coitelada á altura da clavícula dereita e outra no brazo esquerdo. Enfurecido como estaba polo fracaso do plan que supoñiamos que prepararan para apropiárense dos bens das acusadas, deberon buscar satisfacción violando algunha muller, ignorando que os agardaban cunha sorpresa que os ía marcar de por vida.

—Quen os atopou? –preguntei.

—Un servidor –contestou un home–. Estaban tirados no medio e medio do camiño, atados de pés e mans, coas súas partes metidas na boca, perdoando. Están aí –dixo abrindo un pano que pousara sobre outro banco.

—Deixe, deixe –cortouno o capitán. Viu alguén zanfoneando pola zona?

—Non, señor, non vin ninguén.

—Cheguei eu cando os estaba desatando –dixo outro home–. O señor ben me coñece –acenou coa cabeza dirixíndose a min–. Son o pescador de Beluso. Vostede estivo na miña casa. Eu viña andando dende Cangas porque levaron a miña muller, Sancha. Xa sabe. Vana queimar en Santiago?

—Non o sei –respondinlle–. Non parece ser culpable de nada.

—Deus o oia –persignouse–. Deus o bendiga.

Outras tres mulleres de máis idade fixeron súa aparición na igrexa, provistas de panos limpos e auga quente para lavar e curar as feridas dos que alí xacían aínda sen sentido. Cando os feridos parecían espertar do seu letargo, outro home entrou na igrexa, en cuxo adro xa se xuntaba media vila, dicindo que aparecera un terceiro home, que xa o traían, pero coidaban que estaba morto. Así era. Os que argallaran aquela cruel vinganza sabían moi ben que se mataban o comisario e o fidalgo Montenegro a xustiza perseguiríaos ata dar con eles, levando por diante máis dun inocente. Ao capalos, os interesados seguramente buscarían algún tipo de vinganza sutil mais nunca farían pública a súa mutilación, evitarían a vergoña. Porén, o morto que trouxeron á igrexa, se ben era un lacaio de Paio Montenegro, non pertencía aos estamentos principais. Unha vez voltos en si, os dous feridos buscaron un rostro coñecido en quen apoiarse. Ningún dos presentes era da súa confianza, pero eu era do Santo Oficio, como o comisario.

—Quero vinganza! –exclamou.

—Fagamos, pois, unha denuncia na que conste que un membro do Santo Oficio foi atacado por uns descoñecidos –dixen– ou recoñeceron os atacantes?

—Sorprendéronnos de noite –respondeu–. Pero buscarémolos.

—Non o dubide, señor comisario –secundei–. Acusarémolos de atacar e capar un comisario do…

—Capar? –preguntou mirando o seu camisón ensanguentado–. Nooooon! Fóra todo o mundo! Se alguén di algo do que aquí viu, mátoo!

—Como o señor comisario recuperou xa as súas forzas e parece que o señor Montenegro vai camiño de facelo –dixen–, nós marchamos, que temos unha misión que cumprir. Señor párroco, estes dous homes quedan nas súas mans.

Ata o mediodía non alcanzamos o carromato, grazas a que se detiveran para comer e repousar. Nós chegamos a tempo de xantar con eles, momento que aproveitamos para contarlles a Gabriel de Nogueira e aos demais o sucedido ao comisario e a Pedro Montenegro. A pobre Luzdivina, malia estar baldada por tantos golpes como recibira nas súas carnes, esforzábase por axudar a Beatriz de Aldao practicándolle curas nas súas feridas e aplicándolle unturas nas pernas queimadas, e mais panos mollados en auga fría sobre o ventre e a fronte para baixar a quentura do corpo. Beatriz de Aldao non estaba nada ben. A María Soliño non parecía molestarlle demasiado o brazo roto, xa que llo fixaran moi ben contra o peito, de tal xeito que non puidese nin movelo, nin expoñelo a ningún tropezo, durante o avance do carromato polo camiño Real tan cheo de fochancas. Ana de Bon e Sancha de Beluso laiábanse da súa sorte, unha sorte non buscada á que se viron abocadas polas ansias de muller que tiñan uns cantos homes. Elas temían o peor, sabían que era moi probable que a súa salvación das fogueiras de Cangas non fose nada máis que un aprazamento para seren queimadas uns días máis tarde nas fogueiras de Compostela, se é que lograban saír con vida das cámaras de tormento da Inquisición. Carme de Tirán, a fermosa filla do carpinteiro de ribeira, semellaba completamente ida, soamente as bágoas que esvaraban polas súas meixelas revelaban a súa desolación, a súa condenada sorte, o seu fondo pesar.

A sétima muller era Mariana a Tola, a vítima daquel naufraxio que segara as vidas do seu pai e do seu home, desgusto que lle provocara o aborto do fillo que levaba nas entrañas. Porén, talvez por ser a menos castigada durante a tortura á que todas foran sometidas, quizais porque pensaban que estaba tola e que de nada serviría inflixirlle dor, unha vez no carromato pareceu recuperar o sentido que perdera anos atrás e empregou todo o seu saber e toda a súa dozura para axudar as súas compañeiras de cativerio, para socorrelas, valelas e darlles ánimos, para anunciarlles que as penurias polas que estaban pasando a devolveran á vida e que non as ía abandonar. Cando vimos cos nosos propios ollos o que ocorría, demos grazas a Deus por aquela sorte de milagre.

Chegamos a Santiago tarde, moi tarde, mais ao ser un setembro tan caloroso, con tan bo tempo, os encargados de custodiar as entradas a través da muralla que protexía a cidade santa distraéranse, aínda a Porta Faxeira estaba aberta e por alí entramos.

—Que facemos? –pregunteille ao meu compañeiro Gabriel ao darmos os nosos primeiros pasos por Santiago unha vez desaparelladas as nosas cabalgaduras.

—Queredes entregar esta noite as mulleres? –preguntou o capitán.

—Se as entregamos hoxe, o seu destino son as celas dos cárceres secretos. Beatriz non chegaría a ver a alba –dixo Gabriel–. Se as escondemos na pousada facéndoas entrar pola porta de atrás e pedindo discreción a Dolores, polo menos habían de descansar ben unha noite e repoñer forzas para o que lles vén enriba.

Estabamos de acordo. Gabriel adiantouse apurando o paso pola rúa dos Francos e a da Raíña para advertirlle á pousadeira e mais ao tolleito do home da nosa chegada.

—Necesitamos cuartos –dixo.

—Temos libre o mesmo que ocupastes na vosa última visita –contestou o pousadeiro.

—Necesitamos polo menos dous máis.

—Só queda o faiado –lamentou o pousadeiro–, moita xente veu á cidade estes días.

—Bo é. Coloca catres e cobertores limpos e ábrenos a porta de atrás. Os meus invitados non deben ser vistos por ninguén.

—Enseguida sobe Dolores e encárgase de arrombalo todo.

—Prepara comida para dez persoas e súbea con discreción ao faiado, mentres vou buscar a xente que vas hospedar esta noite.

Conducimos o carromato polas hortas que dan á parte posterior da pousada e cando comprobamos que non había movemento nas escaleiras que daban acceso ao piso, subimos as mulleres ao faiado. Nada tardou en aparecer Dolores cunha gran pota de caldo quente, empanadas de carne en zorza e unha tarteira con polo guisado. Logo subiu viño e auga, sen esquecer a augardente para as feridas.

—Non se vos pode escapar nin unha palabra sobre a presenza destas mulleres na vosa hospedaxe –dixen.

—Son bruxas? –preguntou o pousadeiro–. Vanas queimar?

—Non son bruxas –respondeu contundente Gabriel. Nin unha palabra. Veña, baixa e prepara unha mesa para tres no comedor.

O capitán, que coñecía ben a cidade, acompañou os seus homes á pousada da Algalia. Alí déronlles dous cuartos, máis que suficientes ao teren que facer quendas de garda para custodiar discretamente as mulleres do faiado. Deixoulle unha bolsa con moedas ao pousadeiro e ordenou as mellores atencións para os seus homes.

—Quedades alerta por si vos mando aviso –díxolles–.

Ceamos os tres xuntos e dispuxemos unha quenda de garda para cada un. Non iamos saír da pousada demasiado cedo para que as mulleres puidesen descansar o máximo tempo posible e a primeira hora da mañá non habería demasiada xente na rúa. Acordamos tamén redactar os nosos informes, que incluirían todos os datos que tiñamos sobre as reunións de bruxas nas praias, reunións que organizaba para o seu gozo persoal e dos seus amigos o propio comisario Suárez quen, naqueles momentos, debía estar aínda convalecente da súa mutilación.

Pola mañá, Beatriz parecía que mellorara un pouco dentro da gravidade das súas feridas. Eu, que estaba no faiado facendo a última quenda de vixilancia, puiden ver que empezaba a falar, que preguntaba onde estaba, queixándose da dor que lle producían as queimaduras. Pedro de Soutomaior foi o seguinte en subir e finalmente Gabriel. Efectivamente, as mulleres puideran descansar, comer e repoñer forzas, mais tamén ser conscientes do trato ao que foran sometidos os seus corpos durante as torturas. Baixamos a tomar algo quente no comedor e alí decidimos que máis descanso e máis alimentos quentes non lles virían mal ás cativas. Xa as entregariamos ao día seguinte.

Antes de levalas outra vez ao carromato para cruzarmos a cidade discretamente, démoslles ánimo, dixémoslles o que iamos facer, facéndoas partícipes de que iamos empregar todas as nosas forzas en demostrar a súa inocencia e mais tamén lles confirmamos que a súa estadía nos cárceres secretos non ía ser un leito de rosas. Que ían sufrir moito.

—Resistide –dixo Gabriel abrazándose á súa consogra María Soliño.

—Anima a estas pobres mulleres, que eu son vella e o meu corpo xa non pode máis.

—Non te rendas, María!

—Faino polos teus fillos, polos teus netos e pola memoria dos que non están. Resiste, María!

—Non debedes saber nada máis. Só que contades coa nosa axuda –apresureime a dicir.

—Mariana –dixo Gabriel chamando a atención da muller que recobrara o sentido–, sempre fuches unha boa muller que sufriu a maior das desgrazas. Polo teu ben, debes seguir mostrándote como cando extraviaras o sentido. Debes seguir sendo unha toliña. Así te deixarán en paz, porque así figura no auto do proceso.

Cruzamos a cidade pola praza do Obradoiro, a costa do Paraíso, xiramos á esquerda pola rúa que leva á porta da Pena, atravesamos a praza de San Martiño e metemos o carromato no mesmo portal ante a atónita mirada do servil porteiro.

—Alto! Alto! –berrou facendo espaventos–. Non poden entrar aquí con ese carromato!

Aos berros do porteiro acudiron varios axudantes do alcaide e este fixo tamén a súa aparición no portal. Chegaban todos moi dispostos a defender o seu territorio, mais non esperaban a entrada, connosco, de todo un destacamento real comandado por un capitán. Armados ata os dentes. Gabriel e mais eu entregámoslle as rédeas das nosas cabalgaduras ao porteiro ao que non lle quedou máis remedio que conducilas ao patio interior.

—Alcaide García de Feijoo –dixo Gabriel de Nogueira con moita autoridade–, neste carromato hai sete mulleres que entregamos a este tribunal.

—Sete mulleres? –preguntou sorprendido e conciliador.

—Sete mulleres que rescatamos das mesmas fogueiras onde ían ser queimadas pola xustiza segrar en Cangas –respondeu Gabriel–. Traémolas aquí porque foron acusadas de bruxería e a xustiza segrar non é competente neses casos.

—Dicides ben –contemporizou o alcaide.

—Son inocentes! –afirmei con contundencia.

—Iso deberá decidilo este Santo Tribunal.

—Dende logo que si –apurou Gabriel a asentir ante a miña innecesaria anticipación aos feitos, a uns feitos que non iamos poder controlar–. O meu compañeiro o familiar Vicente de Refoxos, quere dicir que nós temos probas da inocencia destas mulleres, aínda que tamén adxuntamos todo o auto do proceso segrar onde constan as acusacións, mais iso é algo que debemos tratar coas súas excelencias os señores inquisidores; non cre, señor alcaide?

—Ten vostede razón, señor Nogueira. Agora mesmo os avisan.

—Unha cousa máis –dixo Gabriel de Nogueira agarrando o alcaide polo brazo cando este buscaba a escaleira principal–, entre estas mulleres hai xente moi próxima a min e ao meu compañeiro Refoxos.

—Dígame cal é, que non a tocarán.

—Non tocarán a ningunha. Este oficial que nos acompaña, cuxo destacamento nos escoltou ata aquí, é o capitán don Pedro de Soutomaior. O seu testemuño está incluído no informe. Algo que dicir? –preguntou imperativamente Gabriel a un alcaide ao que lle mudou a expresión ao escoitar o apelido do noso capitán.

—Non teñen que preocuparse por nada.

—Busque axuda para trasladar estas mulleres ás súas celas. Que o fagan con sumo coidado, pois algunhas delas veñen maltreitas.

—Así se fará.

Axudamos no traslado das mulleres ás celas e comprobamos como eran aqueles lugares, fríos, húmidos, coa pouca luz que entraba por uns fachinelos. Non sei se pola nosa demostración de forza ou porque era algo habitual, meteron palla seca para os catres e un cobertor para cada muller. Mentres as repartían polas diferentes celas fomos chamados a audiencia cos inquisidores. Estaban presentes Pedro de Cea e Gómez Correa. Non sendo habitual a presenza de alguén alleo ao Santo Oficio, os inquisidores quixeron que o oficial co apelido de Soutomaior nos acompañase. Despois das presentacións e das palabras de afago para os máis poderosos membros da familia do capitán, entramos en materia. Narramos aos inquisidores os sucesos de Cangas e de toda a súa xurisdición.

—Sete mulleres son as que salvamos de seren queimadas pola xustiza segrar acusadas de bruxería. Nós evitamos in extremis o axustizamento sen impedimento ningún por parte dos xuíces, mais coa oposición dalgúns nobres ávidos dos bens e posesións dalgunhas das cativas –explicaba Gabriel.

—Posesións di vostede? –preguntou cobizoso Gómez Correa.

—Unha delas é cristiá vella e nobre –apuntei–. Trátase da viúva Beatriz de Aldao. Outra toca á familia e é unha burguesa que se dedicou, co finado do seu marido, á pesca e ao comercio.

—Daquela, falamos de xente podente.

—Segundo os nosos informes, as súas familias, si –confirmou Gabriel–, mais elas non tanto.

—Ben, cada cousa ao seu tempo. O notario do segredo encargarase de valorar as súas posesións e de precintar as súas propiedades para unha eventual confiscación de bens. Agora, e grazas ao seu encomiable valor, este caso depende deste tribunal.

—Hai máis –intervín eu.

—Que quere dicir, Vicente Refoxos? –preguntou De Cea.

—Durante as nosas anteriores visitas a este tribunal, recomendóusenos por parte das vosas excelencias vixiar máis a nosa xurisdición dados os rumores que ata aquí chegaban sobre reunións de bruxas nas praias –dixen.

—As nosas investigacións leváronnos a ser testemuñas de dúas de ditas reunións –continuou Gabriel de Nogueira quen se estendeu longamente explicándolles aos inquisidores o que viramos, deténdose nos máis escabrosos detalles a demanda dos nosos superiores.

—Non actuamos antes –continuei eu co relato–, debido a que os que se disfrazaban como monstros demoníacos e adoradores de Satán eran xente principal que buscaba unicamente a súa satisfacción, o gozo con cantas máis mulleres mellor, estivesen ou non embriagadas e coas mentes perdidas por mor das apócemas que lles facían beber.

—Sabemos quen son esas persoas principais? –preguntou De Cea.

—Si, señor, sabémolo –afirmou Gabriel de Nogueira– e a vostedes non lles vai gustar coñecer os nomes.

—Adiante, señores. O que se di neste Santo Tribunal non sae destas paredes –apresurouse a afirmar Gómez Correa.

—Un deles é o segundo dos irmáns Montenegro, Paio Montenegro –dixo Gabriel–. Outro é dunha familia fidalga, chámase Andrés Sanjuán e o terceiro…

—Dígao dunha vez! –insistiu Correa.

—Gregorio Suárez, párroco de Santo André de Hío e comisario deste tribunal.

—Para sermos sinceros, señor Nogueira –dixo Pedro de Cea–, non nos sorprende.

—Temos recibido denuncias dalgunhas familias nobres da comarca queixándose dos excesos do comisario coas súas mulleres, xa foran esposas, fillas ou irmás –continuou Gómez Correa–. Por iso mesmo hai meses que circunscribimos as súas competencias á parroquia na que exerce.

—Pois no caso da filla de Catarina Pernas, xulgada e declarada inocente por este tribunal, os seus brazos chegaron máis alá da zona que lle asignaran –protestei unha vez máis.

—Iso é auga pasada, Refoxos –dixo Gómez Correa–. Ese caso xa está xulgado e coa procesada absolta; non imos aburrir con historias vellas ao noso invitado o capitán Soutomaior.

—Chamaremos a capítulo ao comisario cando veña como testemuña do caso que nos presentan hoxe –dixo De Cea.

—Talvez busque máis vinganza contra estas mulleres –continuou Gabriel–, sobre todo despois dos sucesos acaecidos a noite que emprendemos a viaxe a Santiago coas procesadas.

—De que sucesos nos fala? –preguntou De Cea.

—Da vinganza da vila, señores inquisidores –dixen.

—Explíquense.

—De camiño a Santiago, cando xa deixabamos atrás a parroquia de Bueu, as campás da parroquia tocaron a rebato, motivo polo cal fomos investigar –explicaba concitando toda a atención dos inquisidores nas miñas palabras–. Cando chegamos á igrexa dous corpos xacían sobre os bancos, estaban sen sentido e foran capados…

—Capados? –preguntaron ao unísono os dous inquisidores.

—Paio Soutomaior e o comisario Suárez foron capados. Déronlles unha boa malleira, capáronos e abandonáronos no medio e medio dun camiño para que fosen encontrados decontado. Ningún dos dous volverá molestar a ningunha muller nunca máis.

—Iso é certo –conveu Gómez Correa.

—Os camiños de El-Señor son inescrutables –dixo De Cea elevando a mirada ao ceo e xuntando as súas mans coma se estivese agradecido ao Noso Señor por solucionarlle algún problema.

—Xa está todo dito. Serán chamados a declarar cando lles corresponda durante o proceso. Os tres –ditaminou Correa–. Mañá serán as primeiras monicións e uns días máis tarde terán lugar as seguintes con cada unha das detidas, logo escoitaremos as testemuñas e, finalmente, en caso de ser necesario, recorreremos ao tormento para conseguir as confesións.

—Mais non se preocupen, que teremos en conta a proximidade dalgunha das detidas coas súas propias familias –apresurouse a dicir De Cea para darnos unha mínima satisfacción.

Os tres abandonamos as casas da Inquisición bastante atribulados pola sorte que poderían correr aquelas mulleres. Ata o momento sentiámonos relativamente ben por sabernos os seus salvadores. Agora a situación era completamente distinta. En principio, pensabamos regresar a Cangas nada máis entregar as mulleres, porén, arestora non tiñamos tan clara a súa sorte se marchabamos, abandonándoas aos designios dos inquisidores e das presións dos que as acusaron. Trasacordamos. O capitán Soutomaior enviou os seus homes de regreso á casa e decidiu permanecer con nós á espera de noticias sobre as procesadas. Ao día seguinte, presentámonos na sala de audiencias sen saber que iamos ser convocados a declarar aquela mesma tarde. María Soliño e as demais mulleres foran levadas ante o altar do Espírito Santo para as primeiras amoestacións. Soubemos polos propios inquisidores que todas se ratificaran na súa inocencia, tal como fixeran sempre, mesmo durante as torturas da xustiza segrar a pesar de que no auto estaba escrito que todas renegaran de Deus.

—Todas menos unha –dixo De Cea–. Esa que chaman a Tola.

—Mariana –especificou Gabriel procedendo a contar as desgraciadas circunstancias da súa tolemia e a súa extrema pobreza e inocencia–. É coma unha nena pequena, non pode facer mal a ninguén. Se lle din «Vai alí!», ela vai. Se lle din que ría, ela rí.

—Non parece perigosa –admitiu Correa–. Ademais, non consta ningunha propiedade ao seu nome.

—Perdeuno todo –dixen–. Mesmo a gamela que lle quedaba podreceu na praia por falta de atención.

—Agora necesitamos que xuren ante Deus os seus testemuños –pediu De Cea.

Un tras outro fomos axeonllándonos ante o altar do Espírito Santo e xuramos que os nosos testemuños sobre a inocencia daquelas mulleres, mencionándoas a cada unha delas polo seu nome para que así constara, eran verdadeiros, ratificándonos no escrito por nós e no declarado perante os inquisidores e os seus escribáns.

O 19 de setembro de 1621, foron as segundas monicións. As mulleres responderon da mesma maneira que a vez anterior, reafirmándose na súa inocencia. Pola tarde, declararon as testemuñas que delataran ás procesadas, unha tras outra, ratificándose no anteriormente dito mais entrando nalgunhas contradicións por esqueceren parcialmente as historias que lles aprenderan e confundindo os testemuños duns cos doutros.

O terceiro día, 20 de setembro de 1621, os primeiros en declarar foron Andrés Sanjuán, Pedro Montenegro e o comisario Gregorio Suárez, estes dous últimos coas súas partes moi doridas por teren que afrontar unha viaxe entre Cangas e Santiago nas súas particulares circunstancias. A súa xenreira deixábase sentir moito máis alá do alcance das súas miradas; os seus corpos, amén de doridos, soportaban unha ira nunca antes vivida por eles, unha dor á que terían que afacerse para sempre. Os tres, como era de esperar, tamén se ratificaron nas súas declaracións pero insistindo con máis vehemencia nas súas acusacións contra as malvadas bruxas.

As terceiras e definitivas monicións tiveron lugar antes do mediodía. María Soliño foi a primeira en ser presentada ante o altar.

—María Soliño, xuras dicir a verdade perante Deus Noso Señor? –preguntou o fiscal ante os inquisidores.

—Xuro dicir a verdade e pido misericordia ao tribunal.

—No Auto celebrado en Cangas pódese ler que confesaches ser bruxa malvada, asasina de nenos e que renegaras de Deus. É iso certo? Confesa! –apremouna o fiscal.

—Cos tormentos que me deron, coas dores que me provocaron, con todo o mal que me causaron, aínda así, xúrolles por Deus que nunca dixen esas palabras.

—Daquela, por que están escritas aquí esas confesións? –insistiu o fiscal a berros.

—Esas acusacións que me len –respondeu moi calmada María Soliño– escribíronas nas salas de tortura. Non son certas. Ningunha delas é verdade. Nunca fun bruxa e nunca o serei; mais cando me partiron o brazo comprendín que era mellor declararme culpable antes que sufrir aquel calvario. Por iso declarei que era bruxa dende había catro anos, xusto despois do ataque dos piratas a Cangas. Mais nunca matei a ninguén e moito menos aos naipelos, como din eses crueis escritos.

—Daquela recoñeces que practicas a bruxería dende hai catro anos? –insistiu o fiscal sen querer escoitar os argumentos de María Soliño–. Declara a verdade porque se non levarémoste á sala do tormento.

—Non recoñezo nada. Dígolle que todo é mentira. Que son cristiá vella, fiel servidora de Noso Señor e boa veciña. Nunca tiven relación co demo, nunca reneguei de Deus.

—Eu, Tomás de Agüero, como fiscal deste Tribunal do Santo Oficio, solicito que se pase a esta muller pola sala do tormento para que alí confese os seus pecados.

—Así sexa –responderon os inquisidores.

Levaron a María Soliño á súa cela en espera do tormento e fixeron pasar a Beatriz de Aldao, á que tiveron que transportar entre dous axudantes do alcaide dado o deplorable estado en que se achaba.

—Di este auto que recoñeciches ser bruxa –proseguiu o fiscal contra Beatriz–. Que recoñeces ter participado en reunións de bruxas na praia Mourisca, na de Liméns e na do Canaval, dende os dezaoito anos, levada alí pola túa nai e mais polas túas tías para que tiveses relación co demo e cos demos que o acompañaban. Di que saíches ao mar cos demos e outras mulleres, tamén bruxas e que mentres o demo con cara de castrón guiaba o barco, ti e as demais lambiades o seu membro e gozabades con el, incluso como gozan os homes entre si, contra natura. Renegaches de Deus e participaches en encantamentos de persoas e gando para facerlles o mal aos teus inimigos. Confesa!

—Confeso que todo iso que acaba de ler é mentira. É unha maldade como todas as demais que provocou e consentiu o comisario Gregorio Suárez. El é o culpable de todos os males de Cangas. El é o fornicador con máscara de castrón.

—Non te atrevas a acusar a un membro do Santo oficio! –berrou o fiscal.

—Ese membro do que vostedes falan é o do sátiro máis grande que pariu nai! –berrou Beatriz–. Abusou de min co cadáver do finado do meu home aínda quente. Non irá á fogueira e se cadra eu si, mais Gregorio Suárez arderá nos infernos toda a eternidade. Ese pensamento dáme forzas. Como tamén me reconforta que o caparan. Xa non molestará a ningunha outra muller.

—Esta muller non ten remedio! Irá á sala do tormento.

—Así sexa.

As demais mulleres foron pasando polo altar do Espírito Santo para cumprir cos pasos que marca todo proceso, as terceiras e últimas monicións, a última oportunidade para confesar e evitar a temida sala do tormento: Luzdivina, Carme de Tirán, Mariana a Tola, Sancha de Beluso e Ana de Bon. Ás sete mulleres soamente lles leron algunhas das acusacións das moitas declaracións que realizaran case dúas ducias de testemuñas nas que se falaba de encantamentos, de marcas do demo como a característica picadura que lles deixaban co seu pezuño en lugares moi íntimos ás mulleres que posúe; e mais tamén falaban de como se convertían en moscardos que succionaban o sangue de nenos que logo enfermaban e morrían, ou lles chuchaban o sangue ás vacas e ás ovellas, que despois das picaduras non volvían dar leite. Outros testemuños afirmaban ter visto ás acusadas saír voando coma os paxaros despois de fornicar co demo. Todas elas declararon que tiveran trato co demo nos últimos catro ou cinco anos, que renegaran de Deus e que lles botaran o meigallo a algunhas veciñas. Luzdivina dixo que era curandeira e que o demo a enganara aparecéndoselle coa cara do seu home ata que ao gozar con el viu como se convertía nun castrón infernal que lle deu unha beberaxe facéndolle perder o sentido e dicir cousas que non quería. O caso de Mariana quedou resolto ao constatar tanto o fiscal como os inquisidores que era unha muller trastornada polas desgrazas sufridas, incapaz de distinguir o ben e o mal; ademais, non posuía ningunha propiedade, salvo a choza sen valor ningún na que vivía nas proximidades da praia do Canaval. As demais afirmaron que estaban moi arrepentidas e dispostas a pagar o prezo necesario e a soportar o castigo que determinase o Santo Tribunal. A súa confesión na terceira monición evitou o seu paso pola sala do tormento. Foron enviadas ás súas respectivas celas en espera da decisión final por parte dos inquisidores.

Gabriel de Nogueira, Pedro de Soutomaior e mais eu estabamos consternados. Non entendiamos os motivos polos que querían levar á sala do tormento a María Soliño e a Beatriz de Aldao. Esa tarde serían sometidas a un suplicio que sabiamos que non poderían resistir. Debiamos actuar con celeridade se queriamos salvalas. Saímos das casas da Inquisición e paseamos polas rúas de Compostela sen rumbo, abafados polos acontecementos. Cadora e cando, unha blasfemia, un suspiro, unha súplica ao Señor. Cando nos decatamos, estabamos diante da igrexa de San Fiz de Solovio que daquela estaba sendo reformada, mais cando entramos no templo, canteiros e carpinteiros da obra facían unha pausa para o xantar.

Aproveitamos o momento para entrar na que segundo din, é a igrexa máis antiga da cidade santa, anterior ao descubrimento do Santo Sepulcro do apóstolo Santiago o Maior. Unha vez ante o humilde e recollido altar maior, envolveunos o silencio pese a que media igrexa estaba aberta á rúa. Fixemos acto de contrición polo noso pecado de orgullo, oramos e reflexionamos. De alí fomos ao mesón dos Arcos tomar unha xerra de viño e algo de comer, por se a distracción nos facía ver as cousas de diferente maneira. Quixo Noso Señor que mentres degustabamos un polo asado nas brasas da cociña fixese a súa entrada no mesón un home de aspecto moi fachendoso, de mediana idade, vestido non con luxos mais con roupas de calidade, acabado de chegar a Santiago e demandando comodidades. O visitante debruzouse no mostrador onde servían o viño as taberneiras e, abrindo unha bolsa, deixou caer sobre a madeira uns reais de prata que reluciron máis que o sol; eran de tan bo metal que o seu especial tintinar fixo que os presentes xirásemos as cabezas para observar o poderío daquel home.

—O mellor cuarto –reclamou ao aparecer o pousadeiro–, un prato de comida quente e bo viño. Despois quero que suba aos meus apousentos algunha destas doces damas –ordenou mentres acariciaba as meixelas dunha das pousadeiras.

—Prata! Moita prata mostra o forasteiro –dixo o capitán–. Non é bo que saiban o que tes porque as noticias corren e chegan pronto aos oídos máis perigosos.

—Xa está! Ese é o problema! –dixo Gabriel–. A clave de todo este asunto é o diñeiro, os bens.

—Que queres dicir? –preguntou o capitán.

—Quen vai á sala do tormento? –preguntou.

—María Soliño e Beatriz de Aldao –contestei.

—As que teñen bens, diñeiro, posesións. As demais malamente poden pagar o seu, a súa manutención nos cárceres secretos e os inquisidores sábeno ben –continuou Gabriel.

—Iso quere dicir que, xa que nos consideran valedores da inocencia das acusadas –dixen– esperan a nosa visita antes de levar a María e a Beatriz á sala do tormento.

—Imos alá! –ergueuse o capitán–. Seguro que están agardando por nós.

Non lle faltaba razón ao capitán. Nada máis franquear o portal, o porteiro apresurouse polas escaleiras para anunciar a nosa chegada. Nun instante estabamos na sala da audiencia da planta superior ante os dous inquisidores, o alcaide, o fiscal e o notario do segredo. Foi este o que empezou a falar.

—Lamentablemente, as arcas da Coroa están baleiras e a Santa Inquisición non ten apenas recursos para levar a cabo o seu inxente labor. Vostedes son testemuñas directas das dificultades que temos para realizar os pagamentos a todos os nosos familiares, comisarios, notarios, alcaides e alguacís, escribáns, avogados, inquisidores, e empregados diversos. É triste que non se poidan confiscar bens a persoas que, sospeitosas de bruxería e sendo de boa posición, viven na incuria máis absoluta.

—Certamente –engadiu o inquisidor Correa–, non encontramos nada a nome de Beatriz de Aldao, sendo ela, como é, muller principal, de familia nobre, se exceptuamos unha choupana situada no pico da leira onde segundo todas as declaracións vive. Ningunha propiedade está ao seu nome, todo é do seu fillo que está loitando cos terzos.

—Ocorre o mesmo no caso de María Soliño –continuou o notario–. Tendo como tivo dúas casas, almacéns, varios barcos, e practicando como practicou o comercio, non se encontrou nada ao seu nome, se exceptuamos os dereitos de representación de Santo Amaro de Aldán.

—Terán que pasar pola sala do tormento e confesar como calquera humilde esmoleira adoradora do demo –sentenciou Correa.

O 24 de setembro de 1621, ás seis da tarde, tivo lugar na catedral de Santiago un novo Auto de Fe. Presidido polo arcebispo Juan Beltrán Guevara e Figueroa, arroupado polo cabido catedralicio e secundado polos Inquisidores Gómez Correa Ozores e Pedro Fernández de Cea, co templo a rebordar de fieis e curiosos, ávidos por ver de cerca a bruxas e herexes e por participar nas súas condenas, comezou a función con todo o cerimonial e suntuosidade que o acto requiría.

As sete mulleres estaban situadas no cruceiro do templo, de costas á porta chamada de Praterías e mirando cara á do Paraíso pola que entraran. Os familiares que participaramos na procesión estabamos tras elas. Os membros do cabido nos seus propios escanos do coro e o arcebispo, o deán e dos sacerdotes, no altar maior para a celebración da primeira misa. Tamén no altar maior, en lugar destacado, seguían a celebración os inquisidores.

Antes de comezar a misa tivo lugar o xuramento de apertura. Un acto solemne en que todos os asistentes xuraban manterse fieis á fe católica, apostólica e romana e ao propio tribunal do Santo Oficio, xuramento lido polo secretario do tribunal e contestado por todos os presentes no templo. O sermón correu a cargo do cóengo Gabriel de Vega quen exhortou ao pobo que abarrotaba as naves da catedral a seguir a senda de El-Señor e non apartarse en busca de condutas que acababan abocando ás persoas rectas cara ás escuridades dos infernos, cara ás perversións da carne, do espírito, converténdose en adoradores de Satanás, quedando condenados polos séculos dos séculos.

Ao acabar a misa, o arcebispo e os seus axudantes ocuparon os seus repectivos escanos no propio altar e os inquisidores e o secretario asumiron o papel que lles correspondía como máximos responsables da Inquisición en Galicia. Gómez Correa Ozores, como primeiro inquisidor, levou as rendas do Auto. Fixo soar a campaíña e requiriu a presenza de Mariana de Cangas, máis coñecida como Mariana a Tola. Cando a muller estaba no centro do altar vestida con hábito de penitente sen aspas nin coroza, o secretario leu a sentenza.

—Mariana de Cangas, acusada de realizar prácticas de adoración ao demo durante os últimos catro anos, queda absolta de todos os seus a cargos –leu o secretario ao que os presentes contestaron cun oh! de frustración ante unha absolución.

—Mariana de Cangas –interpelou o inquisidor Correa.

—Mariana a Tola –corrixiuno ela seguindo co seu papel de aleixada.

—Abxuras do demo?

—Abxuras do demo! –repetiu Mariana ante a gargallada xeral dos presentes.

—Cres en Deus Noso Señor Xesús Cristo?

—Si, señor –afirmou–. Deus é o Noso Señor.

—Leven esta muller para que mañá sexa posta en liberdade.

—Leven esta muller –repetiu Mariana ante o alborozo xeral.

O inquisidor Correa fixo soar a campá e chamou a Carme de Tirán, que se presentou no altar vestida con hábito de penitente con media aspa e sen coroza.

—Carme de Tirán, acusada de prácticas heréticas e bruxería, de renegar de Noso Señor e de adorar o demo.

—Abxuras dos teus pecados? –preguntou o inquisidor.

—Abxuro, señor. Creo en Deus Noso Señor e na Igrexa Católica.

—Recoñeces ter pecado?

—Recoñezo mais renego de Satán. Abrazo a Fe en Cristo Noso Señor.

—A túa condena é de vergoña pública sen coroza, portar o sambenito durante seis meses e o pago dunha multa de vinte reais.

Carme foi conducida á cela que antes ocupaba en espera da execución da súa condena, que empezaría a cumprir ao día seguinte. A continuación foi chamada polo inquisidor Sancha de Beluso. Soou a campaíña e foi levada ao altar para escoitar a súa sentenza vestida con sambenito coa cruz de Santo André e coroza.

—Sancha de Beluso –leu o secretario–, estás acusada de renegar de Noso Señor, de adorar a Satanás e de realizar prácticas pagás nas praias. Sancha de Beluso, acusámoste de bruxería.

—Abxuras dos teus pecados? –preguntou o inquisidor.

—Abxuro, señor. Creo en Deus Noso Señor.

—Recoñeces que pecaches e que fuches bruxa?

—Recoñezo, mais arrenego de Satanás. Abrazo a fe católica e a Deus Noso Señor.

—A túa condena é de vergoña pública con dez azoutes, vinte reais e portar o sambenito durante un ano.

Sancha foi levada á súa cela en espera do castigo e o inquisidor chamou a Ana de Bon.

—Ana de Bon, estás acusada de bruxería e adoración a Satanás.

—Abxuras dos teus pecados?

—Abxuro, señor. Creo en Deus Todopoderoso.

—Recoñeces que fuches bruxa e gozaches co demo?

—Recoñezo, señor mais abrazo a fe católica e a Deus Noso Señor.

—Es condenada á vergoña pública con dez lategazos. A unha multa de trinta reais e a levar o sambenito durante un ano.

—Ai, señor. Somos pobres. Nin a casa onde vivo vale os trinta reais.

O inquisidor mirou ao notario do segredo e modificou a sentenza.

—Vinte lategazos e dez reais.

Tocou a campá de novo e chamou a Luzdivina, quen se presentou vestindo sambenito con cruz de Santo André e coroza.

—Luzdivina –leu o secretario–, estás acusada de feiticeira e de practicar a bruxería dende que tes uso de razón.

—Abxuras dos teus pecados? –preguntou o inquisidor Correa.

—Abxuro, señor.

—Recoñeces que pecaches?

—Recoñézoo, señor. Mais abrazo a fe en Cristo.

—Luzdivina, es condenada á vergoña pública e a vinte lategazos; a unha multa de vinte reais; a portar o sambenito durante un ano e medio e á pena de desterro de todo o territorio de Cangas durante o mesmo tempo.

Luzdivina foi levada á súa cela coas bágoas caendo polas súas meixelas, mais coa cabeza erguida e con toda a dignidade da que era capaz o seu maltreito corpo. A campá do inquisidor soou unha vez máis e quen entrou foi a efixie co nome de Beatriz de Aldao portada por un familiar do tribunal de Santiago.

—Beatriz de Aldao –leu o secretario–, acúsante de practicar a bruxería e de renegar de Noso Señor, de adorar o demo dende a morte do teu heroico marido.

—Á fogueira! –berraron algúns.

—Á fogueira! –corearon moitos dos presentes ávidos de carne queimada.

—Abxuras dos teus pecados? –inquiriu o inquisidor Correa.

—Abxuro –respondeu o inquisidor Pedro Fernández de Cea ante a ausencia da penada.

—Recoñeces os teus pecados?

—Recoñezo e arrenego deles e de Satán. Abrazo a fe en Cristo e creo na xustiza do Santo Oficio.

—Condenámoste á vergoña pública; á confiscación de bens ou multa de dez pezas de a oito e a portar o sambenito durante seis meses.

Unha vez lida a sentenza, retiraron a estatua da ausente e levárona ás casas do Tribunal. Por último, foi María Soliño a chamada polo inquisidor. Eu, como familiar do Santo Oficio en Cangas, fun o encargado de portar a súa efixie ata o altar maior.

—María Soliño de Cangas –leu o secretario–. Estás acusada de practicar a bruxería e de adorar o demo dende hai catro anos, e mais tamén se te acusa de renegar de Noso Señor.

—Á fogueira! –berrou a xente–. Á fogueira coa bruxa!

—Abxuras dos teus pecados? –berrou o inquisidor impoñendo silencio.

—Abxuro –respondeu De Cea.

—María Soliño –dixo o inquisidor Correa–, condenámoste á confiscación de bens ou vinte reais de prata e a levar o sambenito durante seis meses.

—Á fogueira con ela! –seguían berrando algúns.

Cando foi retirada a efixie que representaba a María Soliño, os inquisidores deixaron o lugar principal do altar maior da catedral para que un cóengo celebrase a misa de clausura do Auto de Fe.

Moi cedo, á mañá seguinte, con moito boato, anunciouse con pregóns polas rúas a inmediata saída das mulleres para cumprir a sentenza de vergoña pública. Mentres isto se facía fóra, na sala da audiencia do Santo Tribunal tiña lugar o acto de abxuración das condenadas. Abxuración de levi en todos os casos. Ante os inquisidores, e coa presenza dos altos dignitarios do tribunal, notario do segredo, notario de bens, fiscal e algúns conselleiros, cada condenada foi escoitando a súa sentenza e, sobre todo, escoitando a acusación en firme que a condenara; acusación que era lida polo secretario do tribunal e da que cada procesada debía retractarse para que a sentenza se puidese cumprir. Cando cada condenada abrazaba a Deus tras retractarse, debía asinar o documento. En todos os casos foron os inquisidores os que asinaron en nome das acusadas e condenadas, xa que a maioría non sabía escribir.

A pena de vergoña pública levou en humillante procesión a seis das sete condenadas, xa que Mariana a Tola quedou en liberdade ao ser absolta por loucura. Con ruído de tambores abrindo paso polas rúas da cidade e chamando á veciñanza para que se mofase das penadas, foron percorrendo as rúas, praza de San Martiño, rúa do Paraíso, praza do Pan, rúa do Preguntoiro, praza do convento de San Pedro, para alcanzar a porta Faxeira, deixando atrás a rúa do Vilar. Unha vez extramuros, a comitiva, seguida de centos de curiosos que increpaban as mulleres con insultos, procacidades e acusacións de bruxería, avanzou pola costa do monte de Santa Susana ata chegar a un descampado cerca da ermida onde agardaban os alguacís e os verdugos encargados de proporcionar o castigo asignado polos inquisidores a cada unha das condenadas. Cada muller fixo o percorrido co sambenito correspondente segundo a sentenza condenatoria lida durante o Auto de Fe, con debuxos e inscricións que facían referencia á súa condición de bruxas.

As condenadas foron chamadas unha a unha para que o seu nome e a súa persoa fosen humillados ante a axitada concorrencia. As primeiras en ser citadas foron María Soliño e Beatriz de Beluso que acudían ao lugar en efixie. Léronse as acusacións contra elas e as conseguintes condenas mentres moitos dos presentes arrebolaban contra as estatuas que as representaban pedras, froitas en mal estado, ovos podres e outros obxectos, solicitando, asemade, maior rigor nas penas, que fosen queimadas na fogueira. Os alguacís puxeron orde e os inquisidores fixeron ostentación de poder infundindo o temor de Deus á concorrencia con mensaxes alusivas a que ninguén estaba libre das malas artes do demo. A seguinte en ser chamada foi Carme de Tirán, que foi sometida igualmente á vergoña pública; Carme aguantouna coa cabeza baixa e coa fermosa melena acibeche tapando parte da súa cara. A continuación foi chamada Sancha de Beluso a quen, trala lectura da condena, se lle propinaron dez lategazos nas costas espidas e aínda con feridas sen cicatrizar debidas ás torturas ás que fora sometida polas autoridades segrares de Cangas. O público coreaba cada lategazo con gargalladas e moita axitación aínda que aos oídos da pobre Sancha non deberon chegar máis que o chascar que o látego provocaba ao impactar contra o seu corpo. Os familiares do tribunal cubrírona cunha camisola e vestírona co sambenito. Ana de Bon e Luzdivina recibiron vinte lategazos cada unha; quedaron as dúas coas costas en carne viva e sen forzas para mantérense en pé. Para elas, para Gabriel de Nogueira e para min, familiares do Santo Oficio en Cangas, finalizaba un doloroso capítulo das nosas vidas. Podiamos regresar xuntos a Cangas, excepción feita de Luzdivina, que foi recollida polo seu home, Francisco, e levada nun carromato a algún lugar onde sería curada lonxe da vista de curiosos e das increpacións dos exaltados.

O dano a aquelas mulleres non quedaba aí, na dor física. A Sancha de Beluso confiscáronlle a embarcación e algunhas artes de pesca en pago da multa que se lle impuxo. Ana de Bon perdeu unha leira que tiña xunto á casa. Carme de Tirán pagou a súa débeda grazas ao seu pai, carpinteiro de ribeira, que se viu obrigado a malvender dúas embarcacións, froito de máis dun ano de traballo, para conseguir os cartos necesarios para afrontar a liberdade da súa filla. Francisco pagou como puido a multa de Luzdivina.

Caso á parte son os de Beatriz de Aldao e María Soliño. A primeira carecía de propiedades porque llas dera en herdanza ao seu fillo que loitaba cos terzos de Flandres; porén, tiña algúns cartos que serviron para pagar a multa. María Soliño tampouco tiña nada ao seu nome porque repartira a herdanza entre os seus fillos agás os dereitos de representación da parroquia de Aldán. De aí sacou os cartos para pagar a multa.

Epílogo

As calores que anunciaban a chegada do verán encheron de vida e de alegría o mosteiro de San Pedro e a súa contorna. Non era raro cruzarse con grandes rabaños de cabras e ovellas pastoreadas por veciños dalgunha das aldeas próximas, como tampouco o era ver as mulleres, sobre todo elas, traballando os campos, recollendo os froitos, mentres os homes realizaban outros labores como arar as terras, cortar e apañar leña para o inverno, servir de peóns no noso mosteiro ou nos meirandes e principais de Montederramo ou Santo Estevo de Ribas de Sil, e incluso encontrarse lonxe, moi lonxe das súas casas, por estaren servindo a El-Rei en terras descoñecidas.

Pouco me falta por recordar daqueles episodios que marcaron a nosa vila de Cangas como un lugar desgraciado, vítima do azar, que levou alí a uns piratas berberiscos que tanta morte causaron, e vítima tamén das súas propias debilidades, das dos seus homes e mulleres, os superviventes, incapaces de sobrepoñerse a un trauma que requiría do esforzo de todos. Pero, lamentablemente, puideron máis as ambicións duns cantos, os cales, sen conseguiren os beneficios esperados, lograron que a vila aínda hoxe, máis de corenta anos despois, non dese recuperado o seu anterior esplendor, o que acabou beneficiando a outros lugares como Vigo, na mesma ría, ou a parroquia de Bueu, pertencente á xurisdición de Cangas, na vertente sur da ría de Pontevedra.

Os meus recordos volven a aquel día en que regresamos ao burgo. A comitiva presentaba un aspecto deplorable. Avanzamos todo o camiño moi lentamente, custodiando e protexendo as mulleres obrigadas a ir a pé lucindo os hábitos de condenadas pola Inquisición por delitos de bruxería, recibindo sen cesar as increpacións de todas as xentes coas que nos cruzabamos no camiño ou ao paso por vilas e aldeas. Había as que reaccionaban persignándose temerosas do mal que as bruxas lles poderían causar; outras, cheas de ira, cuspíanlles, guindábanlles pedras, terra, area, ou o que lles viñese á man.

Mariana a Tola agardara por nós na pousada de Dolores e regresou coa triste comitiva realizando un labor impagable, axudando as súas compañeiras de penas, camiñando xunto ás que tiñan máis dificultades, limpando as feridas de todas elas, preparando o xantar e mais a cea de todos nós. Pasamos Bueu, logo acompañamos a Sancha ata Beluso onde agardaba por ela a súa triste familia. Como todas as demais, sabía que non podía quitar o sambenito ata que se cumprise a sentenza e que aínda que se ocultase na casa a diario, debería acudir aos actos relixiosos, como as misas dos domingos e das grandes celebracións. Ana de Bon quedou na súa aldea, sentindo a vergoña de presentarse ante os veciños como culpable duns delitos que a marcarían de por vida, a ela e mais á súa familia. Finalmente, chegamos ao burgo de Cangas baixo unha mesta néboa, o que resultou menos cruel para Carme, a quen acompañamos ata a súa casa na aldea mariñeira de Tirán. Mariana a Tola fixo todo o percorrido consolando a Carme, dándolle ánimos para afrontar o tempo de condena e o resto da súa vida. Logo fomos nós os que deixamos a Mariana na súa choupana, na praia do Canaval. Despediuse de nós cunha efusiva aperta, con bágoas nos ollos e coa tristeza na súa expresión pola experiencia vivida e seguramente tamén pola sufrida cando perdeu o xuízo.

A néboa que nos recibiu aquel día non quixo irse nunha semana. O morno sol de outubro descubriu algo máis que as nosas caras, as dos veciños e as súas vergoñas, as dunha vila deprimida, dúas veces desolada, por turcos e por veciños; Inmaculada a Peluda apareceu morta no tellado da igrexa do Hospital, detrás do campanario, coa lingua cortada, diversas mutilacións e cos cornos dun castrón espetados entre as pernas; a súa ausencia de varios días fóra da casa non lle estrañara nin á súa propia familia. Foron as gaivotas as que alertaron de que algo raro ocorría naquel tellado; o seu número e a violencia coa que acudían a un suposto festín de comida nun lugar tan inusual chamaron a atención do párroco e do sancristán. Foi este último quen atopou á Peluda ensanguentada, sen ollos e con picadas das voraces gaivotas en todo o corpo. Ese mesmo día soubemos por xente que viña de Aldán que a tía do comisario Gregorio Suárez aparecera colgada dunha trabe no interior da casa reitoral de Hío. Foi o seu propio sobriño, ao regresar de Santiago de Compostela, quen a atopou de bruzos, colgada no vestíbulo da casa, completamente espida e cun corte no ventre en forma de cruz invertida. Gabriel de Nogueira e mais eu quedamos perplexos ante o cariz que tomaran as cousas. Supostamente, en toda a xurisdición de Cangas, eramos moi poucos os que podiamos relacionar os actos de violencia contra o comisario e contra Pedro Montenegro, o asasinato do lacaio de Montenegro e a aparición dos cadáveres por morte violenta da tía do comisario e de Inmaculada a Peluda. Todos eles formaban parte, en maior ou menor medida, dos aquelarres que se sucedían dende había anos nas praias da costa de Cangas.

—Das mulleres de negro só falta que nos digan que tamén apareceu morta Antonia de Seixas –ocorréuseme dicir.

—Pero é fidalga –contestou Gabriel–. Talvez non a toquen ou simplemente lle dean un escarmento.

—Tampouco temos noticias de Andrés de Sanjuán.

—Outro fidalgo sen cabeza.

—Quen estará detrás desta vinganza? –pregunteime en voz alta. As mulleres non puideron ser porque estaban presas nos cárceres secretos.

—A algúns dos seus maridos tampouco os vexo capaces de argallar unha vinganza así, tan grande, con tantas vítimas, tan ben organizada. Detrás de todo isto ten que haber alguén importante detrás.

—Mais quen? Quen podería saber os nomes dos implicados?

—Só un cirurxián ou un capador puideron levar a cabo un traballo tan ben feito a Gregorio Suárez e a Pedro Montenegro. Mais o que é seguro, é que unha persoa instruída está detrás desta vinganza. Van ter moito traballo os alguacís, se de verdade queren descubrir os causantes destas mortes.

Os días pasaron, as semanas e os meses. E mais tamén algúns anos. Ninguén volveu saber nada de Antonia de Seixas, a terceira muller de negro, nin de Andrés de Sanjuán. A xustiza segrar non conseguiu saber nada máis sobre os asasinatos daquelas persoas, malia a insistencia e as presións que recibían de xeito moi subrepticio por parte do comisario e de Montenegro quen, pese ás súas ameazas, xa eran coñecidos como os Capados nas vilas e nas aldeas de toda a xurisdición.

O tempo vai poñendo as cousas no seu sitio, ou non. O sol volveu saír sobre Cangas pero nunca máis, en todos os anos da miña vida, coa forza coa que brillaba antes do ataque dos berberiscos. É certo que houbo rabexadas das feras, feridas nos seus corpos e no seu orgullo, rabexadas coas que outras dúas mulleres foron acusadas de bruxería polo comisario e os seus secuaces. Elvira Martínez e Catarina da Igrexa, veciñas da parroquia de Coiro, na parte alta de Cangas subindo polo camiño Real, foron acusadas de bruxería ante a xustiza segrar de Cangas, outra vez na nosa ausencia, durante os meses do verán de 1626.

De novo, as propiedades das mulleres tiveron moito que ver nas acusacións. Elvira Martínez era irmá de Xoán Martínez, o vello muiñeiro, e cuñada de Dominga, quen xunto á súa neta de dous anos foran capturadas polos turcos, mentres os pais da nena, Xoán de Bon e a súa esposa María, foran asasinados. Polo tanto, Elvira era a única herdeira do muíño, as casas e as leiras da familia, propiedades cobizadas por calquera preeiro con figura humana. Catarina da Igrexa tiña unha boa posición grazas ás terras e casas que herdara, e mais a estar casada con Xoán Martínez, outro labrego, propietario de varias leiras. O xuíz Diego Vélez de Guevara, coa conivencia do seu axudante Juan Gago Figueroa, condenou unha vez máis a dúas mulleres repetindo as mesmas argucias de cinco anos antes. Cando ían ser queimadas na fogueira puidemos intervir e salvalas. Como na ocasión anterior, varios anos antes, entregámolas ao tribunal da Inquisición de Santiago onde sufriron similar proceso ao de María Soliño e as súas outras desventuradas compañeiras, cunha salvedade: Elvira Martínez e Catarina da Igrexa foron absoltas no Auto de Fe celebrado o 5 de agosto daquel ano de El-Señor de 1626 na catedral de Santiago e devoltas á xustiza segrar de Cangas on orde de restitución de bens e de non volver a ser molestadas xamais. Ambas as dúas regresaron doridas, magoadas, aldraxadas no máis íntimo, pero libres e inocentes de toda culpa, algo que as súas predecesoras non conseguiran.

Deixo para o final do meu relato o acontecido ás dúas mulleres máis importantes daqueles sucesos, importantes por seren as vítimas principais, por seren elas as que aparentemente máis propiedades tiñan, susceptibles de seren confiscadas e posteriormente repartidas entre os delatores. Como xa dixen antes, o paso do tempo vai deixando unhas pegadas máis profundas e outras máis superficiais, tanto que o recordo que gardan os veciños daqueles feitos, corenta anos despois, ten moi pouco que ver coa realidade. Durante as décadas que durou o meu traballo como familiar da Inquisición en Cangas, cargo que acabei compaxinando co de escribán no consistorio como tamén o fora Gabriel de Nogueira, escoitei tantas versións diferentes que cheguei a dubidar da veracidade do que eu mesmo vivira en primeira persoa.

Unha das versións que conta o pobo, os propios veciños de calquera parroquia de Cangas, é a que di que Gabriel de Nogueira e mais eu fomos os culpables da detención daquelas meigas e que mercé á nosa intervención foron queimadas na praza do Mercado. Outras versións que chegaron aos meus oídos falan de que as queimadas foron só Beatriz de Aldao e María Soliño. E mais tamén se di que ambas foron xulgadas unicamente en Santiago polo Santo Tribunal e que alí foron queimadas. Para outros, porén, esas dúas mulleres morreron durante o tormento ao que foron sometidas nos cárceres secretos. Eu mesmo puiden comprobar que nos arquivos do propio tribunal, a redacción do auto non deixaba claro o final. Se nunha parte da sentenza se dicía que pola súa maltreita saúde acudiran ao Auto de Fe en efixie e que logo foran devoltas a Cangas portando o correspondente sambenito tras pagaren a multa acordada, unha anotación posterior informaba da morte de ambas as dúas durante o tormento ao que foran sometidas. A verdade, os feitos dos que fun testemuña en compaña de Gabriel de Nogueira e de Pedro de Soutomaior, é a seguinte:

Beatriz de Aldao e María Soliño asistiran en efixie ao Auto de Fe grazas á negociación que mantivemos cos inquisidores a tarde das terceiras monicións antes de que fosen levadas á sala do tormento, que finalmente non pisaron. Unha forte cantidade de ducados de ouro que Beatriz gardaba ocultos na súa casa foron suficiente argumento para lograr a súa redención. O capitán Pedro de Soutomaior foi o encargado de ir ata a morada da fermosa nobre de Aldán, unha casa que coñecía por tela visitado cos seus pais e con outros membros da nobreza e, seguindo as indicacións da propia Beatriz, localizou o agocho do diñeiro, colleu o necesario e regresou con el para satisfacer as demandas dos avarentos inquisidores. Pedro de Soutomaior tamén se achegou a Cangas para encontrarse coa primoxénita de María Soliño, quen lle fixo entrega dos cartos correspondentes aos dereitos de representación da parroquia de Santo Amaro de Aldán e dos documentos que acreditaban a matriarca como benfeitora da parroquia, prebendas que perdería. Con aquel capital satisfixéronse as cobizosas mans dos inquisidores por ser dabondo para eles, xa que ao ser recibido baixo man, sen presenza do tesoureiro, nin dos notarios, nin de ningún outro membro do tribunal, non tería que ser repartido con ninguén. Ademais, nos levantamentos de bens das acusadas figuraban como pobres de necesidade e sen bens que confiscar.

Todo estaba en orde. Ambas agardaban na pousada de Dolores, no faiado, ata a chegada do fillo de Gabriel de Nogueira cun carromato que as levou de volta á casa. Naquel carromato viaxaba tamén Martiña, a vella curandeira, quen se fixo cargo do coidado das dúas mulleres. Alá, en Cangas, todo estaba preparado para recibilas discretamente. O carromato cruzou o burgo e seguiu cara a cabo Home deixando atrás as parroquias de Darbo e de Liméns. Fondeada na praia de Barra esperaba unha dorna xeiteira con dous mariñeiros de confianza dos Soliño e con Martiña a Nova e a súa filla, a nosa filla, que xa corricaba pola praia. Unha vez embarcadas, a dorna puxo proa ás illas Cíes, cara a unha caliña da cara leste da illa norte, da que chaman de Monteagudo. Unha vez alí, instaláronse nunha sinxela vivenda de pedra, vello refuxio de pescadores, dunha soa planta, con varios catres colocados preto da lareira que quentaba a casa que acollería as invitadas, pois Martiña a Nova e a súa pequena ocupaban un estraño armario con portas que ocultaba dúas camas, unha enriba da outra; a superior para a nena, agás cando recibían a visita da vella curandeira.

Naquel lugar apartado refuxiáronse unhas e outras durante moito tempo. Tanto se prolongou que Beatriz de Aldao non regresou nunca. Envelenóuselle o sangue por culpa das feridas das queimaduras que nin cos esforzos realizados polas meigas se puideron curar. Beatriz experimentara unha gran melloría que lle permitira incluso saír ao exterior da vivenda e pisar a praia, mais algunha rozadura accidental volveu deixar en carne viva a súa perna dereita e xa nunca curou. Pouco a pouco fóiselle enchendo de pústulas a perna, logo o corpo enteiro foi perdendo a cor sa que fora recuperando, para falecer unha mañá de maio de 1622.

María Soliño recibía cada certo tempo as visitas de fillos e netos, que aproveitaban as viaxes á illa de Monteagudo para levarlles víveres frescos e provisións a todos os que alí vivían. Nunca puido recuperar ben do todo a mobilidade do brazo que lle romperan durante as torturas ás que fora sometida en Cangas, mais a súa saúde xeral mellorou ostensiblemente. Eu só a vin unha vez, nunha visita que fixen ás Cíes aproveitando unha xornada de pesca. Antes daquilo e despois, durante catro ou cinco anos máis, fun recibindo algunhas cartas nas que cunha moi deteriorada caligrafía me recordaba con moito cariño, a min e á miña familia, agradecéndome os meus esforzos para salvala, a ela e as súas desafortunadas compañeiras de sufrimento inmerecido. E mais tamén me decataba de como ía crecendo a miña filla, Tita, a que concibimos Martiña a Nova e mais eu aquela fermosa tarde na praia de Liméns. Unha mañá primaveral de 1628, María Soliño non espertou do seu soño. Os seus restos seguiron a senda marcada polo sol de poñente, tal como ela solicitara, arrastrada pola brisa do nordés cara ao horizonte. Chegaría tan lonxe como o vento quixera e como as chamas prendidas na resina que untaba o seu corpo tardasen en destruír a vella gamela na que ía facer a súa derradeira singradura. Sen responsos, sen cregos, sen intermediarios, ela soa con Deus.

Nin Beatriz nin María chegaron a coñecer a sorte que correra o comisario Gregorio Suárez, colgado do campanario da igrexa de Hío, nin a de Pedro Montenegro, de quen din as testemuñas que morreu mentres era conducido por un destacamento real ata a cidade da Coruña para ser embarcado como oficial na frota da Coroa que se dirixía ao porto de Anveres. Non chegou a ver o mar Ártabro. Á altura do lugar chamado Mesón do Vento atacounos unha partida de bandoleiros, con tan mala fortuna que foi a única vítima. Morreu sen entender como el, home principal da vila de Cangas, era requirido para servir a El-Rei sen ser home de armas.

Contan por aí que un oficial novo, moi distinguido pola súa coraxe e bravura nos Terzos de Flandres, foi visto por Cangas mentres as supostas bruxas estaban sendo xulgadas polo tribunal do Santo Oficio en Compostela. Din que ese mesmo oficial, chamado Afonso de Aldao, proveu de recursos para que non lles faltase de nada ás mulleres que vivían nas illas Cíes coidando da súa nai mentres vivía, e incluso moitos anos despois do seu falecemento. Mariana a Tola foi designada por aquel cabaleiro para atender o patrimonio da familia en Aldán durante a súa ausencia nas longas campañas militares. Debía coidar da facenda e mais da súa esposa, unha fermosa rapaza de orixe humilde que apenas saía da casa. Chamábase Carme.

Trinta anos pasaran dende o ataque dos turcos cando unha mañá apareceu na praza do Mercado un carromato cunha parella de anciáns montando un estaribel para vender os seus produtos. Eran curandeiros ambulantes. Custoume recoñecer neles a alguén do pasado, un ancián que se facía chamar Francisco; xunto a el, a súa muller, Luzdivina, bastante máis nova e cun brillo de entusiasmo nos seus ollos verdes polo regreso a aqueles lares, que se abalanzou sobre min regalándome un abrazo inmenso.

—A vida tratouvos ben, Vicente Refoxos –dixo sen soltarme–. Segues sendo un home bo?

—Non sabería dicirche, Luzdivina. Viredes á casa. Aloxarédesvos coa miña familia e comigo, durante a vosa estadía en Cangas.

—Non cambiaches. A túa xenerosidade debeu virlle ben a esta vila dominada durante anos pola mala xente.

—Aquilo está case esquecido. A mocidade de hoxe non sabe case nada daqueles sucesos.

—Talvez sexa mellor así.

—Eu non estou tan seguro. Ás veces é mellor saber para non repetir os mesmos erros.

—Quero que coñezas alguén –dixo levándome do brazo cara á parte de atrás do carromato onde estaban atados dous bos cabalos. Mira alí –sinalou a praia de Areasgordas–. Fíxate ben no que ves.

Non entendía moi ben o que Luzdivina me quería amosar. Non vía nada na costa, ningún barco fondeado no porto. Dúas persoas que apenas enxergaba dende alí corricando pola praia e mergullándose no mar, eran a única novidade.

—Xa veñen –dixo–. Míraos devagar. Observa as súas caras.

O meu corazón empezou a latexar con tanta forza que durante un instante crin que ía perder o sentido. Estaba vendo un fantasma. Un fantasma do pasado. Mirei devagar como me recomendara Luzdivina, para aquel home de cute morena, afeita á intemperie baixo o sol máis ardente, de longos bucles trigueiros, con barba vermella e coas faccións de Xoán, o meu querido irmán maior, o que levaran cativo os piratas xunto coa súa muller e os seus tres fillos.

—Non pode ser –foron as primeiras palabras que logrei articular–. Non pode ser que esteas como o día que te raptaron.

—Non é o teu irmán, é o fillo maior do teu irmán e ela é tamén a túa sobriña. Di que se chama Aisha, Aisha Refoxos.

—Sodes o pequeno Xoán e a pequena Ana? –dixen abrazándome a eles con todas as miñas forzas. Vinde! Imos correndo á casa! Tendes que ver a vosa avoa. Como os atopaches?

—Viñan cara ao norte pola Vía da Prata xunto a outros camiñantes, comerciantes e peregrinos, que facían a mesma ruta que os grandes rabaños da Meseta. Unha noite, cerca de onde estabamos acampados co noso carromato, vendendo ungüentos e apócemas, curando enfermos e meigallos, oímoslles contar unha historia que coincidía co ataque a Cangas. Achegámonos a eles cando a maioría das persoas da caravana se retiraran a descansar e contámoslles o que sabiamos; preguntámoslles os seus nomes, a súa historia. Necesitarán tempo para poder recordalo todo e sentir a confianza necesaria para revivir o acontecido con eles e cos seus pais.

Á miña nai case se lle vai a vida ao velos entrar na casa. Francisco e Luzdivina permaneceron connosco moitos meses, e mais tamén visitamos a Mariana e a Carme en Aldán. Unha noite soubemos, á fin, que o meu irmán Xoán, aproveitando un temporal fronte ás costas portuguesas de Setúbal, lanzou ao mar un cesto atado a un cabo, tirou pola borda a súa muller e os nenos e logo lanzouse el á auga. Xusto ao poñer no cesto os nenos e ter asida a súa muller, dispararon dende a cuberta do bergantín. Unha bala matou o pequeno Pedro e outra impactou no ombro do meu irmán. Non dispararon máis porque o mar estaba moi bravo.

Grazas a aquel acto de intrépida valentía, o meu irmán Xoán puido salvar a súa muller e dous dos seus fillos, que foron arrastrados á beira dunha extensa praia na illa de Troia fronte ao porto de Setúbal. El non puido chegar. Tragárono as augas tras un denodado esforzo. Para a súa desgraza, o temporal obrigou a un barco de contrabandistas a fondear fronte á praia. Cando calmou a tempestade, a familia do meu irmán foi capturada con enganos e promesas de regreso a Galicia, cando en realidade os levaban ás costas do norte de África onde foron vendidos como escravos. Quixo a fortuna que a familia se mantivese unida. Grazas a iso, a nai foi educando os seus fillos e recordándolles as súas orixes, o seu lugar de procedencia, ao que terían que volver algún día se conseguían a liberdade. Unha revolta entre faccións, cando xa tiñan trinta anos, serviu para que os dous irmáns puidesen escapar. Conseguiron cruzar á península e poñérense en ruta cara ao norte, non sen sufrir enganos, roubos e asaltos de todo tipo.

Gabriel e mais eu continuamos xuntos o noso labor ata a morte do meu querido compañeiro, acontecida case vinte anos despois dos sucesos que acabo de relatar. O seu fillo maior, chamado Gabriel coma el, continuou o seu labor ao meu lado ata o día do meu retiro.

Teño moita morriña. Este verán, polo San Roque, volverei a Cangas.

Edición dixital: abril de 2014

Deseño de capa: Miguel Vigo

Ilustración de portada: «Martirio do fanatismo», José de Brito

© Pemón Bouzas, 2014

© Edicións Xerais de Galicia, S. A., 2014

Dr. Marañón, 12. 36211 Vigo

xerais@xerais.es

ISBN ebook: 978-84-9914-663-8

A voz do vento

Está prohibida a reprodución total ou parcial deste libro electrónico, a súa transmisión, descarga, descompilación, tratamento informático, almacenamento ou introdución en calquera sistema de reposición e recuperación, en calquera forma ou por calquera medio, ben sexa electrónico, mecánico, coñecido ou por inventar, sen o permiso expreso escrito dos titulares do Copyright.

www.xerais.es